thumb|Tablica pamięci Komuny Paryskiej na cmentarzu Père-Lachaise w Paryżu Komuna Paryska () – zryw rewolucyjny ludności Paryża. Trwała od 18 marca do 28 maja 1871 roku. Przez niektórych uważana za ostatnią rewolucję romantyczną, przez anarchistów za nie do końca konsekwentną próbę likwidacji państwa, a przez marksistów za przykład dyktatury proletariatuWojna domowa we Francji, rozdział IV – Karol Marx o Komunie Paryskiej..
Geneza
W 1870 roku Francja doznała upokarzającej klęski w wojnie z Prusami, gdy wojska pruskie w ciągu dwóch miesięcy przełamały obronę granicznych twierdz, zdobywając Metz oraz Sedan i biorąc do niewoli 100-tysięczną armię francuską wraz z cesarzem Napoleonem III. W jej wyniku nastąpiła likwidacja II Cesarstwa i proklamowanie 4 września 1870 roku III Republiki, z Rządem Obrony Narodowej, na którego czele stanął generał Louis Jules Trochu.
thumb|upright|Karykatura Louisa Adolphe’a Thiersa W połowie września 1870 roku wojska pruskie otoczyły Paryż szczelnym pierścieniem, a próby przerwania czteromiesięcznego oblężenia głodującej stolicy nie powiodły się. Paryż ostrzeliwany był z dalekonośnych dział Kruppa. Z miasta wydostał się w balonie tylko niedawny szef Rządu Tymczasowego III Republiki, jeden z najpopularniejszych polityków lewicy – Léon Gambetta, by organizować wojnę ludową na prowincji. Mimo braku wcześniejszych doświadczeń militarnych udało mu się zorganizować od podstaw ludowe siły zbrojne, tzw. Armię Loary, która jednak nie była w stanie pomóc oblężonej stolicy. Nowy, ugodowy rząd francuski, kierowany przez monarchistę Louisa Thiersa, przeciwnika wojny z Prusami, przyjął 26 lutego 1871 roku propozycje pokojowe pruskiego kanclerza Bismarcka, a 10 maja podpisano traktat pokojowy. Zgodnie z jego postanowieniami Francja miała przekazać Niemcom Alzację, część Lotaryngii oraz zapłacić wielką kontrybucję (5 mld frankówJedna uncja (ok. 30 gramów) czystego złota warta była wówczas około sto franków, zatem cała zapłacona Prusom kontrybucja warta była do półtora tysiąca ton czystego złota.). 1 marca w Paryżu odbyła się defilada wojsk niemieckich, jednak już następnego dnia Prusacy wycofali swoje oddziały poza Paryż. Część mieszkańców Paryża przyjęła tę kapitulację jako zdradę narodową, zwłaszcza że Thiers zapowiedział restaurację monarchii.
Tymczasem nastroje w mieście ulegały szybkiej radykalizacji. W Paryżu działało ponad 30 klubów politycznych, szczególnie w dzielnicach Saint-Antoine, Saint-Martin, Saint-Denis i Saint-Marcel. Nawiązywały one do bogatej tradycji rewolucyjnej Francji, począwszy od rewolucji francuskiej, poprzez rewolucję lipcową i rewolucję lutową. Grupy te różniły się wprawdzie poglądami na taktykę działania, jednak łączyło je nawoływanie do nowej rewolucji, która miała nie tylko zapobiec restauracji monarchii, ale i przeciwstawić się nierównościom społecznym panującym we Francji. Swoich zwolenników rekrutowały z grona robotników (442 tys. osób w Paryżu), zubożałych drobnomieszczan (ok. 70 tys.) oraz drobnych kupców, również znajdujących się w kiepskiej sytuacji finansowej. Dzięki uchwalonym w ostatnich latach Cesarstwa prawom – do strajku (z 1864 roku) oraz o wolnej prasie (z 1868 roku), te warstwy społeczne mogły wyrażać swoje niezadowolenie z ustroju, co w czasie wojny francusko-pruskiej stało się powszechne.
Grupy lewicowe działające w Paryżu bezpośrednio przed początkiem Komuny Paryskiej: bakuniniści – zwolennicy anarchokolektywizmu Michaiła Bakunina, należący do paryskiej sekcji I Międzynarodówki. blankiści – kontynuujący romantyczną myśl polityczną Auguste Blanquiego. marksiści – zwolennicy poglądów Karola Marksa, skupieni w paryskiej sekcji I Międzynarodówki. proudhoniści – anarchistyczni zwolennicy poglądów Pierre’a Josepha Proudhona,
Lud Paryża obawiał się, że po raz kolejny (jak w 1830 i częściowo w 1848 r.) mimo zwycięstwa rewolucji nic nie zmieni się w położeniu zwykłych robotników. Stąd w dużej mierze spontaniczne organizowanie oddziałów Gwardii Narodowej, szczególnie zintensyfikowane na początku 1871 r. Łącznie dysponowały one siłą 500 tys. karabinów. Wywoływało to niepokój Zgromadzenia Narodowego, które nie zamierzało przeprowadzać żadnych głębszych przemian społecznych. Podjęło ono szereg działań mających uniemożliwić ludową mobilizację: radykalnie obniżono żołd gwardzistów, co uniemożliwiło poważnej części robotników nabycie munduru i broni, a tym samym wstąpienie w szeregi formacji. Kolejnym krokiem podjętym przez Thiersa była decyzja o wycofaniu z Paryża 227 armat zlokalizowanych w dzielnicach Belleville i Montmartre. Były to działa zakupione z ludowych składek na potrzeby obrony miasta przed Prusakami. Decyzja wywołała zatem oburzenie wśród robotników, którzy postanowili bronić Gwardii oraz armat.
Wybuch thumb|Powstańcy paryscy bronią dział z Montmartre’u W nocy z 17 na 18 marca 1871 roku Thiers wysłał oddział wojska po działa. Gwardziści i paryżanie przekonali jednak żołnierzy, by odmówili wykonania rozkazu i zaaresztowali dowódcę, generała Lacomte’a oraz przypadkowo znajdującego się w pobliżu generała Thomasa. Przypominając sobie niechlubną rolę obu w tłumieniu dni czerwcowych, tłum w spontanicznej egzekucji rozstrzelał obu pod murem przy ulicy des Rosiers. Thiers z ministrami (i blisko 100 tys. mieszkańców miasta, głównie lepiej sytuowanych) opuścił Paryż udając się do Wersalu. Na Ratuszu wywieszono Czerwony Sztandar. Rewolucjoniści paryscy mieli do dyspozycji 200 tys. gwardzistów narodowych i zbuntowanych żołnierzy, artylerię i wystarczające zasoby amunicji. Thiers rozporządzał niespełna 20 tys. żołnierzy. Historycy oceniają, że w tym momencie siły rewolucyjne były w stanie obalić rząd, gdyby dostatecznie szybko zorientowano się w sytuacji i skierowano Gwardię do marszu na Wersal. W mieście panował jednak równocześnie ogromny bałagan, nie znalazł się nikt, kto wydałby odpowiednie rozkazy. Nowe, spontanicznie formowane władze, dopiero się tworzyły. thumb|upright|Karykatura Gustave’a Courbeta
Komuna Paryża i jej działalność thumb|upright|Karykatura Jarosława Dąbrowskiego Po wyborach 26 marca, w których wzięło udział 47% uprawnionych do głosowania paryżan, do władz Komuny Paryża (90 członków) weszli w większości radykalni republikanie, tzw. neojakobini, blankiści i proudhoniści, opowiadający się za rewolucją społeczną i dalszą wojną z Prusami, aż do zwycięstwa. Ważniejszymi działaczami byli Charles Delescluze, Felix Pyat i Raoul Rigault; w Radzie znalazł się malarz Gustave Courbet.
Zgoda wszystkich reprezentowanych nurtów w kwestiach kluczowych nie zapobiegła ciągłym sporom, głównie w sprawach projektów przyszłego kształtu Francji. Zwyciężyła koncepcja federalistyczna (stąd francuskie określenie komunardów les fédérés – „sfederowani”). Proudhoniści domagali się uczynienia Paryża wolnym miastem, w pełni autonomicznym w stosunku do prowincji, co do pewnego stopnia im się udało: proklamacja Komuny z 19 kwietnia ogłosiła „absolutną autonomię Komuny, rozszerzoną na wszystkie miejscowości Francji”P. Avrich, Paris Commune and Its Legacy, w: Anarchist Portraits, s. 232. Dyskusje toczyły się też nad samą nazwą rządu. Ostatecznie wygrała proponowana przez blankistów Komuna Paryża, nawiązująca do instytucji o tej samej nazwie z 1792 roku. Wniosek przyjęto przez aklamację. Naczelnym organem Komuny została Rada Komuny, obierana w głosowaniu powszechnym, z możliwością odwołania członków w każdej chwili drogą referendum. Wprowadzono dekrety o płacy minimalnej, przejmowaniu fabryk przez robotników (główny postulat proudhonistów, popierany także przez socjalistów), powszechnym nauczaniu wyłączonym spod kontroli kościelnej, równouprawnienia kobiet. O działalności Komuny entuzjastycznie wypowiadała się I Międzynarodówka, piętnując jedynie brak konsekwencji we wprowadzaniu niektórych decyzji i nadal wszechobecny chaos. Nigdzie w oficjalnych dokumentach Komuny nie padły słowa: socjalizm, marksizm, komunizm; notabene nazewnictwo, powrót do kalendarza republikańskiego oraz przyjęcie niektórych nazw z czasów rewolucji francuskiej także było przedmiotem kontrowersji. Ostatecznie jednak to poglądy neojakobinów zwyciężyły w Komunie.
29 marca Rada Komuny podzieliła się na dziesięć komisji – wykonawczą, wojskową, zaopatrzeniową, finansów, sprawiedliwości, bezpieczeństwa, pracy, handlu i przemysłu, nauczania oraz prac publicznych. 21 kwietnia stworzyła dodatkowo instytucję tzw. delegatów, którzy mieli nadzorować prace w szczególnie istotnych obszarach: delegat ds. wojny – Gustave Cluseret (do 1 maja, zastąpiony kolejno przez Louisa Rossela i następnie Charlesa Delescluze’a) delegat ds. zaopatrzenia – Auguste Viard delegat ds. edukacji – Édouard Vaillant delegat ds. bezpieczeństwa powszechnego – Raoul Rigault, następnie Frédéric Cournet i Théophile Ferré delegat ds. pracy – Léo Fränkel delegat ds. robót publicznych – Jules Andrieu
Wszystkie ustawy Komuny zostały odwołane po stłumieniu ruchu. Do niektórych jednak (głównie dotyczących stosunków państwo-Kościół oraz edukacji) wkrótce powrócono i znalazły one swoją kontynuację w dorobku legislacyjnym III Republiki.
Rada Komuny podjęła również wiele ważnych inicjatyw związanych z polityką społeczną. W dniach 29 marca oraz 12 kwietnia dokonano zmian w przepisach związanych z wynajmem i czynszem, które miały umożliwić paryskim robotnikom zamieszkiwanie w godnych warunkach. Przyznano renty wdowom (600 franków) i sierotom (365 franków) po ofiarach wojny z Prusami oraz osobom, które zostały ranne w czasie oblężenia miasta. Rząd przejął kontrolę nad sprzedażą żywności, aby uczynić ją dostępną dla wszystkich, co – dopóki były w mieście zapasy żywności – zostało z sukcesem zrealizowane.
Innym ważnym celem działania Komuny było poprawienie sytuacji robotników – najbardziej zaangażowanych zwolenników ruchu. 20 kwietnia zabroniono pracy nocnej, jednak wykonywanie tego przepisu w praktyce nastręczało licznych trudności. 16 kwietnia Komuna zdecydowała, iż wszelkie zakłady pracy porzucone przez właścicieli będą mogły stać się spółkami pracowniczymi, o ile zatrudnieni w nich wyrażą taką wolę, co faktycznie miało miejsce na szeroką skalę. Zadekretowano płacę minimalną i skrócono dzienny czas pracy. Podjęto również decyzję o wyrównaniu płacy urzędnika państwowego z płacą wykwalifikowanego robotnika, co w zestawieniu z wcześniejszymi regulacjami obieralności miało zapobiec biurokratyzacji robotniczej władzy.
thumb|Komunardzi przy obalonej Kolumnie Vendôme Podjęto również kolejne środki w sferze symbolicznej. 28 marca jako symbol ruchu został przyjęty Czerwony Sztandar, zaś publikowana przez komunardów prasa datowała się według francuskiego kalendarza rewolucyjnego, jako wydana w roku LXXIX. Zniszczone zostały obiekty uważane za symbole despotyzmu: kolumna Vendôme oraz dom Thiersa. Finansową odpowiedzialnością za zniszczenie kolumny, już po stłumieniu ruchu, obarczono Gustave’a CourbetaGeorges Riat Les Maîtres de 'Art: Gustave Courbet, peintre, Paryż 1906, za: Courbet w oczach własnych i w oczach przyjaciół red. P. Courthion, Warszawa 1963, s. 182–183., który – paradoksalnie – bronił jej w Radzie Komuny i przyczynił się do rezygnacji ze zdemolowania Luwru jako symbolu monarchii.
Stosunek do Kościoła katolickiego Komuna Paryska, dążąc do budowy państwa laickiego, zerwała konkordat z 1801 roku: odmówiła dalszego określania katolicyzmu jako „religii większości”, jak i wynikającego z konkordatu wsparcia finansowego Kościoła. Szczególną uwagę poświęcono wyrugowaniu wpływów religii z systemu edukacji. Grupy tworzące Komunę, zwłaszcza blankiści, rozpowszechniały poglądy antyklerykalne i ateistyczne, które zyskiwały wielu zwolenników wśród ludności. Większość paryżan była wrogo nastawiona do Kościoła, w dużej mierze zrażona jego postawą w czasie II Cesarstwa. Z entuzjazmem powitano zatem sekularyzację majątków kościelnych, wywłaszczenie paryskich klasztorów i usunięcie duchownych ze szkół i szpitali.