Transport kombinowany – forma transportu intermodalnego, w której zasadnicza część europejskiej trasy przewozu odbywa się koleją, żeglugą śródlądową lub drogą morską, natomiast początkowe lub końcowe odcinki wykonywane transportem drogowym są możliwie krótkie. Jako forma transportu intermodalnego zakłada przewóz towaru w tej samej jednostce ładunkowej lub pojeździe drogowym przy wykorzystaniu kolejno co najmniej dwóch gałęzi transportu, bez przeładunku samego towaru przy zmianie gałęzi.
Wspólna terminologia opracowana przez Europejską Komisję Gospodarczą ONZ (UNECE), Europejską Konferencję Ministrów Transportu (ECMT) i Komisję Europejską rozróżnia transport multimodalny, intermodalny i kombinowany. Transport multimodalny oznacza przewóz towarów co najmniej dwoma różnymi rodzajami transportu. Transport intermodalny jest jego formą, w której towary przemieszczane są w tej samej jednostce ładunkowej lub pojeździe drogowym kolejno za pomocą co najmniej dwóch rodzajów transportu, bez przeładunku samych towarów przy zmianie środka transportu. Transport kombinowany zdefiniowano jako transport intermodalny, w którym zasadnicza część europejskiej trasy odbywa się koleją, żeglugą śródlądową lub morzem, a początkowe lub końcowe odcinki drogowe są możliwie krótkie. Publikacja ma charakter terminologiczny i wskazuje, że zawarte w niej definicje nie są przeznaczone do ścisłego stosowania w dziedzinie prawa i statystyki, dla których obowiązują właściwe dokumenty normatywne i statystyczne.
W prawie Unii Europejskiej definicję transportu kombinowanego zawiera dyrektywa Rady 92/106/EWG z 7 grudnia 1992 r. w sprawie ustanowienia wspólnych zasad dla niektórych typów transportu kombinowanego towarów między państwami członkowskimi. Do celów tej dyrektywy transport kombinowany oznacza przewóz towarów między państwami członkowskimi, podczas którego samochód ciężarowy, przyczepa, naczepa z jednostką ciągnącą lub bez niej, nadwozie wymienne albo kontener o długości co najmniej 20 stóp korzysta z drogi na początkowym lub końcowym odcinku trasy, a na innym odcinku z kolei, żeglugi śródlądowej lub transportu morskiego, przy czym odcinek ten przekracza 100 km w linii prostej. Początkowy lub końcowy odcinek drogowy odbywa się pomiędzy miejscem załadunku lub wyładunku a najbliższą odpowiednią kolejową stacją załadunkową lub wyładunkową albo w promieniu nieprzekraczającym 150 km w linii prostej od śródlądowego lub morskiego portu załadunku lub wyładunku.
Ustawa z dnia 6 września 2001 r. o transporcie drogowym w art. 4 pkt 13 definiuje transport kombinowany jako przewóz rzeczy, podczas którego samochód ciężarowy, przyczepa, naczepa z jednostką ciągnącą lub bez jednostki ciągnącej, nadwozie wymienne lub kontener 20-stopowy lub większy korzysta z drogi w początkowym lub końcowym odcinku przewozu, a na innym odcinku z usługi kolei, żeglugi śródlądowej lub transportu morskiego, przy czym odcinek morski przekracza 100 km w linii prostej; odcinek przewozu początkowego lub końcowego oznacza przewóz: a) pomiędzy punktem, gdzie rzeczy są załadowane, i najbliższą odpowiednią kolejową stacją załadunkową dla odcinka początkowego oraz pomiędzy najbliższą odpowiednią kolejową stacją wyładunkową a punktem, gdzie rzeczy są wyładowane, dla końcowego odcinka lub b) wewnątrz promienia nieprzekraczającego 150 km w linii prostej ze śródlądowego lub morskiego portu załadunku lub wyładunku.
W polskiej literaturze spotyka się określenie piggyback transport odnoszone do przewozów kombinowanych wykonywanych koleją i transportem drogowym. W terminologii UNECE angielski termin piggyback ma jednak węższe znaczenie i odnosi się w szczególności do kolejowego przewozu naczep drogowych.
Klasyfikacja według operatorów W jednej z klasyfikacji stosowanych w polskiej literaturze, w zależności od liczby oraz rodzaju operatorów, wyróżnia się: tradycyjny transport kombinowany wykonywany przez wielu operatorów, transport bimodalny wykonywany przez pojedynczego operatora, transport intermodalny wykonywany przez pojedynczego operatora transportu intermodalnego, transport multimodalny wykonywany przez pojedynczego operatora transportu multimodalnego.
Gałęzie transportu i łańcuch przewozowy Z definicji transportu kombinowanego wynika, że drogowe odcinki dowozowe i odwozowe mogą być połączone z przewozem wykonywanym koleją, żeglugą śródlądową lub transportem morskim. Łańcuch transportowy może przy tym obejmować więcej niż dwie gałęzie transportu, o ile zachowane są cechy transportu intermodalnego, w szczególności przewóz towaru w tej samej jednostce transportowej lub pojeździe bez przeładunku samego towaru przy zmianie gałęzi transportu.
Transport kolejowo-drogowy mały|Naczepy siodłowe przewożone koleją na wagonach kieszeniowych jako przykład transportu kombinowanego kolejowo-drogowego
UNECE określa transport kolejowo-drogowy (ang. road-rail transport) jako transport kombinowany realizowany koleją i transportem drogowym. Odcinek kolejowy stanowi w takim systemie zasadniczą część przewozu, natomiast transport drogowy służy przede wszystkim do dowozu jednostki transportowej do terminalu oraz jej odbioru z terminalu docelowego. W zależności od rozwiązania technicznego koleją mogą być przewożone m.in. kontenery, nadwozia wymienne, naczepy albo kompletne pojazdy drogowe.
Transport z wykorzystaniem żeglugi śródlądowej mały|Barka z kontenerami na Sekwanie – przykład wykorzystania żeglugi śródlądowej w przewozach intermodalnych
W transporcie kombinowanym zasadnicza część przewozu może być wykonywana żeglugą śródlądową, przy zachowaniu drogowych odcinków dowozowych lub odwozowych możliwie krótkich. Międzynarodowe ramy rozwoju takiego transportu tworzy również Protokół o transporcie kombinowanym na śródlądowych drogach wodnych do umowy AGTC, sporządzony w Genewie 17 stycznia 1997 r. i obowiązujący od 29 października 2009 r.. Protokół określa ramy dla wykorzystania europejskich śródlądowych dróg wodnych w przewozach intermodalnych i kombinowanych, w tym przewozach kontenerowych i Ro-Ro.
Transport z wykorzystaniem transportu morskiego Głównym odcinkiem transportu kombinowanego może być również przewóz morski. W definicji prawnej przyjętej w dyrektywie 92/106/EWG oraz w polskiej ustawie o transporcie drogowym przewóz morski kwalifikowany jako niedrogowy odcinek transportu kombinowanego musi przekraczać 100 km w linii prostej.
Transport towarzyszący i nietowarzyszący UNECE wyróżnia dwa podstawowe sposoby organizacji transportu kombinowanego ze względu na obecność kierowcy pojazdu drogowego podczas zasadniczej części przewozu.
mały|Samochód ciężarowy przewożony koleją w systemie Rollende Landstraße (RoLa), będącym przykładem transportu kombinowanego towarzyszącego
Transport kombinowany towarzyszący polega na przewozie kompletnego pojazdu drogowego inną gałęzią transportu, na przykład koleją lub promem, przy czym kierowca towarzyszy przewożonemu pojazdowi. W transporcie kolejowo-drogowym przykładem takiego rozwiązania jest system określany jako rolling road lub RoLa, w którym kompletne pojazdy drogowe są przewożone pociągiem na wagonach o obniżonej podłodze.
Transport kombinowany nietowarzyszący oznacza przewóz pojazdu drogowego lub intermodalnej jednostki transportowej bez towarzyszącego kierowcy, z wykorzystaniem innej gałęzi transportu, na przykład kolei lub promu. W tej formie mogą być przewożone m.in. kontenery, nadwozia wymienne i naczepy.
Intermodalne jednostki transportowe W terminologii UNECE intermodalna jednostka transportowa (ang. Intermodal Transport Unit, ITU) oznacza kontener, nadwozie wymienne lub naczepę przystosowaną do transportu intermodalnego. Pojęcie jednostki ładunkowej ma w tej terminologii węższy zakres i obejmuje kontener lub nadwozie wymienne.
Kontenery Kontener jest jednostką przeznaczoną do wielokrotnego przewozu ładunków, przystosowaną do przemieszczania pomiędzy różnymi gałęziami transportu. UNECE wyróżnia m.in. kontenery lądowe przeznaczone do transportu kolejowo-drogowego oraz kontenery morskie, których znaczna część odpowiada normom ISO.
Nadwozia wymienne Nadwozie wymienne jest jednostką ładunkową stosowaną przede wszystkim w transporcie lądowym, przystosowaną do przenoszenia pomiędzy pojazdem drogowym i innym środkiem transportu. W odróżnieniu od typowych kontenerów ISO konstrukcja nadwozia wymiennego jest związana przede wszystkim z wymaganiami transportu drogowego i kolejowo-drogowego.
Naczepy Naczepy przystosowane do transportu intermodalnego zaliczane są przez UNECE do intermodalnych jednostek transportowych. W transporcie kombinowanym mogą być przewożone bez ciągnika, w szczególności koleją lub promem, jako element transportu nietowarzyszącego.
Kompletne pojazdy drogowe W transporcie kombinowanym możliwe jest także przemieszczanie całych pojazdów lub zestawów drogowych. Jeżeli pojazdowi podczas przewozu inną gałęzią transportu towarzyszy kierowca, przewóz taki zalicza się do transportu kombinowanego towarzyszącego.
Techniki przeładunku Zmiana gałęzi transportu w przewozach intermodalnych odbywa się bez przeładunku samego towaru, natomiast pomiędzy środkami transportu przemieszczana jest jednostka transportowa lub pojazd drogowy. Sposób wykonania tej operacji zależy od rodzaju jednostki transportowej, środków transportu oraz wyposażenia terminalu.
Lo-Lo mały|Przeładunek kontenera w terminalu intermodalnym przy użyciu suwnicy bramowej
Lo-Lo (ang. lift-on-lift-off) oznacza załadunek lub wyładunek intermodalnej jednostki transportowej przy użyciu urządzeń podnoszących. Technika ta jest stosowana m.in. przy obsłudze kontenerów, nadwozi wymiennych oraz jednostek przystosowanych do podnoszenia.
Ro-Ro Ro-Ro (ang. roll-on-roll-off) oznacza załadunek lub wyładunek pojazdu drogowego, wagonu albo intermodalnej jednostki transportowej na statek lub ze statku przy wykorzystaniu własnych kół albo kół dołączonych w tym celu. W przypadku kolejowej „ruchomej drogi” pojazdy drogowe wjeżdżają na pociąg i zjeżdżają z niego na własnych kołach.
Terminale i infrastruktura Terminal intermodalny pełni funkcję punktu styku różnych gałęzi transportu i umożliwia przemieszczanie jednostek transportowych pomiędzy środkami transportu. Terminale mogą obsługiwać połączenia kolejowo-drogowe, drogowo-wodne lub związane z transportem morskim, a ich wyposażenie zależy od rodzaju obsługiwanych jednostek oraz zastosowanej techniki przeładunku.
Do podstawowych elementów terminali należą infrastruktura zapewniająca dostęp środków poszczególnych gałęzi transportu, miejsca przeładunku i czasowego składowania jednostek oraz urządzenia służące do ich przemieszczania. W terminalach kolejowo-drogowych mogą to być m.in. tory przeładunkowe, place manipulacyjne i urządzenia podnoszące, natomiast terminale związane z żeglugą wymagają odpowiedniej infrastruktury portowej.
Międzynarodowa sieć transportu kombinowanego Istotnym instrumentem międzynarodowym dotyczącym infrastruktury transportu kombinowanego jest Umowa europejska o ważnych międzynarodowych liniach transportu kombinowanego i obiektach towarzyszących (AGTC), sporządzona w Genewie 1 lutego 1991 r. i obowiązująca od 20 października 1993 r.. Umowa tworzy techniczne i prawne ramy rozwoju międzynarodowego transportu intermodalnego i kombinowanego kolejowo-drogowego w Europie. Określa ważne europejskie linie kolejowe wykorzystywane w takich przewozach oraz związane z nimi terminale, punkty przekraczania granic i połączenia promowe, a także standardy infrastrukturalne i minimalne parametry jakości usług.
Załączniki do AGTC określają sieć linii kolejowych i obiektów mających znaczenie dla międzynarodowego transportu kombinowanego oraz wymagania techniczne i eksploatacyjne odnoszące się m.in. do linii kolejowych i terminali. Uzupełnieniem umowy jest Protokół dotyczący transportu kombinowanego na śródlądowych drogach wodnych, rozszerzający międzynarodowe ramy infrastrukturalne na transport wykorzystujący europejskie drogi wodne.