thumb|upright|Wizerunek z nagrobka i pieczęć piesza Henryka IV Probusa, miedzioryt Bartłomieja Strachowskiego, 1733 thumb|upright|Nagrobek Henryka IV Prawego. Rekonstrukcja polichromii thumb|Dzielnica Henryka IV w latach 1270–1274 (kolor fioletowy) thumb|Księstwo wrocławskie pod rządami Henryka IV Prawego w latach 1274–1277 (fioletowy) thumb|Księstwo wrocławskie pod rządami Henryka IV w latach 1277–1282 (fioletowy) Henryk IV Prawy lub z łaciny Probus ( lub , ) (ur. 1257 lub 1258, zm. 23 czerwca 1290) – książę wrocławski w latach 1270–1290, książę krakowski w latach 1288–1290, książę ścinawski w latach 1289–1290, minnesinger.
Genealogia, opieka stryja Władysława i króla czeskiego Przemysła Ottokara II Henryk IV był jedynym synem księcia wrocławskiego Henryka III Białego i Judyty mazowieckiej. Wcześnie osierocony przez ojca (w 1266 r.) Henryk znalazł się pod opieką stryja, arcybiskupa Salzburga Władysława. Nie mogąc się stale opiekować małoletnim bratankiem, Władysław, będący w ciągłych rozjazdach pomiędzy Salzburgiem a Wrocławiem, wysłał w 1267 r. Henryka do Pragi na dwór czeskiego króla Przemysła Ottokara II, który od śmierci arcybiskupa (1270), przejął formalnie regencję w księstwie. Po śmierci stryja (który przekazał młodemu księciu w testamencie wszystkie swoje uprawnienia) Henryk powrócił do kraju, gdzie znalazł się pod bezpośrednią opieką późniejszego najbliższego doradcy księcia, Szymona Gallicusa, będącego dotąd na służbie Przemysła.
W młodości Henryk otrzymał staranne wykształcenie, o czym świadczyć może jego późniejsze zainteresowanie kulturą rycerską i poezją. Kilka lat po śmierci został uwieczniony w Kodeksie heidelberskim (Kodeksie Manesse) jako Herzoge Heinrich von Pressela („książę Henryk z Wrocławia”), zwycięzca turnieju rycerskiego. Zamieszczono też dwie pieśni jego autorstwa w języku średnio-wysoko-niemieckim (Mittelhochdeutsch), jako minnesingera.
Współpraca z władcą czeskim początkowo układała się wzorowo. W 1271 r. Henryk uczestniczył w wyprawie zbrojnej przeciwko Węgrom, co sprowadziło na księstwo wrocławskie napad sprzymierzonych z Arpadami książąt wielkopolskiego i małopolskiego.
Za pełnoletniego syna Henryka III uznano dopiero w 1273 r. i z miejsca książę zaczął prowadzić bardziej niezależną politykę zawierając jako przeciwwagę przyjazne stosunki z księciem opolskim Władysławem i poznańskim Przemysłem IIKodeks Dyplomatyczny Wielkopolski, t. VI, nr 25. Przy dokumencie, znanym tylko z późniejszego odpisu, brak jest daty i miejsca powstania, a z dyplomatycznego rozbioru dokumentu rama chronologiczna jego wydania jest dość szeroka (lata 1273–1278). Z analizy wydarzeń, najbardziej możliwą datą zawarcia sojuszu wydaje się być połowa roku 1273, por, Aleksander Swieżawski, Przemysł II. Król Polski, Warszawa 2006, s. 96. Inni historycy (np. Bronisław Nowacki: Przemysł II, książę wielkopolski, król Polski 1257–1295, Poznań 1995, s. 59–61) przyjmują rok 1276 r., co pozwala uniknąć konieczności złamania postanowień dokumentu przez Przemysła jeszcze w 1273 r. w związku z wyprawą łupieżczą księcia przeciwko włościom Władysława Opolskiego w październiku 1273 r.. Henryk IV aktywne wspierał Przemysła Ottokara II również w 1276 r., kiedy oddziały posiłkowe wrocławian walczyły w Czechach z wojskami króla rzymskiego Rudolfa z Habsburga. Klęska króla czeskiego nie zachwiała wiernością Prawego i to pomimo ofiarowywanego przez Rudolfa tytułu księcia Rzeszy w zamian za odstąpienie od sojuszu z Czechami.
Porwanie Henryka przez księcia legnickiego Bolesława Z osłabienia siły militarnej króla czeskiego, możnego protektora Henryka, próbował skorzystać książę legnicki Bolesław II Rogatka. Już na początku lat siedemdziesiątych wysunął on żądania do jednej trzeciej księstwa wrocławskiego, jako należnego mu spadku po zmarłych braciach Henryku III Białym i Władysławie. Henryk IV, będąc pewnym poparcia Ottokara II, sprzeciwił się zdecydowanie wszelkim próbom zmniejszenia jego terytorium.
18 lutego 1277 roku Bolesław Rogatka postanowił przejść do działania, napadając na przebywającego w Jelczu Henryka, więziąc go na zamku WleńSzerzej o tych wydarzeniach zobacz Bronisław Nowacki: Przemysł II, książę wielkopolski, król Polski 1257–1295, Poznań 1995, s. 62–68, por. Kronikę książąt polskich, oprac. Z. Węglewski w: MPH, t. III, Lwów 1878, s. 496.. Trudną sytuację księcia wrocławskiego próbowali wykorzystać m.in. książę wielkopolski Bolesław Pobożny i margrabia brandenburski Otto V Długi.
W obronie swojego władcy możni wrocławscy zaczęli zbierać rycerstwo. Sprawy zdecydowali się również bronić Przemysł II Wielkopolski i brat stryjeczny Henryka, jego imiennik Henryk III Głogowczyk. Król czeski ograniczył się do gorączkowych apeli i próśb o uwolnienie. Do rozstrzygającej krwawej bitwy pomiędzy oddziałami koalicji i Bolesława Rogatki doszło 24 kwietnia 1277 w bitwie pod StolcemKronika książąt polskich..., s. 496.. Zwycięstwo przypadło stronie legnickiej dzięki odwadze i talentom militarnym syna Rogatki, Henryka V Brzuchatego – Przemysł II i Henryk III znaleźli się w niewoli.
Wolność Henryk IV Prawy, razem z niefortunnymi obrońcami, odzyskał dopiero pod koniec roku, kiedy zdecydował się zaakceptować wyniki rozmów Przemysła Ottokara z jego przeciwnikami. Ostatecznie został zmuszony do oddania Rogatce jednej szóstej księstwa ze Środą Śląską na czele, Ottonowi V w zastaw Krosno Odrzańskie (uzyskane od książąt głogowskich w 1273 lub 1274 r.), a Bolesławowi Pobożnemu okup pieniężny.
Śmierć Przemysła Ottokara II, próba zdobycia regencji w Czechach W 1278 roku rycerze wrocławscy spod znaku Henryka IV wzięli udział w wielkiej bitwie pod Suchymi Krutami, gdzie śmierć poniósł Przemysł Ottokar II, co ostatecznie położyło kres jego planom imperialnym. Sam książę wrocławski w wyprawie nie uczestniczył, jednak na wieść o śmierci króla czeskiego, jako jego bliski krewny (był wnukiem królewny czeskiej Anny) i sojusznik, wyruszył do Pragi, by objąć tam rządy w imieniu małoletniego Wacława II. Próba zdobycia regencji zakończyła się fiaskiem (regentem został Otto V Brandenburski), Henryk jednak otrzymał od Rudolfa z Habsburga ziemię kłodzką. Uwolnienie się z kurateli Przemyślidy wykorzystał też, wykupując w 1279 r. Krosno Odrzańskie.
Hołd lenny w 1280 roku Po śmierci protektora Henryk zaczął bliżej współpracować z królem niemieckim Rudolfem I Habsburgiem sondując na zjeździe w Wiedniu w marcu w 1280 r. możliwość otrzymania z jego rąk polskiej korony królewskiej. Wówczas to Henryk IV Probus, podobnie jak górnośląski książę Władysław I opolski, złożył hołd lenny Rudolfowi I Habsburgowi.
Na krótko przed wyprawą do Wiednia książę wrocławski Henryk IV zawarł układ z księciem opolskim Władysławem I, którego córkę (prawdopodobnie o imieniu Konstancja bądź Estera) pojął za żonę. W układzie małżeńskim zaznaczono, że na wypadek starań o koronę królewską w Polsce, książę opolski przyjdzie z pomocą Henrykowi i uzna w nim króla. Kilka lat po ślubie Henryk IV Prawy, łamiąc prawa kościelne, odesłał żonę do Opola i ożenił się z Matyldą, córką margrabiego brandenburskiego Ottona V Długiego.
Próby zdobycia supremacji na Śląsku i w kraju thumb|Księstwo wrocławskie pod rządami Henryka IV Prawego w latach 1281–1284 (fioletowy) Stosunki z sąsiadami księstwa wrocławskiego nie układały się najlepiej. W 1280 r. doszło do najazdu książąt legnickich i margrabiego brandenburskiego, odpartego tylko z najwyższym trudem. Prawdopodobnie w celu unormowania sytuacji w lutym następnego roku doszło do zorganizowania zjazdu międzydzielnicowego w miejscowości położonej w księstwie wrocławskim. Mogło chodzić o wypracowanie metod współpracyNie ma pewności, gdzie zjazd się odbył, gdyż żadne źródło współczesne o tym wydarzeniu nie wspomina. Przypuszczenia historyków, że mogło to mieć w Sądowlu por. Krzysztof Ożóg, Przemysł II, Piastowie – Leksykon biograficzny, Kraków 1999, s. 155–156, bądź w Baryczy, por. Zygmunt Boras, Przemysław II, 700-lecie koronacji, Międzychód 1995, s. 25, są oparte na źródłach pośrednich. Nie znamy także powodu tak licznego spotkania książąt dzielnicowych.. Henryk IV uwięził zgromadzonych książąt Henryka III Głogowczyka, Henryka V Brzuchatego i Przemysła II wielkopolskiego, próbując wymusić na nich ustępstwa polityczneZob. Anna Waśko, Henryk IV Prawy (Probus), w: Piastowie. Leksykon Biograficzny, Kraków 1999, s. 428..
Ostatecznie Przemysł II został zmuszony do wydania księciu wrocławskiemu strategicznej w razie walk o Małopolskę ziemi wieluńskiej (zwanej też rudzką), zaś Henrykowie do uznania zwierzchności lennej. W kolejnych latach polityce Prawego na Śląsku, tym razem dobrowolnie, podporządkowali się Przemko ścinawski i Bolko I opolskiO wydarzeniu tym mówi niezwykle lakonicznie Rocznik Traski, w: MPH, t. II, s. 847.. Ze zwierzchnictwa wyłamał się za to Henryk V Brzuchaty.
Swoją odrębność polityczną manifestowali również Bolko Jaworski, Konrad II Garbaty oraz trzej synowie Władysława Opolskiego: Kazimierz bytomski, Mieszko cieszyński i Przemysław raciborski (obrażeni na swojego dotychczasowego szwagra Prawego odesłaniem do nich w 1286 lub 1287 r. swojej siostry i unieważnieniem małżeństwa; wierny polityce księcia wrocławskiego pozostał za to czwarty brat, Bolko I).
Pierwszą próbę opanowania Krakowa Henryk IV podjął na przełomie 1280 i 1281 r., co stanowiło odpowiedź na najazd Leszka Czarnego na księstwo wrocławskie, podjęty w obronie uwięzionych w Baryczy książąt. Wyprawa ta zakończyła się jednak niepowodzeniem.
Konflikt z biskupem wrocławskim Tomaszem II W latach 1282–1287 Henryk IV Prawy popadł w długotrwały spór z biskupem wrocławskim Tomaszem II Zarembą o majątki i ziemie zajęte przez Kościół w trudnym okresie, który nastąpił po klęsce legnickiej. Inną sprawą sporną było nagminne łamanie immunitetu sądowego Kościoła wrocławskiego. Pierwszy etap konfliktu dało się zauważyć już w latach 1274–1276, zakończony wtedy wyrokiem polubownym, który nie zadowolił żadnej ze stron. Konflikt wybuchł na nowo w 1282. thumb|Księstwo wrocławskie pod panowaniem Henryka IV Prawego w latach 1284–1287 (fioletowy) Na początku 1282 r. biskup wrocławski skierował swoje zażalenie do legata papieskiego Filipa z Ferno, który miał zająć się rozstrzygnięciem sporu. Jego wyrok był korzystny dla hierarchy kościelnego, w związku z czym Henryk IV odwołał się do sądu wiecowego. Decyzja wiecu dzielnicowego, zdominowanego przez stronników księcia, mogła być tylko jedna, co z kolei nie zadowoliło biskupa. W 1283 r. Henryk zorganizował wielki zjazd książąt w biskupiej Nysie, którego główną atrakcją był turniej rycerski, podczas którego „cały zapas zboża, które biskup posiadał na przedmieściach, zużytkowano na paszę dla koni”. Przepychanki prawne trwały nadal. Tomasz II, korzystając z poparcia legata papieskiego, a chcąc złamać opornego Henryka IV, w marcu 1284 rzucił klątwę kościelną na księcia i interdykt na kraj. Książę wrocławski nie zamierzał jednak podporządkować się woli biskupa i jeszcze w tym samym roku złożył odwołanie do papieża Marcina IV. Wkrótce stało się jasne, że również z Rzymu nie należy się spodziewać korzystnych wiadomości. Karom kościelnym pomimo starań Tomasza nie podporządkował się cały kler diecezji. Wierni Henrykowi IV pozostali m.in. franciszkanie. Konflikt trwał dalej, a podjęte przez arcybiskupa gnieźnieńskiego Jakuba Świnkę próby wypracowania kompromisu zakończyły się fiaskiem.