Cierzpięty (niem. CzierspientenPisz. Z dziejów miasta i okolic. Pojezierze, Olsztyn, 1970, str. 168., 1905–1945 Seehöhe) – wieś w Polsce położona w województwie warmińsko-mazurskim, w powiecie piskim, w gminie Orzysz. W latach 1975–1998 miejscowość należała administracyjnie do województwa suwalskiego.

Wieś położona nad jeziorem Buwełno, w odległości 10 km na północny zachód od Orzysza. Z drogi pomiędzy wsią Cierzpięty a Zastrużne rozciąga się unikatowy zespół łąk torfowych Bagna Nietlickie. Teren bagienny, miejsce postojowe przelotu żurawi i gęsi. W Bagnach Nietlickich, na północny zachód od wsi Cierzpięty zarośnięte, ok. 45 ha jezioro Wąż (niem. Grosser Wons See, Grosser Mergel See).

Nazwa W momencie lokacji wieś nazwano TirtellOtto Barkowski Beiträge zur Siedlungs- und Ortsgeschichte des Hauptamtes Rhein. Altpreussische Forschungen, 11. Jahrgang 1934, H. 1, s. 211. lub TirtelWojciech Kętrzyński O ludności polskiej w Prusiech niegdyś krzyżackich... Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Lwów 1882, s. 478.. Później używano nazwy Zierspiunt. Do początku XX wieku przewijają się nazwy: CierspientenJan Szeliga Rękopiśmienne mapy Prus Książęcych Józefa Naronowicza-Narońskiego z drugiej połowy XVII wieku. Biblioteka Narodowa, Warszawa, 1997, ilustracja nr 2., CzerspientenGenWiki, ZierspientenStatistisch-Topographisches Adreß-Handbuch von Ostpreussen. Commission bei Wilhelm Koch, Königsberg, 1857 s. 303.Dr. Leopold Krug, Alexander August Mützell Neues Topographisch-Statistisch-Geographisches Wörterbuch des Preussischen Staats. Fünfter Band T-Z. Karl August Kümmel, Halle, 1823, s. 231., CzierspientenFritz Gause, Neue Ortsnamen in Ostpreussen seit 1800: Verzeichnis der Änderungen im Ortsnamenbestand der Provinz Ostpreussen (alten Umfanges) seit dem Beginn des 19. Jahrhunderts. Kommissionsverlag Gräfe und Unzer, 1935 s. 106.. 16 stycznia 1905 roku nazwa została zmieniona na Seehöhe. Rozporządzeniem ministrów Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z 1 czerwca 1948 r. o przywróceniu i ustaleniu urzędowych nazw miejscowości nadano obowiązującą nazwę CierzpiętyRozporządzenie Ministrów: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 1 czerwca 1948 r. o przywróceniu i ustaleniu urzędowych nazw miejscowości ()..

Historia Książę Albrecht poświadczył, że starosta ryński Jerzy von Diebes (Georg von Diebes) sprzedał w 1539 roku Mikołajowi Paszkowskiemu (PaschkowsonGrzegorz Białuński Osadnictwo regionu Wielkich Jezior Mazurskich od XIV do początku XVIII wieku – starostwo leckie (giżyckie) i ryńskie. Ośrodek Badań Naukowych im. Wojciecha Kętrzyńskiego, Olsztyn, 1996, str. 119., Paschkoffsenn,Grzegorz Białuński Osadnictwo regionu Wielkich Jezior Mazurskich od XIV do początku XVIII wieku – starostwo leckie (giżyckie) i ryńskie. Ośrodek Badań Naukowych im. Wojciecha Kętrzyńskiego, Olsztyn, 1996, str. 141. Nickolaen Paschkowsken) 44 łany na prawie chełmińskim między Okartowem, Zastrużnem, Wężewem, a Buwełnem. Sołtys otrzymał 4 łany na sołectwo z obowiązkiem służby konnej. Mieszkańcom wsi nadano 10 lat wolnizny. Wymienione w rachunkach książęcych z 1539 roku. Rejestr tzw. Nachtgeld z 1540 roku oraz spis z 1564 roku potwierdzają obszar 44 łanów. Spis z tego ostatniego roku wymienia również w Cierzpiętach karczmę. W owym czasie w Cierzpiętach siedzieli m.in. Polack i Marcin Heydek. Chłopi wypełniali szarwark (koszenie żyta podczas żniw). Jeżeli sołtys Cierzpięt w ciągu 10 lat nie obsadziłby całości wsi (44 łany), musiałby sam płacić czynsz i obrabiać szarwark z brakujących łanów. Sołtysi nie tylko dbali o obsadzenie wsi, ale potem mieli obowiązek dopilnować, aby łany były zawsze zasiedlone. Przywilej Cierzpięt wspominał wprost o służbie wojskowej sołtysa, który zobowiązywał go do służby z koniem i wozem. Sołtys otrzymał także przywilej wyższego sądownictwa.

W starostwie ryńskim w 1623 roku było 90 sołtysów na 201 łanach w 42 wsiach, zaś w Cierzpiętach tylko jeden. Ich liczba zależała od ilości gospodarstw. Zwykle jeden sołtys miał 20 zagród. Sołtysi pełnili nadal służbę wojskową. Ci, którzy nie pełnili służby, płacili 3 grzywny czynszu, tutaj zwanego Freygeldem (1619). Oddawali też płużne w wysokości 1 korca pszenicy i żyta, czyli obciążenia pozostawały bez zmian. Sołtysi pozostawali zwolnieni od chłopskich uciążliwości, ale mieli być obecni przy wypełnianiu szarwarku przez chłopów. Administracyjnie Cierzpięty podlegały starostwu ryńskiemu, wchodziły w skład rewiru w Dąbrówce. Podczas najazdu tatarskiego w październiku 1656 roku wzięto w jasyr jedną osobę.

W 1737 roku została założona szkoła (obecnie nie istnieje). Według danych opublikowanych w 1823 roku w Cierzpiętach mieszkały 132 osoby. W 1857 roku wieś liczyła 281 mieszkańców. Nauczycielem był Streßel. W 1864 roku w Cierzpiętach mieszkało 290, a w 1867 – 315 osóbRudolf von Hippel Przegląd statystycznych i innych uwarunkowań powiatu Johannisburg na podstawie przeprowadzonego spisu powszechnego w dniu 3 grudnia 1867 r. wg zestawienia starosty von Hippela w roku 1868. Znad Pisy, 19-20. 2010/2011, s. 90.. W 1935 roku uczęszczało do szkoły 43 uczniów, pracował jeden nauczyciel. W tym samym roku wieś zamieszkiwało 150, a według spisu powszechnego z maja 1939 roku – 232 osoby.

Cierzpięty należały i należą do parafii w Okartowie. Siedziba parafii obejmowała po 1525 Okartowo, Cierzpięty, Nowe Guty, Tuchlin, Dąbrówkę, Chmielewo, Dziubiele, Drozdowo, Łysonie, Grzegorze, Kwik, Nipy, Wężewo, Zdęgówko, Zastrużne i Szeroki Ostrów.

W czasie PRL-u istniał tu PGR.

Zabytki Zabytki wpisane do rejestru zabytków: Dawny cmentarz ewangelicki założony w połowie XIX wieku - nr rej.: A-815 z 22.06.1991Karta zabytku - cmentarz ewangelicki Na cmentarzu znajduje się kwatera wojenna z okresu I wojny światowej. Według zachowanych inskrypcji pochowanych w niej jest 5 żołnierzy armii niemieckiej: armierungssoldat Paul Ullrich †11.3.1915, armierungssoldat Otto Parpart z 2.Arm.komp.†11.6.1915 oraz trzech nieznanych żołnierzy armii niemieckiej †1915[OSR] I wojna światowa (1914-18r.) : Cierzpięty.

Zabytki ujęte w gminnej ewidencji zabytków: Zespół dworsko-folwarczno-parkowy z podwórzem gospodarczym położony bardzo malowniczo nad brzegiem jeziora Buwełno. Zachował się dość duży dwór, zabudowania gospodarcze ujęte w duży czworobok oraz pozostałości drzewostanu z założenia parkowego pierwotnie schodzącego do jeziora. Dwór pochodzi z 2. połowy XIX w. Założony na rzucie wydłużonego prostokąta, parterowy, przykryty dachem naczółkowym. Na osi elewacji obustronny ryzalit zwieńczony trójkątnym naczółkiem, od frontu poprzedzony gankiem z balustradą. W skład zespołu dworsko-folwarczno-parkowego wchodzą: Dwór w zespole dworsko-folwarczno-parkowym zbudowany na przełomie XIX i XX wiekuKarta zabytku - dwór. Obora I w zespole dworsko-folwarczno-parkowym zbudowana w latach 20. XX wiekuKarta zabytku - obora I. Obora II w zespole dworsko-folwarczno-parkowym zbudowana na przełomie XIX i XX wiekuKarta zabytku - obora II. Spichlerz - stajnia w zespole dworsko-folwarczno-parkowym zbudowany na przełomie XIX i XX wiekuKarta zabytku - spichlerz - stajnia. Kuźnia w zespole dworsko-folwarczno-parkowym zbudowana na przełomie XIX i XX wiekuKarta zabytku - kuźnia. Pozostałości parku w założeniu dworsko-folwarczno-parkowym założonego na przełomie XIX i XX.Karta zabytku - park

Cmentarz wojenny z czasów I wojny światowejKarta zabytku - cmentarz wojenny. Położony przy drodze Drozdowo - Cierzpięty, niedaleko byłego majątku Grüneberg (później PGR Matyszczyki). Według zachowanych inskrypcji pochowanych jest na nim 26 nieznanych żołnierzy armii niemieckiej. Na pomniku, na wprost wejścia współcześnie zamontowana tablica z napisem w języku niemieckim: HIER RUHEN • 26 UNBEKANNTE • DEUTSCHE • SOLDATEN. Na dwóch betonowych kolumnach na terenie cmentarza znajdują się napisy o treści:Ausgeführt • Arm. Batl. 41. • entw. Hpt. d. P. Marx • u. W. Zöllner Bild. oraz Gewidmet • Baul. Lötzen -• Süd • Arm. Batl. 41[OSR] I wojna światowa (1914-18r.) : Matyszczyki. Odrestaurowany w 1994 roku.

Inne zabytki: Cmentarz wojenny z czasów I wojny światowej. Cmentarz został otwarty 2 września 1915. W uroczystości brał udział Paul von Hindenburg. Na pomniku, zlokalizowanym w centrum założenia, znajdował się napis: Gefechte bei Seehöhe • 1914 - 1915. Spoczywa na nim 73 żołnierzy armii niemieckiej i 63 żołnierzy armii rosyjskiejMax Dehnen Die Kriegsgräber in Ostpreussen von 1914/15 HOLZNER-VERLAG, Würzburg 1966, s. 72, 157.. Cmentarz poddany renowacji zakończonej w 2021. Resztki umocnień obronnych z czasów II wojny światowej.

Turystyka Przez Cierzpięty przebiega szlak rowerowy po "Szwajcarii Orzyskiej"R. W. Pawlicki, P. Sikorski, M. Wierzba Przewodnik po ścieżkach rowerowych, Ziemia Orzyska. AFW Mazury, Orzysz, 2004, str. 87.. Z jeziora Buwełno prowadzą szlaki wodne na jeziora Niegocin i Ublik Wielki.

Zobacz też Orzysz Cierzpięty (powiat mrągowski)

Przypisy

Bibliografia Pisz. Z dziejów miasta i okolic. Pojezierze, Olsztyn, 1970, 371 str.

Barkowski, Otto. Beiträge zur Siedlungs- und Ortsgeschichte des Hauptamtes Rhein. Altpreussische Forschunge. 11. Jahrgang, H. 1, s. 197–224, 1934. http://www.orzysz.pl/index.php?wiad=908

Kategoria:Orzysz (gmina)