Vader (// RP) – polska grupa wykonująca muzykę z pogranicza thrash i death metalu. Powstała w 1983 roku w Olsztynie z inicjatywy gitarzysty Zbigniewa „Viki” Wróblewskiego oraz Piotra „Petera” Wiwczarka, pełniącego wówczas funkcję basisty. W początkowym okresie działalności muzyka Vader oscylowała wokół speed i heavy metalu inspirowanego dokonaniami grup Judas Priest i Accept. Po 1985 roku za sprawą odnoszącego wówczas największe sukcesy kwartetu Slayer, grupa Vader zwróciła się w stronę thrash, a następnie death metalu.
Liderem Vadera nieprzerwanie od początku istnienia jest Piotr „Peter” Wiwczarek, który w latach późniejszych objął funkcję gitarzysty i wokalisty. Muzyk jest także głównym kompozytorem i autorem tekstów formacji. W swej twórczości zespół nawiązuje m.in. do twórczości H.P. Lovecrafta oraz porusza takie zagadnienia jak śmierć czy wojna. W 2012 roku grupa otrzymała nagrodę polskiego przemysłu fonograficznego – Fryderyka.
Z biegiem lat formacja zyskała status legendy oraz znaczącego źródła inspiracji dla późniejszych grup muzycznych, takich jak: Decapitated, Dissenter, czy Yattering. Vader, wraz z takimi grupami jak Imperator, Exorcist, Armagedon, Slashing Death i Convent, zaliczany jest dziś do prekursorów gatunku death metal w Polsce. Nazwa zespołu nawiązuje do fikcyjnej postaci Dartha Vadera, bohatera sagi Gwiezdne wojny. Według czasopisma Billboard do 2002 roku wydawnictwa zespołu sprzedały się na świecie w nakładzie około 500 000 egzemplarzy.
Historia zespołu 1983–1994 thumb|Dariusz Brzozowski podczas koncertu w paryskim klubie La Locomotive w 2008 roku (muzyk występował w zespole w latach 2005–2008) Grupa powstała w 1983 roku w Olsztynie z inicjatywy Piotra Wiwczarka (wówczas używającego pseudonimu „Behemoth”) oraz Zbigniewa Wróblewskiego. Początkowo (do 1986 roku) funkcjonowała w składzie pięcioosobowym, wykonując heavy metal z wpływami Judas Priest. Skład ustabilizował się w latach 1985–1986. Wcześniej, w krótkich odstępach czasu w grupie występowało 20 różnych muzyków. W 1986 w składzie: Robert „Czarny” Czarneta (śpiew), Piotr „Peter” Wiwczarek (gitara), Zbigniew „Vika” Wróblewski (gitara), Robert „Astaroth” Struczewski (gitara basowa) oraz Grzegorz „Belial” Jackowski (perkusja), grupa rozpoczęła organizację koncertów. Pierwszy z koncertów odbył się w 1985 roku w olsztyńskim klubie „Luzak”. Zmiana brzmienia grupy rozpoczęła się w 1984 roku, kiedy to zespół, zafascynowany grupą Slayer, zdecydował się na zwrot w kierunku „ostrzejszych brzmień”.
4 i 5 kwietnia 1986 roku odbył się festiwal szeroko pojętej muzyki heavymetalowej Metalmania, na którym Vader wystąpił drugiego dnia wraz z grupami Voodoo, Ferrum, Dragon, Stos, Killer, Kat, Alaska, wcześniej zgłaszając materiał demo, na podstawie którego zakwalifikowano zespół. Sam występ był dużym wydarzeniem zarówno dla samych muzyków, jak i dla polskiej sceny metalowej, będącej wtedy w powijakach, grupę zaś okrzyknięto „polskim Slayerem”, rzadziej „polskim Destruction”. Grupa chcąc tworzyć ostrzejszą wersję heavy metalu rozstała się ze Zbigniewem Wróblewskim, który preferował klasyczną formę tej muzyki. Wróblewski do zespołu już nigdy nie powrócił, później próbował sił w grupie Raxas.
W 1988 roku nastąpiła całkowita zmiana składu. Pojawił się w niej Krzysztof Raczkowski znany jako Docent lub Doc (pseudonim pochodzi od zamiłowania muzyka do książek). Na przełomie lutego i marca 1989 roku zespół w dwuosobowym składzie dokonał nagrania demo Necrolust w Studio PR w Olsztynie, pracując pod kierunkiem Władysława Iljaszewicza, produkcją zajął się sam zespół. Później, w tym samym roku do grupy dołączył Jacek „Jackie” Kalisz. W 1990 roku, w tym samym studio zespół nagrał kolejne demo zatytułowane Morbid Reich. Koszt nagrania wyniósł 40 USD, mniej więcej dwukrotność ówczesnej średniej pensji. Demo zostało ozdobione grafiką Roberta Ganczarskiego z charakterystycznym logo grupy. Realizacji nagrania podjęli się Władysław Iljaszewicz, Andrzej Włodarski oraz Vader, za produkcję odpowiedzialny był Mariusz Kmiołek oraz Vader. Demo wydane zostało przez Carnage Records, której właścicielem był Mariusz Kmiołek. Sprzedało się ono w liczbie ponad 10 tysięcy sztuk, taśma zaś została uznana przez Headbangers Ball/MTV za najlepiej sprzedające się demo w historii death metalu. Rok później, podczas występu na „Strash’ydła 91”, w szeregach grupy zadebiutował Jarosław „China” Łabieniec. Liczne koncerty (już jako kwartet) m.in. na festiwalu Metalmania 1991 oraz uznanie w kraju i za granicą dzięki tzw. tape trading (wymiany taśm) zaowocowały kontraktem z Earache Records.
W roku 1992, ukazał się pierwszy studyjny album zatytułowany The Ultimate Incantation wydany nakładem Earache Records. Przed nagraniem grupę opuścił „Jackie” (1992), w jego miejsce pojawił się Piotr „Berial” Kuzioła ze słupskiej formacji Betrayer, lecz i on również wkrótce odszedł, album został więc zrealizowany tylko przez „Petera” i „Docenta”. Warto wspomnieć, że do pochodzącego zeń utworu Dark Age został zrealizowany przez amerykańską stację telewizyjną MTV teledysk, w którym występują „China” i „Jackie”. Album zarejestrowany został w Rhythm Studios w Wielkiej Brytanii. Produkcji podjął się Paul Johnson, który realizował m.in. nagrania takich grup jak: Napalm Death oraz Benediction, grafikę zaprojektował i wykonał Dan Seagrave. Album ten był nagrywany dwukrotnie: pierwszy raz w Studio Sunlight (nagrywały tam m.in. grupy Grave, Dismember oraz Entombed) za całość odpowiedzialny był Szwed Tomas Skogsberg. Problemem okazał się brak możliwości nagrania akustycznej perkusji (pady perkusji elektronicznej, słabo amortyzując, uniemożliwiają osiągnięcie dużej szybkości). Nagranie powtórzono we wspomnianym wcześniej angielskim Rhythm Studios. Od tej pory zespół regularnie wyjeżdżał za granicę, z powodzeniem koncertując wraz z najznamienitszymi grupami stylu thrash/death/black metal takimi jak: Morbid Angel, Deicide, Cannibal Corpse, Nile, Divine Empire, Samael, Grip Inc., Enslaved, Six Feet Under, Testament, Marduk, Immortal, The Crown, Krisiun, Behemoth, Decapitated, Immolation, Bolt Thrower, Suffocation, Dismember, Lost Soul, Vital Remains oraz wieloma innymi.
1994–1999 thumb|left|Były basista grupy Vader Marcin „Novy” Nowak podczas koncertu z Vader na festiwalu Metalmania w 2008 roku (Nowak występował w zespole w latach 2003–2008) W 1994 roku wydana została pierwsza płyta koncertowa zatytułowana The Darkest Age – Live ’93 (ponownie z Jackiem Kaliszem jako basistą). Płyta, zarejestrowana podczas koncertu w Hali Korony w Krakowie 13 grudnia, zyskała w Polsce uznanie. Obecnie jest oceniana raczej jako część drogi muzycznej, którą przebył zespół, niż pod względem czysto muzycznym. Krytykuje się ją ze względu na słabą produkcję oraz brzmienie, chwalona jest natomiast za oddanie specyficznej atmosfery „głodu koncertowego” (żywiołowej reakcji publiczności). W międzyczasie zespół nawiązał współpracę z basistą Leszkiem „Szambo” Rakowskim, który ostatecznie zastąpił „Jackiego”. Grupa w nowym składzie wydała tego samego roku minialbum pod tytułem Sothis (nagrania odbyły się w Gdyni i Olsztynie, odpowiednio w Modern Sound Studio oraz w Świech Studio). Całość zrealizował i współprodukował, wraz z Vaderem i Mariuszem Kmiołkiem, Tomasz Bonarowski, grafikę wykonał natomiast Krzysztof Lutostański. Płyta, będąca swoistym zbawieniem dla małej wytwórni jaką była Baron Records (jej polski wydawca), nie zyskała jednak spodziewanego uznania na świecie (zmiana miała nastąpić dopiero za sprawą drugiego studyjnego albumu). Na rynek europejski, kanadyjski oraz amerykański album Sothis wydała wytwórnia Repulse Records. Wydawnictwo zawiera m.in. utwór grupy Black Sabbath o tym samym tytule z gościnnym udziałem Grzegorza Skawińskiego. Na pewien czas grupa skoncentrowała się na działalności koncertowej wspólnie z Malevolent Creation, Oppressor oraz Solstice. Przed wydaniem drugiego studyjnego albumu pojawił się nowy kontrakt płytowy z System Shock/Impact, który przez trzy lata z rzędu zaowocował znaczącą liczbą koncertów, nowymi wydawnictwami płytowymi oraz wydaniem wcześniejszego materiału demo Necrolust i Morbid Reich na kasecie i płycie CD opatrzonej tytułem Reborn in Chaos (1996). Wydane w tym okresie CD to De Profundis (rok 1995) poprzedzony w tym samym roku singlem An Act of Darkness / I.F.Y. (zrealizowanym przez Adama Toczko oraz Tomasza Bonarowskiego). Za brzmienie był odpowiedzialny sam zespół, mastering natomiast wykonał Grzegorz Piwkowski w Modern Sound Studio. Future of the Past – album wydany w 1996 roku, zawierał w całości kompozycje grup szczególnie cenionych przez samych muzyków. Warto wymienić takie utwory jak „Silent Scream” grupy Slayer, „I Feel You” grupy Depeche Mode oraz „Death Metal” grupy Possessed. Pozostałe grupy, których twórczość znalazła się na płycie to Sodom, Celtic Frost, Black Sabbath, Anti-Nowhere League, Dark Angel, Terrorizer oraz Kreator.
Kolejny album to Black to the Blind nagrany w 1997 roku już bez „Chiny”, którego zastąpił Maurycy Stefanowicz, pseudonim „Mauser”. Tym razem nagrań dokonano w olsztyńskim Selani Studio na przełomie lipca i sierpnia. Całość zrealizował Andrzej Bomba, współodpowiedzialny również za brzmienie, mastering wykonała Julita Emanuiłow, za stronę graficzną albumu odpowiedzialny był natomiast Jacek Wiśniewski (jego prace można zobaczyć m.in. na okładkach płyt zespołów Grave i God Dethroned). Album uzyskał nominację do Fryderyka w kategorii album roku metal. Rok 1998 przyniósł grupie szerszy rozgłos, również dzięki albumowi koncertowemu zarejestrowanemu 31 sierpnia w Japonii w tokijskim Quatrro Club, który później wydany jako Live in Japan odniósł spory sukces. Za miksy, zrealizowane we wrześniu w Gdańskim Red Studio, odpowiedzialni byli Tomasz Bonarowski, Piotr Wiwczarek oraz Krzysztof Raczkowski. Mastering wykonali w październiku Andrzej Bomba oraz Mariusz Kmiołek w Selani Studio. Płytę ozdobiła grafika Jacka Wiśniewskiego oraz fotografie Osamu „Tio” Suzuki. Wydawnictwo poprzedził minialbum zatytułowany Kingdom (zrealizowane ponownie w Selani Studio przez Andrzeja Bombę, za brzmienie odpowiadał Piotr Wiwczarek, mastering wykonał Grzegorz Piwkowski), oraz kaseta VHS zatytułowana Vision and Voice zrealizowana podczas koncertu 25 marca w krakowskim studiu w Łęgu. Kaseta zawierała przekrojowy materiał grupy, dodatkiem był teledysk do utworu „Kingdom”. Całość uwieńczył nowy kontrakt płytowy z wytwórnią Metal Blade Records.
1999–2006 thumb|Były gitarzysta grupy Maurycy „Mauser” Stefanowicz podczas koncertu z Vaderem na festiwalu Metalmania w 2008 roku (Stefanowicz występował w zespole w latach 1997–2008) W listopadzie 1999 roku grupa weszła do Red Studio, by nagrać przełomową w swojej karierze płytę Litany. Jej realizatorami i producentami byli Adam Toczko i Piotr Wiwczarek. Płyta została poddana remasteringowi w grudniu w częstochowskim 333 Studio przez Bartłomieja Kuźniaka. Album został wydany w marcu 2000. Promował go teledysk do utworu „Cold Demons”, który odniósł sukces, choć zrealizowano go małym kosztem w domowych warunkach. Album uzyskał również nominację do Fryderyka w kategorii album roku metal. Liczne trasy koncertowe, No Mercy Festivals 2000 wraz z zespołami: Deicide, Immortal, Cannibal Corpse oraz Marduk (w tym występ na Wacken Open Air 2000) oraz promocja ze strony dużej wytwórni płytowej wpłynęły na popularność tej płyty. Sprzedano 45 tysięcy sztuk w 3 miesiące od dnia premiery.