thumb|240px|Wieża bramna – pozostałość założenia pałacowego Ostrowskich z Maluszyna thumb|240px|Kaplica cmentarna św. Barbary – mauzoleum rodziny Ostrowskich thumb|240px|Portal kaplicy cmentarnej z umieszczonym w zwieńczeniu herbem Korab thumb|240px|Most na Pilicy w Maluszynie w ciągu drogi wojewódzkiej nr 785 thumb|313x313px|Dwór w Maluszynie mały|Widok na plac rynek w centrum miejscowości. mały|Kolumna neoromańska podtrzymująca sklepienie krypty w podziemiach kaplicy/kościoła na cmentarzu w Maluszynie. Maluszyn – wieś w Polsce położona w województwie łódzkim, w powiecie radomszczańskim, w gminie Żytno. Miejscowość położona jest nad rz. Pilicą (największy lewy dopływ Wisły), przy granicy z woj. świętokrzyskim, na skraju Niecki Włoszczowskiej.

Od 1864 roku do 1954 roku istniała gmina Maluszyn. W latach 1954–1972 po zniesieniu gmin i utworzeniu na ich miejsce gromad wieś należała i była siedzibą władz gromady Maluszyn, do której przez kilka lat należały trzy wsie znajdujące się obecnie w województwie świętokrzyskim: Gościencin, Silpia Duża, Silpia Mała, oraz jedna wieś znajdująca się obecnie w województwie śląskim: Pękowiec. 1 stycznia 1973 roku Maluszyn wraz z większością terenu dawnej gminy wszedł w skład nowo utworzonej gminy Żytno. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa częstochowskiego.

Etymologia nazwy Nazwa miejscowości pochodzi prawdopodobnie od łacińskiego słowa ,,malus" co znaczy jabłoń.Ignacy Jezierski, Gmina Maluszyn 1935 Łacińska nazwa Maluszyn w Liber beneficiorum archidiecezji gnieźnieńskiej Jana Łaskiego z pierwszej połowy XVI wieku brzmi Maluschyn.

+Integralne części wsi Maluszyn SIMC Nazwa Rodzaj0147950 Piaski część wsi

Historia Początki wsi sięgają XI wieku. Pierwszy zapis wymieniający nazwę miejscowości pochodzi z 1266 roku. Jest to sporządzony w Maluszynie przywilej księcia sieradzkiego Leszka Czarnego dotyczący sprzedaży wójtostwa w Radomsku. Co najmniej od XV. w wieś była własnością szlachecką. Właścicielami byli kolejno Koniecpolscy, Pukarzewscy, Duninowie, Malczewscy, Ostrowscy i Potoccy.

Rozwój wsi jest związany z postacią Kazimierza Jana Ostrowskiego herbu Korab ożenionego z Petronelą z Moszyńskich, sukcesorką dużego majątku pod Radomskiem. Dał on początek maluszyńskiej linii Ostrowskich, gdy w 1738 wykupił zadłużone dobra od rodziny Malczewskich. Od tej pory Maluszyn stał się rezydencją tej rodziny. Po przedwczesnej śmierci właściciela (1753 r.) posiadłością niepodzielnie zarządzała przez 26 lat owdowiała dziedziczka. Największe zasługi dla rozwoju tego majątku poniósł jednak ich syn Michał, który najpierw robił karierę polityczną przy królu Stanisławie Poniatowskim – dochodząc do stopnia pułkownika wojsk koronnych – a po otrzymaniu w spadku zniszczonego przez pożar Maluszyna, doprowadził go ponownie do rozkwitu. Kolejno wykupywał okoliczne wsie, gdzie zakładał folwarki, młyny i cegielnie, przynoszące duże zyski. Synem Michała z małżeństwa z Marcjanną Tymowską był Wojciech, który otrzymał majątek w Radoszewnicy pod Koniecpolem, żeniąc się z Józefą Potocką herbu Pilawa (złota). Ich syn Aleksander – uczestnik Powstania Listopadowego, po powrocie do kraju (amnestia) zakładał cukrownie, przeprowadził drenaż pól zwiększając plony i wprowadził nowoczesną gospodarkę leśną oraz rybną (stawy zasilane kanałem z Pilicy). W połowie XIX w. wystawił w Maluszynie pierwszą szkołę. Jego córka, Ludwika, założyła w 1880 obszerny sad i warzywnik z oknami szklarniowymi, które położone między rzeką a dworem przynosiły niespotykane dotychczas plony. Ostatnim z Ostrowskich był Józef, polityk, członek Rady Regencyjnej Królestwa Polskiego (zm. w 1923). Po nim majątek przejęli Potoccy z Koniecpola.

Parafia w Maluszynie powstała na przełomie XIV i XV w. i posiadała drewniany kościół. W 1582 postawiono nowy, także drewniany kościół, który spłonął w 1777 roku. Obecny, murowany powstał w latach 1777–1787. W latach 1932–34 proboszczem był tutaj ks. Bonawentura Metler.

1 czerwca 1944 na północ od Maluszyna w rejonie wsi: Wola Życińska i Bobrowniki, rozegrała się bitwa oddziału partyzanckiego AK „Andrzeja” – porucznika Floriana Budniaka z obławą ok. 2000 Niemców. Doskonale okopani partyzanci zadali Niemcom duże straty (37 zabitych i rannych, w tym major SS), ale zanim wycofali się za Pilicę sami też pozostawili wielu swych kolegów na polu walki. Pochowano ich na polowym cmentarzyku pod Ciężkowiczkami.

Zabytki Zabytki Maluszyna obejmują dwie grupy obiektów. Pierwsza grupa to zabytki sakralne: kościół parafialny wraz z otoczeniem oraz cmentarz. Druga grupa obejmuje pozostałości zespołu pałacowego Ostrowskich i Potockich.

Kościół i cmentarz Kościół parafialny św. Mikołaja położony jest nad wysokim lewym brzegiem Pilicy. Jest to barokowa, orientowana budowla jednonawowa z transeptem, prostokątnym prezbiterium i dwiema niewykończonymi wieżami od zachodu. Główny ołtarz w stylu rokoko z obrazem Matki Bożej Pocieszenia i późnogotyckini rzeźbami świętych Mikołaja i Jana Chrzciciela. W zakrystii kościoła zwraca uwagę sklepienie kolebkowe z lunetami. Kościół wybudowany został w latach 1777 – 1787 staraniami proboszcza Jakuba Kochankiewicza i o. Eleuterego Miechowicza, paulina. W 1900 kościół przeszedł rozbudowę, a w 1891 remont. W 1945 uległ poważnym zniszczeniom, najpierw w czasie ostrzału artyleryjskiego, a następnie podczas wichury. Odrestaurowany w 1976 i 1988 otrzymał dzisiejszy wygląd. W sąsiedztwie kościoła znajduje się budynek zabytkowej plebanii.

Zabytkowy charakter ma cmentarz parafialny położony blisko centrum miejscowości, około 300 m od kościoła. Najważniejszym zabytkiem cmentarza jest neoromańska kaplica pw. św. Barbary, murowana wybudowana w 1895 roku na miejscu dawnego drewnianego kościoła z 1756 roku. Kaplica stanowi mauzoleum maluszyńskiej linii rodziny Ostrowskich. Oprócz kaplicy na cmentarzu znaleźć można kilkanaście zabytkowych nagrobków.

Zabytki sakralne Maluszyna wpisane są na listę rejestru zabytków KOBiDZ: kościół parafialny pw. św. Mikołaja, nr rej.: 1082/71 z 1.02.1971 plebania, mur.-drewn., 1786, 1912, nr rej.: 413/87 z 25.02.1987 cmentarz katolicki, nr rej.: 399/86 z 17.06.1986 kaplica św. Barbary, 1895, nr rej.: 400/86 z 17.06.1986

Pozostałości zespołu pałacowego Na dość znacznym obszarze Maluszyna rozsiane są zabytki stanowiące pozostałość założenia pałacowego. Sam pałac zniszczony został w 1945 w wyniku działań wojennych, pozostały jednak obiekty związane z pałacem. Na listę zabytków wpisane są obiekty: zespół pałacowy, XIX–XX w., nr rej.: 1082/71 z 1.02.1971 oraz 213/78 z 30.07.1998 park czworak I (dec. nr 49), nr rej.: 739/67 z 27.12.1967 czworak II wieża bramna oficyna kuchenna oficyna administracyjna ogrodzenie z dwiema bramami kordegarda dom gorzelanego.

Turystyka i rekreacja Maluszyn posiada dogodne warunku turystyczno-rekreacyjne. Z Maluszyna do Ewiny przez Żytno biegnie żółty szlak turystyczny. Istnieją dobre warunki do uprawiania turystyki rowerowej oraz pieszej, którym sprzyja bliskość rezerwatu przyrody Dębowiec o powierzchni 205,94 ha. Dynamiczną gałęzią turystyki w Maluszynie są sporty wodne, szczególnie kajakarstwo. Maluszyn leży na szlaku kajakowym na rzece Pilicy z Koniecpola do Sulejowa.

Oświata i służba zdrowia W Maluszynie znajdują się: szkoła podstawowa zarządzana przez Urząd Gminy w Żytnie, przedszkole publiczne, filia Gminnej Biblioteki Publicznej oraz WOZ (Wiejski Ośrodek Zdrowia) wraz z gabinetem stomatologicznym.

Transport i komunikacja Maluszyn leży przy drodze wojewódzkiej nr 785 łączącej Radomsko z Włoszczową.Oprócz drogi wojewódzkiej od miejscowości odchodzi kilka dróg niższych kategorii którymi bezpośrednio dojechać można do Koniecpola (w kierunku południowym), do Przedborza (w kierunku północnym) oraz do Końskich (w kierunku północno- wschodnim przez Kluczewsko). Maluszyn posiada regularne połączenia autobusowe PKS z Częstochową, i Włoszczową.

Ludzie związani z Maluszynem Antoni Bogdański (1891–1938), ksiądz, wykładowca WSD we Włocławku, nauczyciel Stefana Wyszyńskiego, pierwszy Naczelny Kapelan ZHP Bonawentura Metler (1866–1939), ksiądz, astronom, podróżnik Augustyn Jędrzejczyk (1865–1952), paulin, malarz – autor licznych kopii wizerunku Matki Boskiej Częstochowskiej Andrzej Zakrzewski (1942–2025), historyk, profesor Akademii im. Jana Długosza w Częstochowie Helena Gnoińska (1892–1940), bibliotekarka, działaczka społeczno-polityczna Józef Ostrowski (1850–1923), polityk, członek Rady Regencyjnej Królestwa Polskiego Elżbieta Starostecka znana polska aktorka, ur. w 1943 roku na terenie dawnej gminy Maluszyn i zarejestrowana w ówczesnym Urzędzie Gminy Maluszyn.

Zobacz też Maluszyn (województwo mazowieckie)

Przypisy Rozporządzenie Ministra Administracji i Cyfryzacji z dnia 13 grudnia 2012 r. w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części ()

Bibliografia TERYT

*