Hetyci

thumb|Płaskorzeźba króla Tudhalijasa IV w Yazılıkaya pod Hattusą thumb|Procesja 12 bogów świata podziemnego; płaskorzeźba z Yazılıkaya Hetyci (biblijni חתי lub HTY) – lud posługujący się indoeuropejskim językiem hetyckim, który około XVII wieku p.n.e. stworzył potężne państwo z centrum w Hattusa (dzisiejsze Boğazkale) w Anatolii. Potęga państwa opierała się na znakomicie uzbrojonej armii. W okresie swojej największej świetności Hetyci kontrolowali Anatolię, północną Mezopotamię, Syrię i Palestynę. Państwo Hetytów upadło około 1200 p.n.e., prawdopodobnie pod naporem Ludów Morza, chociaż nieliczne hetyckie miasta-państwa w północnej Syrii przetrwały do roku 708 p.n.e.

Odkrycia archeologiczne thumb|Brama Lwów w Hattusa Badania nad starożytną Anatolią rozpoczęły się w XIX wieku. W roku 1839 Francuz Charles Texier odkrył starożytne ruiny w pobliżu miasteczka Boğazkale (wówczas Boğazköy), które miały się okazać Hattusą – stolicą państwa Hetytów. W latach 70. XIX wieku dwaj badacze, William Wright i Archibald H. Sayce, który zbadał płaskorzeźby z Jonii, wysunęli hipotezę, że charakterystyczne zabytki znajdowane w Anatolii należy identyfikować jako pozostałości po kulturze biblijnych Hetytów. W 1887 roku dzięki odkryciu glinianych tabliczek z kancelarii Amenhotepa III, Echnatona i Tutenchamona w Tell el-Amarna, poznano imię hetyckiego króla Suppiluliumasa. Wśród tabliczek amarneńskich odkryto dwie tabliczki z nieznanym wówczas pismem, które potem okazało się być pismem hetyckim. W tym czasie wiedzę o indoeuropejskich Hetytach poszerzyły wykopaliska w Karkemisz (dzisiejszy Djerablus) i Zincirli.

W 1906 roku niemiecki archeolog Hugo Winckler rozpoczął badania w Boğazköy, które potwierdziły tezę Texiera, iż ruiny były pozostałością po Hattusie. W trakcie wykopalisk, prowadzonych w kilku sezonach, odkryto archiwa państwowe, składające się z około 25 tysięcy tabliczek z pismem klinowym. Część z nich zapisana była w języku akadyjskim – lingua franca Bliskiego Wschodu w II tysiącleciu p.n.e., pozostałe w języku hetyckim (nesyckim), który odszyfrował w 1915 roku czeski uczony Bedřich Hrozný. W 1915 roku Hrozný opublikował wyniki swych pracO. R. Gurney, Hetyci, Wprowadzenie. Odkrycie Hetytów. i tę datę przyjmuje się jako początek hetytologii jako odrębnej dziedziny wiedzyE. Lipiński, Prawo bliskowschodnie w starożytności, s. 159..

W 1925 roku czechosłowacka ekspedycja pod kierunkiem Bedřicha Hroznego odkryła w Kültepe (staroż. Kanesz, Nesa) archiwum listów i dokumentów staroasyryjskiej (z XVIII wieku p.n.e.) karum – faktorii handlowej, w których występuje kilka hetyckich imion własnych. W 1947 roku przebadano osiedle późnohetyckie w Karatepe w Cylicji. W Yazılıkaya, 2 km od Boğazkale/Hattusa, zbadano skalne sanktuarium hetyckie. Wiele informacji o kulturze hetyckiej przyniosły wykopaliska w Alacahöyük, Karakhöyük, Beycesultan i Alişar Hüyük.

Dzieje Najwcześniejsze Hetyci, lud indoeuropejski, pojawili się na ziemiach Anatolii około 2000 roku p.n.e., docierając tam, według większości badaczy, z terenów położonych na północ od Kaukazu, przekraczając zachodnie przełęcze gór. Możliwe też, że przybyli ze swoich pierwotnych obszarów przez Bałkany i cieśniny Bosfor lub DardaneleE. Klengel, H. Klengel, Hetyci i ich sąsiedzi, s. 39.. Koczownicze plemiona hetyckie, które dotarły do krainy Hatti, zasymilowały lub wyparły osiadły lud Hatti (znany również jako Protohetyci), autochtoniczny lud kaukaski zamieszkujący Anatolię między III a II tysiącleciem p.n.e., posługujący się językiem hattili. Hetyci, którzy prawdopodobnie nazywali siebie Nesytami, od nazwy miasta Neša (Nesa), posługiwali się językiem, który określali jako nasili/nesumnili. W procesie akulturacji przyswoili wierzenia Hatti oraz język hattili, używany wyłącznie w celach religijnych. Wpływy autochtonów oraz innych ościennych kultur były na tyle silne, że Hetyci przejęli nazwę Hatti, którą nosiło podbite królestwo, i pod tą nazwą byli znani w źródłach pisanych z tamtego okresuE. Klengel, H. Klengel, Hetyci i ich sąsiedzi, s. 37–38..

W początkowym okresie osadnictwa Hetyci byli podzieleni na małe, autonomiczne miasta-państwa. Pierwszym władcą, który próbował podporządkować sobie sąsiednie miasta, był Anitta, syn Pithany, władca Kussary. Dysponując 1200 wojownikami i 40 rydwanami, Anitta podporządkował sobie miasto Nesa, które uczynił swoją ufortyfikowaną siedzibą. Jego wojska pokonały także miasta Zulpawa, Puruszanda oraz Hattusa, które zniszczył. Działalność Pithany i Anitty jest datowana na przełom XVIII i XVII wieku p.n.e., choć dokładna chronologia tych wydarzeń jest trudna do ustaleniaE. Klengel, H. Klengel, Hetyci i ich sąsiedzi, s. 40–41..

Państwo starohetyckie (1650–1380 p.n.e.) Około połowy XVII wieku p.n.e. Labarna, nowy władca z Kussary, otoczył murem teren dawnej Hattusy i przyjął imię Hattusilis, ogłaszając odbudowaną Hattusę stolicą swojego państwa. Hattusili I (1650–1620 p.n.e.) uznawany jest za pierwszego króla zjednoczonego państwa hetyckiego. Granice jego królestwa rozciągały się na południu wzdłuż Kizzuwatny i Arzawy, a na północy sięgały terenów zamieszkanych przez plemiona KaskaE. Klengel, H. Klengel, Hetyci i ich sąsiedzi, s. 44–45.. Hattusili prowadził liczne wyprawy wojenne, szczególnie na tereny północnej Syrii i Mezopotamii, zdobywając miasta Zaruna, Hassu i Zippasna. Największym wyzwaniem było bogate miasto Halab (Aleppo), które opierało się Hetytom jako lider sojuszu syryjskich miastE. Klengel, H. Klengel, Hetyci i ich sąsiedzi, s. 46.. mały|Tablica upamiętniająca wielkiego Hantili II Po śmierci Hattusili, jego adoptowany syn, Mursili I (1620–1590 p.n.e.), kontynuował politykę ekspansji. W 1595 roku p.n.e. poprowadził udaną kampanię przeciw Babilonowi, zdobywając i plądrując to miasto. Jego panowanie zakończyło się tragicznie – Mursili został zamordowany w wyniku spisku pałacowego, na którego czele stali jego zięć Zidanta i HantiliE. Klengel, H. Klengel, Hetyci i ich sąsiedzi, s. 46–47.. Hantili I (1590–1560 p.n.e.) przejął władzę, jednak za jego rządów Hetyci stracili kontrolę nad północną Syrią na rzecz Hurytów, co znacząco osłabiło państwoE. Klengel, H. Klengel, Hetyci i ich sąsiedzi, s. 48.. Kolejni władcy, Zidanta I, Ammuna i Huzzija I, nie zdołali powstrzymać postępującego upadku. Telipinu (1525–1500 p.n.e.), który objął tron po Huzziji, przywrócił stabilność wewnętrzną królestwa, ustanawiając zasady dziedziczenia tronu, aby zapobiec dalszym spiskom i walkom o władzęE. Klengel, H. Klengel, Hetyci i ich sąsiedzi, s. 49–50.. Mimo jego reform, późniejsi władcy, tacy jak Alluwamna, Hantili II, Zidanta II i Huzzija II, nie byli w stanie przywrócić państwu dawnej potęgi, a ich rządy koncentrowały się głównie na obronie przed zagrożeniami zewnętrznymi, w tym ze strony królestwa KizzuwatnyE. Klengel, H. Klengel, Hetyci i ich sąsiedzi, s. 51..

Państwo nowohetyckie (1380–1200 p.n.e.) thumb|Imperium Hetyckie (kolor czerwony) w szczytowym okresie potęgi, około 1290 roku p.n.e., sięgające do Egiptu (kolor zielony) Od schyłku XV wieku p.n.e. państwo hetyckie przeżywało kryzys. Ówcześni władcy hetyccy (Tuthalijas, Arnuwandas i Hattusilis IIE. Klengel, H. Klengel, Hetyci i ich sąsiedzi, s. 52.) koncentrowali się na obronie rdzennych terytoriów hetyckich przed najazdami północnych KaskówE. Klengel, H. Klengel, Hetyci i ich sąsiedzi, s. 55.. Sytuacja zmieniła się w 1380 roku p.n.e., gdy na tronie zasiadł Suppiluliuma I (1380–1346 p.n.e.), który uczynił z hetyckiego państwa imperiumE. Klengel, H. Klengel, Hetyci i ich sąsiedzi, s. 55–56.. Suppiluliuma I wyparł z terenów północnej Syrii huryckie garnizony króla Mitanni, Tuszratty, m.in. zdobywając Halab, Mukisz oraz Waszuganni – jedną ze stolic MitanniM. Popko, Huryci, s. 72–73.. Suppiluliuma I oparł południową granicę swego królestwa o góry Libanu, wkraczając tym samym w egipską strefę wpływów w Azji, a oddziały hetyckie wtargnęły do kraju Amka, położonego w dolinie BekaaE. Klengel, H. Klengel, Hetyci i ich sąsiedzi, s. 57.. Wykorzystując waśnie dynastyczne w królestwie Mitanni, Suppiluliuma I umieścił na tronie w Waszukanni posłusznego sobie króla – SzattiwazęM. Popko, Huryci, s. 75.. W 1346 p.n.e. Suppiluliuma I umarł podczas zarazy, która nawiedziła jego państwoE. Klengel, H. Klengel, Hetyci i ich sąsiedzi, s. 62..

thumb|Państwo Hati na Steli Merenptaha Na tron wstąpił Arnuwanda II (1346–1345 p.n.e.), a następnie Mursili II (1345–1316 p.n.e.). Prowadził on zwycięskie kampanie wojenne przeciw królestwu Arzawa, Kaskom i zbuntowanemu syryjskiemu miastu KarkemiszE. Klengel, H. Klengel, Hetyci i ich sąsiedzi, s. 62–64.. Jego syn, Muwatalli II (1315–1296 p.n.e.), odziedziczył potężne i dobrze zorganizowane państwo. Odzyskujący siły Egipt i imperium hetyckie były skazane na zbrojną konfrontację w Syrii. Doszło do niej za panowania faraona Ramzesa II, który starał się odbić z hetyckich rąk warowne miasto Kadesz. Bitwa pod Kadesz rozegrała się około roku 1280 p.n.e. Chociaż obie strony przypisywały sobie zwycięstwo, prawdopodobnie bitwa nie była rozstrzygniętaE. Klengel, H. Klengel, Hetyci i ich sąsiedzi, s. 64..

Zmagania Hetytów z Egiptem Ramzesa II zakończył pokój zawarty przez tego władcę z hetyckim królem Hattusili III w roku 1270 p.n.e., który potwierdził terytorialne status quoE. Klengel, H. Klengel, Hetyci i ich sąsiedzi, s. 66.. Kolejny król, Tuthalijas IV, wyprawił się na Cypr, który zdobył. Walczył też z powodzeniem przeciwko państwu Assuwa i z ludem KaskaE. Klengel, H. Klengel, Hetyci i ich sąsiedzi, s. 68.. Za jego następcy, Arnuwandy III, po raz pierwszy dają o sobie znać Ludy Morza, które atakowały hetyckie ziemie z zachodu. Gdy na tron wstąpił ostatni król hetycki, Suppiluliumas II, Hatti znalazło się w trudnej sytuacji politycznej. Najazdy Ludów Morza spowodowały klęskę głoduE. Klengel, H. Klengel, Hetyci i ich sąsiedzi, s. 68–69.. Zniszczeniu uległy Hattusa i wiele innych miast. Państwo hetyckie już nigdy nie podniosło się z upadkuE. Klengel, H. Klengel, Hetyci i ich sąsiedzi, s. 70..

Królestwa późnohetyckie 1000–700 p.n.e. Nagły upadek państwa hetyckiego (ok. 1190 p.n.e.) spowodowały najazdy Ludów Morza, ale pewną rolę odegrały też ataki ludu Kasków, zamieszkującego u północno-wschodnich granic państwa hetyckiego, oraz napór Asyryjczyków z południowego wschodu. Zburzenie Hattusa spowodowało, że centra kultury hetyckiej przeniosły się do południowo-wschodniej Anatolii i północnej Syrii, gdzie powstały liczne, acz niewielkie państewka późnohetyckie z przewagą ludności hetyckiej (Karkemisz, Kummuhu, Gurgum, Unqi, Tabal) albo o mieszanej ludności hetycko–aramejskiej (Hamath, Kue, Sam'al). Zachowały one polityczną niezależność aż do ostatecznego podboju dokonanego przez asyryjskiego króla Sargona II w VIII wieku p.n.e. Karkemisz – stolica najważniejszego hetyckiego państwa – uległa Asyrii w 717 p.n.e. Ostatnie niezależne królestwa hetyckie, Gurgum, Melid i Kummuhu, zostały podbite przez Sargona II w latach 711–708 p.n.e.E. Klengel, H. Klengel, Hetyci i ich sąsiedzi, s. 124–127.

Porządek społeczny, gospodarka i kultura hetycka