Waniewo – wieś (dawniej miasto) w Polsce położona w województwie podlaskim, w powiecie wysokomazowieckim, w gminie Sokoły.

Waniewo uzyskało lokację miejską w 1510 roku, zdegradowane przed 1676 rokiemRobert Krzysztofik, Lokacje miejskie na obszarze Polski. Dokumentacja geograficzno-historyczna, Katowice 2007, s. 80–81.. Miasto dóbr goniądzko-rajgrodzkich Mikołaja II RadziwiłłaMirosława Malczewska, Latyfundium Radziwiłłów w XV do połowy XVI wieku, Warszawa-Poznań 1985, s. 95., w 1795 roku położone była w ziemi bielskiej województwa podlaskiegoKarol de Perthées, Mappa Szczegulna Woiewodztwa Podlaskiego, 1795.. W latach 1975–1998 miejscowość należała administracyjnie do województwa łomżyńskiego.

Historia Historia miejscowości Nazwa Waniewo pochodzi od imienia WaniaS. Andrzejewski, M. Siuchniński, Miasta polskie w tysiącleciu, tom pierwszy. Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław – Warszawa – Kraków 1965 r. s. 292.. Wieś założona prawdopodobnie jako graniczny gród mazowiecki strzegący przeprawy na Narwi. W roku 1447 wzmiankowany most na Narwi. Nazwa miejscowości po raz pierwszy pojawiła się w przekazach z 1447 r. Równocześnie wymienia się w ówczesnych dokumentach istnienie zamku i mostuJ. Rudnicki, Zabytki Ziemi Łomżyńskiej, historia miasta i wsi, rysunki zabytków wraz z opisami portrety i życzliwych osób zasłużonych, tom II, Rajgród 2001 r. s. 190–193..

Znani właściciele Waniewa: w wieku XV własność książąt litewskich 1501 – król Aleksander Jagiellończyk nadał Waniewo wraz z małą włością Mikołajowi Radziwiłłowi, wojewodzie wileńskiemu. 20 czerwca 1510 r. król Polski i wielki książę litewski Zygmunt I Stary pozwolił Mikołajowi Radziwiłłowi osadzić miasto na prawie chełmińskim, a także pobierać myto na nowo zbudowanym moście przez rzekę NarewJ. Maroszek, Wielcy panowie i magnateria na Podlasiu. Rozdział VII z Historia Województwa Podlaskiego pod redakcją A. Cz. Dobrońskiego. Instytut Wydawniczy Kreator, Białystok 2010 r. s. 70.. 1567–1572– Hieronim Sieniawski, kasztelan kamieniecki Olelkowiczowie, książęta słuccy 1590 – oddana w zastaw Pawłowi Szczawińskiemu, kasztelanowi łęczyckiemu około 1664 – Szczawińscy 1676 – określona jako własność Zofii Rzewuskiej, pisarzowej ziemi łukowskiej 1680 – Wilhelm Orsetti 1832 – ostatni potomek Orsettich sprzedał wieś na rzecz ojczyma, Stefana Rostworowskiego. Własność Rostworowskich do początku wieku XX. mały|Waniewo na fragmencie mapy Wielkiego Księstwa Litewskiego z 1613 r.

W wykazie dziedziców dóbr i ich urzędników, sług i sprawców pow. bielskiego z XVI w. znajduje się m.in. Waniewska – księżna, dziedziczka wsi Ospiów – Waniewo (par. Płońska)Wypisy heraldyczne z Ksiąg Poborowych XVI w. woj. podlaskie – dostępne na stronie:Stankiewicze.com..

Miejscowość nigdy nie rozwinęła się w ośrodek miejski, najprawdopodobniej ze względu na utratę znaczenia przeprawy na NarwiKatalog zabytków sztuki, Województwo łomżyńskie, Pod redakcją M. Kałamajskiej-Saeed, Ciechanowiec, Zambrów, Wysokie Mazowieckie i okolice, PAN Instytut Sztuki, Warszawa 1986 r. s. 78–81.. Miasto zostało założone dla obsługi małych dóbr waniewskich, z dala od głównych dróg komunikacyjnych, a w pobliżu Tykocina, nie miało warunków rozwinięcia się. W rejestrze z 1676 roku Waniewo występuje już, jako wieś.

W roku 1827 jedna część miejscowości liczyła 20 domów i 118 mieszkańców, druga 6 domów i 47 mieszkańców.

Pod koniec XIX w. wieś należała do powiatu mazowieckiego, gmina Kowalewszczyzna. We wsi znajdowała się szkółka początkowa, a przy kościele parafialnym istniał szpital dla starców i kalek. Powierzchnia ziemi włościańskiej wynosiła 1092 mórg.

W pobliżu wsi znajdował się folwark Waniewo Poduchowne. W roku 1887 miał 206 morgów powierzchni, w tym 92 morgi ziemi ornej, 99 łąk i 2 morgi lasu. W folwarku 4 budynki drewniane.

W 1891 roku wieś, włościanie, osób 389 (w tym żydzi 22), gospodarzy 59, domy drewniane 48, morgi 804: orne 381, łąki 250, na jednego gospodarza 13,6 morgi. W 1891 roku Waniewo Poduchowne, folwark, osób 5, dom drewniany 1, morgi 210: orne 133, łąki 32, lasy 1W. Jemielity, Jubileusz 500-lecia Parafii Waniewo, Wydawca Parafia Waniewo, Waniewo 2011 r. s. 6.. mały|Most z czasów I WŚ na rzece Narew

W roku 1921 wyszczególniono: wieś Waniewo. Było tu 49 budynków z przeznaczeniem mieszkalnym oraz 320 mieszkańców (161 mężczyzn i 159 kobiet). Narodowość polską podało 295 osób, a żydowską 25, folwark Waniewska Wólka, gdzie naliczono 2 budynki z przeznaczeniem mieszkalnym oraz 19 mieszkańców (10 mężczyzn i 9 kobiet)Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej: opracowany na podstawie wyników pierwszego powszechnego spisu ludności z dnia 30 września 1921 r., Województwo Białostockie, Powiat Wysokie Mazowieckie, Gmina Kowalewszczyzna, Tom V. Warszawa 1924 r. s. 110..

We wrześniu 1943 żołnierze niemieccy zamordowali Władysławę i Stanisława Krysiewiczów, którzy ukrywali w swoim gospodarstwie Żydów; małżeństwo zostało uhonorowane medalem Sprawiedliwi wśród Narodów Świata oraz w ramach projektu „Zawołani po imieniu”. W lipcu 1944 żołnierze Wehrmachtu wraz z policją niemiecką zamordowali 10 osób a wieś prawie całkowicie spaliliJózef Fajkowski, Jan Religa: Zbrodnie hitlerowskie na wsi polskiej 1939-1945. Warszawa: Wydawnictwo Książka i Wiedza, 1981, s. 216..

W 1965 roku Waniewo znajdowało się w gromadzie Jeńki w pow. łapskim. A już 1 stycznia 1973 roku w gminie SokołyW. Jemielity, Podziały administracyjne powiatów wysokomazowieckiego i łapskiego w latach 1919–1990 ze Studia Łomżyńskie, tom VII, Łomża 1996 r. s. 120–121..

Historia kościoła mały|Kościół parafialny Pierwszy, znany z dokumentów, być może parafialny kościół, najprawdopodobniej pw. św. Anny istniał w wieku XV.

W roku 1511 Mikołaj Radziwiłł jako wojewoda wileński ufundował i uposażył kościół pw. Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny, oraz św. św. Katarzyny, Barbary, Doroty, Mikołaja i Marcina.

Biskup pomocniczy łucki Stanisław Łoza w roku 1639 konsekrował zapewne kolejny kościół drewniany. Staraniem proboszcza Andrzeja Błockiego, kanonika łuckiego w roku 1671 nastąpiło odnowienie erekcji kościoła spowodowane obrabowaniem go w czasie wojen szwedzkich.

Obecny, neoromański kościół murowany, wzniesiony został w latach 1870–1877 według planu architekta inż. Stefana Kucharzewskiego. Odbudowany ze zniszczeń wojennych w latach 1946–1950. jest siedzibą parafii Wniebowzięcia NMP. W strukturze kościoła rzymskokatolickiego parafia należy do metropolii białostockiej, diecezji łomżyńskiej, dekanatu Łapy.

Szkoła W 1922 roku 4. klasowa szkoła powszechna, liczyła 197 uczniów. W 1923 r. liczyła 187 uczniów, 1924 – 211, 1925 – 170, 1930 – 180. W 1931 – 180.

Nauczyciele: 1932 r. Pawecka Maria przybyła, 1932–1934, Półbrat Adam kier., 1938 Kochański Mieczysław p.o.kier., 1941 Grochowska Anna, Grochowski Aleksander, Grochowski Mirosław, Filonik AdamW. Jemielity, Szkoły powszechne w województwie białostockim w latach 1919–1939. Łomża 1991 r. s. 93..

mały|Układ przestrzenny mały|Figura NMP Niepokalanej mały|Rzeka Narew w Waniewie

Architektura i urbanistyka Układ przestrzenny Rozplanowanie przestrzenne Waniewa datuje się na początek XVI wieku. Jego podstawą są dwie równoległe ulice: Waniewo i Psia powstałe z rozgałęzienia szlaku do Tykocina. Ulice dobiegają do rynku, leżącego u przeprawy przez rzekę Narew. Ulica Rybacka wiodła bezpośrednio do przeprawy z rynku, a ulica Konowrót łącząca ulicę Waniewo z Psią prowadziła w kierunku Kowalewszczyzny. Ulica Kościelna była wewnętrzną ulicą jurydyki kościelnej. Układ przestrzenny jest stosunkowo dobrze zachowanym przykładem XVI wiecznej urbanistyki.

Drugim elementem rozplanowania Waniewa jest system przeprawowy oraz rezydencja Orsettich w Śliwnie z bogatą kompozycją kanałowąB. Stypułkowska, Wiekowe Waniewo – Z sokołem w herbie pod redakcją A. Cz. Dobrońskiego, J. Czajkowskiej. Sokoły 2006 r. s. 111..

Obiekty zabytkowe kościół parafialny pw. Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny neoromańska dzwonnica, murowana z cegły, z roku 1880 na cmentarzu grzebalnym murowana kaplica, o charakterze późnoklasycystycznym, z roku ok. 1880 przydrożna, drewniana kapliczka z rzeźbą Chrystusa Frasobliwego z XX w. figura przydrożna, fundowana w roku 1855 przez Artura Orsettiego murowana plebania z II połowy XIX w.Diecezja Łomżyńska: WANIEWO.

Zamczysko w Waniewie na kępie między ramionami Narwi znajduje się zamczysko w Waniewie, na którym na początku wieku XVI istniał zamek należący do wojewody wileńskiego Mikołaja „Amora” Radziwiłła. Załoga zamku kontrolowała most zbudowany nad rozlewiskiem Narwi i pobierała opłatę (myto) za przejazd. W 1513 roku wybuchł zbrojny konflikt pomiędzy rodami Radziwiłłów i Gasztołdów, w wyniku którego Kunca, będący zarządcą zamku w Waniewie, spalił w 1519 roku należący do wojewody trockiego Olbrachta Gasztołda zamek w Tykocinie. W odwecie Olbracht Gasztołd rok lub dwa później spalił zamek i most w Waniewie, którego już nie odbudowano. Z hipotezą tą polemizuje Włodzimierz Jarmolik, twierdząc, że źródła pisane tego faktu nie potwierdzają. Istnieje wprawdzie skarga złożona w tymże roku do króla Zygmunta I przez wojewodę wileńskiego, z której wynika, że Radziwiłł wraz z rodziną „o mało nie został spalony w zamku swoim”, lecz zapewne dotyczyło to zamku w Goniądzu. Ślady zamku odkryto podczas wykopalisk archeologicznych przeprowadzonych w 2009 i 2014 roku. Obecnie pozostałości zamku znajdują się naprzeciwko wieży widokowej przy Kładce Śliwno-WaniewoNa podstawie tablicy informacyjnej ścieżki dydaktycznej..

Przypisy GUS. Wyszukiwarka TERYT. Rozporządzenie w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części ().

Bibliografia

Kategoria:Dawne miasta w województwie podlaskim Kategoria:Miasta w Polsce lokowane w XVI wieku Kategoria:Prywatne miasta Radziwiłłów herbu Trąby Kategoria:Prywatne miasta szlacheckie I Rzeczypospolitej (województwo podlaskie)