mały|Ziemie Białych Chorwatów oznaczone jako Grande Khrobatie – Blanche w Małopolsce, a także ziemie Czerwonych Chorwatów oznaczone jako Kchrobatie – Rouge na wschodzie.|alt= thumb|Mapa Polski z czasów Bolesława Chrobrego, obrazująca jedną z hipotez położenia Białej Chorwacji. thumb|Słowianie na przełomie VIII i IX wieku – mapa obrazująca jedną z hipotez położenia Białej Chorwacji. thumb|XX-wieczna Mapa Europy zachodniej, mająca przedstawiać Europę z okresu powstania Descriptio civitatum et regionum ad septentrionalem plagam Danubii – można dostrzec Chorwację (bez rozróżnienia na Białą i Czerwoną) na Bałkanach oraz w regionie późniejszej Małopolski. Biała Chorwacja (, ) – terytorium historyczne o nieokreślonym położeniu geograficznym w Europie Środkowej, przez część badaczy utożsamiane z Małopolską.

Źródła pisane Konstantyn Porfirogeneta Konstantyn VII Porfirogeneta wymienia Białą Chorwację w dziele De administrando imperio (w języku greckim Βελοχρωβάτοι i Χρωβάτοι)Konstantyn VII Porfirogeneta, De administrando imperio, rozdział 30 i 31. Według jego relacji, w VII wieku część plemion chorwackich opuściła to terytorium i udała się na Bałkany, na obszar dzisiejszej Chorwacji, na zaproszenie cesarza bizantyńskiego Herakliusza w celu obrony granic cesarstwa przed Awarami. Pozostali Chorwaci mieli pozostać w swojej pierwotnej ojczyźnie, zachowując własnego władcę.

Adam Tadeusz Naruszewicz w dziele Historia narodu polskiego przedstawił następującą relację:

Powieść minionych lat W Powieści minionych lat, kronice powstałej około 1113 roku, Nestor w rozdziale poświęconym narodom słowiańskim opisuje rozmieszczenie plemion słowiańskich, wymieniając między innymi Białych Chorwatów, Serbów i Lachów:

Nestor nie podaje jednoznacznej informacji, że Biali Chorwaci byli bezpośrednimi przodkami Lachów. Kronikarz wymienia Włochów (prawdopodobnie Franków) jako najeźdźców, którzy wymusili wędrówkę Słowian znad DunajuHenryk Paszkiewicz, Początki Rusi, Kraków: PAU 1996, s. 60–86, 400–416.

Nestor również wspomina, że Radymicze i Wiatycze wywodzili się z Lachów: „Radymicze zaś i Wiatycze — z Lachów. Było bowiem dwu braci u Lachów — Radym, a drugi — Wiatko; i przyszedłszy, siedli: Radym nad Sożą [...], a Wiatko siadł z rodem swoim nad Oką"Nestor, Powieść minionych lat, op. cit..

W tym samym latopisie Nestor wymienia także Chorwatów (bez określenia „Biali") jako uczestników wyprawy księcia kijowskiego Olega Mądrego na Bizancjum w 907 roku oraz wzmiankuje, że książę kijowski Włodzimierz w 992 roku wyprawił się na ChorwatówNestor, Powieść minionych lat, op. cit..

Inne źródła średniowieczne Alfred Wielki (około 890 roku) w uzupełnieniach do angielskojęzycznej wersji dzieła Pawła Orozjusza lokalizuje ziemie Chorwatów (horithi) na północ od Państwa WielkomorawskiegoAlfred Wielki, uzupełnienie do przekładu Pawła Orozjusza Historiae adversum paganos, ok. 890 roku; tekst ang..

Kosmas z Pragi w Chronica Boëmorum (powstałej między 1110 a 1125 rokiem) opisując granice diecezji praskiej wymienia: „Następnie na północ te są granice: Pszowianie, Chorwaci i Chorwaci śląscy, Ślężanie, Trzebowianie, Bobrzanie, Dziadoszanie [...]"Kosmasa Kronika Czechów, przeł. i kom. opracowała Maria Wojciechowska, Warszawa 1968, s. 79.

Pop Duklanin w XII wieku w swoim Latopisie używa określenia Białej Chorwacji w odniesieniu do północnej DalmacjiPop Duklanin, Historia Królestwa Słowian (Latopis Popa Duklanina), XII wiek.

Spór wokół położenia Białej Chorwacji W historiografii istnieją różne stanowiska dotyczące lokalizacji wymienionej przez Konstantyna Białej Chorwacji. Z tekstu Konstantyna można dowiedzieć się, że w połowie X wieku znajdowała się w kręgu wpływów Ottona I i leżała między Bawarią, Węgrami a Białą Serbią. Ponieważ Konstantyn opisuje Białych Chorwatów jako pogan, ich ziemie musiały leżeć poza zasięgiem chrześcijaństwa.

Relacja z Żywota świętego Metodego Część badaczy łączy informacje Konstantyna z przekazem z Żywota świętego Metodego (zwanego też Legendą Panońską), który zawiera następującą przepowiednię:

Wydarzenia te musiały mieć miejsce podczas drugiego pobytu Metody na Morawach, w latach 873–885, a księciem, który zwyciężył władcę Wiślan, był Świętopełk I morawskiGerard Labuda, „Chorwacja Biała", w: Słownik Starożytności Słowiańskich. Encyklopedyczny zarys kultury Słowian od czasów najdawniejszych, red. Władysław Kowalenko, Gerard Labuda, Tadeusz Lehr-Spławiński, t. 1 (A-E), cz. 1 (C-E), Wrocław-Warszawa-Kraków 1962, s. 255–256.

Sprzeczności między źródłami Nestor twierdzi, że Biali Chorwaci osiedlili się nad Wisłą. Przy tym Konstantyn mówi o wędrówce na południe, a Nestor o wędrówce na północ, tak więc termin „Biała Chorwacja" u Konstantyna i Nestora mógł oznaczać różne krainyHenryk Paszkiewicz, Początki Rusi, op. cit., s. 67.

Hipotezy lokalizacyjne Historycy najczęściej umiejscawiają Białą Chorwację w północnych Czechach, na Śląsku, w Małopolsce lub na Ukrainie. Istnieje hipoteza, że centrum Białej Chorwacji znajdowało się w rejonie obecnej wsi Stulsko w obwodzie lwowskimJerzy Nalepa, „Łemkowie, Wołosi i Biali Chorwaci: uwagi dotyczące kwestii genezy osadnictwa ruskiego na polskim Podkarpaciu", Acta Archaeologica Carpathica, t. 34 (1997/1998), s. 135–177.

Ze względu na trudności w ustaleniu północnej granicy Wielkich Moraw, trudno jednoznacznie interpretować zapisy Alfreda Wielkiego. Natomiast interpretacje tzw. dokumentu praskiego wskazują na lokalizację w północnych Czechach lub na ŚląskuKosmas z Pragi, op. cit..

Etymologia nazwy Encyklopedyja Powszechna Samuela Orgelbranda z 1864 roku wywodziła nazwę Chorwatów od gór Karpackich: „Kroaci [...] jest nazwą licznych plemion słowiańskich [...] Prasiedzibą wszystkich tych plemion są ziemie Tatrzańskie [...] od gór Karpackich, czyli Cherbów (grzbietów, garbów)"Encyklopedyja Powszechna, Tom 16 (Krasiń.-Libelt.), pod red. Samuela Orgelbranda, Warszawa 1864, s. 90. Również Adam Szelągowski za Pawłem Józefem Szafarzykiem wywodził ich nazwę od słowa chrb (góra).

Współczesna nauka odrzuca tę etymologię ludową jako nieuzasadnioną.

Hipotezy identyfikacji Biała Chorwacja a Wiślanie Według jednej z hipotez Chorwaci mogą występować w dziele Geografa Bawarskiego (845 rok) pod nazwą Wiślan. Mogło się to stać za sprawą Morawian, którzy nazywali inne plemiona od miejsca ich osiedlenia.

Argumentem przemawiającym za tą tezą jest fakt, iż w Powieści minionych lat Nestor wymienia większość plemion żyjących na ziemiach polskich, w tym Chorwatów, ale nie pada ani razu wzmianka o plemieniu WiślanTadeusz Lehr-Spławiński, „Zagadnienie Chorwatów nadwiślańskich", Pamiętnik Słowiański 2, 1951, s. 17–32.

Przeciwko tej tezie przemawia relacja Alfreda Wielkiego, który wymienia oba te plemiona oddzielnieAlfred Wielki, op. cit..

Teza o zamieszkiwaniu przez Chorwatów terenów górnej Wisły jest odrzucana przez wielu historyków, między innymi przez Józefa Widajewicza, Henryka Paszkiewicza i E. ModelskiegoHenryk Paszkiewicz, Początki Rusi, op. cit., s. 67. Gerard Labuda akceptował istnienie małopolskich Chorwatów i Serbów, ale uważał, że relacja Konstantyna Porfirogenety o Wielkiej/Białej Chorwacji odnosi się do Chorwatów czeskichGerard Labuda, Pierwsze państwo słowiańskie. Państwo Samona, Wodzisław Śląski 2009, s. 181.

Biała Chorwacja a Lędzianie W części współczesnej historiografii istnieje pogląd, że Białych Chorwatów należy łączyć z Lędzianami. W XI wieku w kronice Nestora nazwa Lachy nie oznacza już jedynie Lędzian, od których się wywodzi, ale wszystkich Słowian zachodnich z wyjątkiem Czechów. Świadczy to o zanikaniu na Rusi pamięci o pierwotnym związku plemiennym LędzianHenryk Paszkiewicz, Początki Rusi, op. cit., s. 403–404.

Według tej hipotezy, Lędzianie w 981 roku zostali podbici przez Ruś wraz ze wschodnimi ziemiami Polski, a około 1018–1031 ponownie znaleźli się w państwie piastowskim po wyprawie Bolesława Chrobrego na Kijów. Ponownie byli częścią państwa polskiego także w latach 1077–1086Witold Chrzanowski, Kronika Słowian, tom I: Rzesza Wielkomorawska i kraj Wiślan, Kraków: Egis 2008, .

Zobacz też Biała Serbia Chorwaci wschodni kultura praska Lędzianie Wiślanie

Przypisy

Bibliografia Źródła pierwotne Konstantyn VII Porfirogeneta, De administrando imperio, X wiek Nestor, Powieść minionych lat, przeł. Franciszek Sielicki, Kraków: PAN 1968 Alfred Wielki, uzupełnienie do przekładu Pawła Orozjusza Historiae adversum paganos, ok. 890 Kosmas z Pragi, Kronika Czechów, przeł. Maria Wojciechowska, Warszawa 1968 Żywot świętego Metodego (Legenda Panońska), IX wiek

Opracowania Gerard Labuda, „Chorwacja Biała", w: Słownik Starożytności Słowiańskich. Encyklopedyczny zarys kultury Słowian od czasów najdawniejszych, red. Władysław Kowalenko, Gerard Labuda, Tadeusz Lehr-Spławiński, t. 1 (A-E), cz. 1 (C-E), Wrocław-Warszawa-Kraków 1962, s. 255-256 Gerard Labuda, Pierwsze państwo słowiańskie. Państwo Samona, Wodzisław Śląski 2009 Tadeusz Lehr-Spławiński, Zagadnienie Chorwatów nadwiślańskich, "Pamiętnik Słowiański" 2, 1951, s. 17-32 Henryk Paszkiewicz, Początki Rusi, Kraków: PAU 1996

Jerzy Nalepa, Łemkowie, Wołosi i Biali Chorwaci: uwagi dotyczące kwestii genezy osadnictwa ruskiego na polskim Podkarpaciu, "Acta Archaeologica Carpathica", T. 34 (1997/ 1998), s. 135–177

Linki zewnętrzne Constantine Porphyrogenitus, De administrando imperio – tekst oryginalny i tłumaczenie angielskie

Kategoria:Plemiona słowiańskie Kategoria:Historia Chorwacji Kategoria:Prehistoria ziem polskich