Rydułtowy

Rydułtowy – miasto w południowej Polsce, w województwie śląskim, w powiecie wodzisławskim.

Według danych pochodzących z 31 grudnia 2023 r. miasto miało 20 168 mieszkańców.

Położenie Rydułtowy są położone w południowo-zachodniej części Wyżyny Śląskiej na Płaskowyżu Rybnickim, który na południu graniczy z Kotliną Oświęcimsko-Raciborską. W rejonie wieży ciśnień, na granicy administracyjnej miasta leży najwyższy punkt Płaskowyżu Rybnickiego, jego wysokość wynosi 311 m n.p.m. Położenie geograficzne 18°26′E 50°04′N. Granice Rydułtów wytyczają miasta: Rybnik, Radlin, Pszów, oraz gminy: Kornowac i Gaszowice. Miasto jest położone w strefie nadgranicznej z Czechami. Rydułtowy znajdują się w powiecie wodzisławskim i należą do aglomeracji rybnickiej. Historycznie Rydułtowy położone są na Górnym Śląsku.

Środowisko naturalne thumb|Hałda w Rydułtowach

Budowa geologiczna Budowa geologiczna obszaru na którym znajduje się miasto składa się z warstw karbońskich z licznymi pokładami węgla kamiennego, oraz z osadów czwartorzędowych. Wychodnia piaskowców karbońskich, należących do warstw porębskich, znajduje się w pobliżu ulicy Skalnej. Wychodnia jest objęta ochroną prawną (uchwałą Rady Miasta Rydułtowy z dnia 26 kwietnia 1994 r., nadano jej nazwę Stanowisko Przyrody Nieożywionej Skałka).

Utwory czwartorzędowe, to piaski, gliny, żwiry, mady rzeczne i namuły. W północno-wschodniej części miasta znajdują się złoża piaszczysto-żwirowe, w południowo-wschodniej eksploatowane są złoża gliny. Rzeźba terenu Rydułtów jest wynikiem działania lodowca i wód płynących.

Warunki klimatyczne Miasto znajduje się w zasięgu dwóch regionów klimatycznych Śląsko-Wielkopolskiego i Nizinnego-Podkarpackiego. Występujące wiatry głównie pochodzą z kierunków południowo-zachodnich i północno-zachodnich. Klimat należy do umiarkowanych. Najchłodniejszym miesiącem zimy jest styczeń, w którym przeciętna temperatury wynosi −2 stopnie Celsjusza. Lipiec jest najcieplejszym miesiącem w roku ze średnią temperaturą +17 stopni Celsjusza. Temperatura poniżej zera przypada 90 dni w roku, a powyżej 15 stopni 100 dni. Średnie opady w styczniu wynoszą 50 mm, a w lipcu 100 mm, zaś średni roczny opad wynosi ok. 750 mm-800 mm. Śnieg pokrywa Rydułtowy 55-60 dni w roku.

Warunki glebowe Gleby miasta Rydułtowy rozwinęły się na utworach polodowcowych. Bielice właściwe występują w północnej części miasta, zaś bielice pyłowe w południowej. Gleby te zalicza się do klas III i IV. Na gruntach ornych występują gleby: bielicowe, pseudobielicowe oraz gleby brunatne kwaśne.

Hydrologia Rydułtowy są położone na terenach zasobnych w wodę, znajdujących się w dolinie rzeki Odry, w południowo-zachodniej części miasta, z kolei w północno-wschodniej części występują w znikomej ilości. Cieki wodne i stawy położone w Rydułtowach w znacznej ilości powstały wskutek prowadzonej eksploatacji węgla m.in. stawy Zawalisko, Machnikowiec. Potok Nacyna jest lewym dopływem rzeki Rudy, tworzy jego największą zlewnię, jednak w obecnych czasach jest silnie zanieczyszczony i zaliczany jest do wód poza klasą czystości. W mieście wyróżnia się wododziały II rzędu: Rzeka Sumina oraz III rzędu: Nacyna i mający tu swoje źródło potok Gzel, znajdują się tu również Rów Rydułtowski i potok z Polesia.

Flora i fauna Grunty rolne stanowią 964 ha (64% powierzchni miasta), grunty leśne 38 ha (2%), Zieleń leśna, zieleń urządzona i sady zajmują ogółem 75 ha, tj. 5% obszaru miasta. Nieopodal ulicy Raciborskiej znajduje się las mieszany, największy w Rydułtowach. Północna część miasta od ul. Raciborskiej w kierunku na Czernicę i Jejkowice ze względu na swe wysoki walory przyrodnicze przynależy do otuliny Parku Krajobrazowego Cysterskich Kompozycji Krajobrazowych Rud Wielkich, zgodnie z zarządzeniem nr 18/93, Wojewody Katowickiego z dnia 23 listopada 1993 r. W mieście i najbliższych okolicach żyje ok. 100-110 gatunków ptaków, jest to 50% wszystkich gatunków ptaków występujących w Polsce. Ze względu na małą ilość zalesienia, dominującą ostoją dla ptaków są przydomowe ogrody działkowe, parki, sady, zadrzewienie w rejonie szybu powietrznego V, wyrobiska poeksploatacyjne cegielni oraz hałdy kopalniane i zabudowania przemysłowe.

Struktura powierzchni Według danych z 2002 r. Rydułtowy mają obszar 15 km², w tym: użytki rolne: 62% użytki leśne: 2%

Miasto stanowi 5,23% powierzchni powiatu.

Osiedla thumb|Urząd Miasta thumb|Ulica Ofiar Terroru thumb|Park Hvidovre W skład Rydułtów wchodzi 9 osiedli: Bunczowiec Kalwaria Karol Na Wzgórzu Orłowiec Pietrzkowice Radlik Radoszowy Skała

Demografia Dane z 30 czerwca 2004 r.: Opis Ogółem Kobiety MężczyźniJednostka osób % osób % osób %Populacja 21 910 100 11 394 52 10 516 48Gęstość zaludnienia[mieszk./km²] 1460,7 759,6 701,1

Piramida wieku mieszkańców Rydułtów w 2014 r.: left|690x480px

Nazwa Rydułtowy po raz pierwszy wzmiankowane są na przełomie XIII i XIV w. w Liber fundationis episcopatus Vratislaviensis, jako Rudolphi Villa. Nazwa Rydułtowy pochodzi od imienia Rudolf, prawdopodobnie należącego do pierwszego właściciela, feudała; jest to nazwa dzierżawcza.

W Liber fundationis episcopatus Vratislaviensis (pol. Księga uposażeń biskupstwa wrocławskiego) spisanej za czasów biskupa Henryka z Wierzbna w latach 1295-1305 wymienia również wieś Radoszowy, która w procesach urbanizacyjnych zostały wchłonięte przez miasto i stanowią jego części bądź dzielnice jak założona na prawie polskim łac. iure polonico wieś Radoszowy we fragmencie Rastow utroque solvitur decima more polonicoLiber fundationis episcopatus Vratislaviensis online.H. Markgraf, J. W. Schulte, „Codex Diplomaticus Silesiae T.14 Liber Fundationis Episcopatus Vratislaviensis”, Breslau 1889..

Zmiany nazwy miasta na przestrzeni wieków: ok. 1295-1305 r. – Rudolphi villa 1355 r. – z Rudosdorf 1453 r. – z Rynolticz 1481 r. – von Rynolticz 1531 r. – Rynoltowitze 1581 r. – Rudosdorf 1614 r. – Rudoltowi 1652 r. – Rudoltow, Rudultow 1679 r. – Rydoltow, Rydultow 1687 r. – Rudoltow 1745 r. – Ridultow 1784 r. – Ridultau 1830 r. – Nieder Ridultau, Ober Ridultau, Ridultow 1845 r. – Nieder Ridultau, Dolny Rydultów, Ober Ridultau, Wierzchni Rydułtów 1861 r. – Nieder Ridultau, Ober Ridultau

Zmiany nazwy największej dzielnicy miasta – Radoszów: 1228 r. – Radosevici 1288 r. – Radoscow 1300 r. – Rastow 1316 r. – Raddoscow 1437 r. – Radussuow 1531 r. – Radoschow 1614 r. – Radossow, Radessow 1745 r. – Radoschau 1830 r. – Nieder Radoschau, Ober Radoschau, Königlich Radoschau, Radoszow 1845 r. – Nieder Radoschau, Ober Radoschau, Königlich Radoschau, Radoszów

W XX w. dodano końcówkę -owy.

26 października 1926 do Rydułtów Dolnych włączono zniesione gminy jednostkowe Radoszowy Dolne, Radoszowy Górne i Radoszowy Wielkie oraz Rydułtowy GórneGazeta Urzędowa Woj. Śl. nr 30 z 1926 r., po czym gminę Rydułtowy Dolne przemianowano 25 stycznia 1928 na RydułtowyDz.U.Śl. 1928 nr 4 poz. 9. W latach 1945–1950 siedziba zbiorowej gminy RydułtowyRozporządzenie Wojewody Śląsko-Dąbrowskiego z dnia 27 listopada 1945 o podziale powiatu rybnickiego w województwie śląsko-dąbrowskim na gminy wiejskie i gromady (Katowice: Śląsko-Dąbrowski Dziennik Wojewódzki z dnia 22 grudnia 1945 r., Nr. 34, Poz. 455), której 1 stycznia 1951 nadanao status miastaDz.U. 1950 nr 51 poz. 472. 27 maja 1975 włączone do Wodzisławia ŚląskiegoDz.U. 1975 nr 15 poz. 87. Wyłączone z Wodzisławia 1 stycznia 1992, stając się ponownie miastemDz.U. 1991 nr 115 poz. 497.

Historia Rydułtowy po raz pierwszy wzmiankowane są na przełomie XIII i XIV w. jako wieś położona w pobliżu Żor i Wodzisławia. W połowie XIX w. większość mieszkańców miejscowości oraz regionu stanowiła ludność polskojęzyczna. Topograficzny opis Górnego Śląska z 1865 r. odnotowuje, że „We wsi znajdują się 234 gospodarstwa domowe z 1066 mieszkańcami mówiącymi po polsku” – „Es befinden sich im Dorfe 234 Haushaltungen mit 1066 polnisch sprechenden Einwohnern”.

XX w. thumb|Kopalnia Węgla Kamiennego Rydułtowy – Szyb Leon IV W wyniku połączenia samodzielnych gmin: Rydułtów Górnych, Rydułtów Dolnych, Radoszów Górnych i Radoszów Wielkich 20 października 1926 r. Rydułtowy stały się gminą. Gmina Pietrzkowice została przyłączona 1 stycznia 1951 r.. W 1947 r. przyłączono kolonię Nalas należącą uprzednio do gminy Krzyżkowice. Zgodnie z rozporządzeniem Rady Ministrów z 8 listopada 1950 r., Rydułtowy w 1951 r. uzyskały prawa miejskie. Na mocy ustawy z dnia 28 maja 1975 r. o dwustopniowym podziale administracyjnym państwa oraz zmianie ustawy o radach narodowych, stały się jedną z dzielnic Wodzisławia Śląskiego, ustawa weszła w życie 1 czerwca 1975 r. Z dniem 1 stycznia 1992 r. Rydułtowy odzyskały prawa miejskie..

W latach 1992–1998 miasto administracyjnie należało do województwa katowickiego.

Zabytki thumb|Wjazd do Tunelu kolejowego w Rydułtowach thumb|Krzyż pamiątkowy z 1628 r. Tunel kolejowy z lat 1853-1858; Zespół Budynków Szpitala z 1911 r.; Krzyż kamienny z 1742 r. w Radoszowach; Krzyż pamiątkowy z 1628 r. przy Kościele św. Jerzego; Kościół św. Jerzego z 1896 r.; Budynek wagi KWK Rydułtowy z 1906 r.; Zabudowa mieszkaniowa osiedla Karola, wzniesiona między 1884 a 1912 r.Michał Bulsa, Patronackie osiedla robotnicze. Tom 2: Zagłębie Dąbrowskie, Ziemia Rybnicka, Ziemia Wodzisławska, Łódź 2023, s. 164. (rejon obecnej ul. J. Bema); Kościół św. Jacka z 1922 r.; Stacja kolejowa; Cmentarz ewangelicki.

Izby pamięci mieszczą się przy: KWK Rydułtowy-Anna; siedzibie Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego Niemców Województwa Śląskiego.

Kultura Cykliczne imprezy kulturalne Finał Wielkiej Orkiestry Świątecznej Pomocy – drugi weekend stycznia Festyn majowy – 1 maja Festyn na rzecz Rodzin i Osób Niepełnosprawnych – drugi weekend czerwca Skakanka Rock Festival – początek lipca Dni Rydułtów – na przełomie sierpnia i września Mikołaj – 6 grudnia Sylwester – 31 grudnia

Edukacja Przedszkola Przedszkole nr 1, ul. Kochanowskiego 25 Przedszkole nr 2, ul. Raciborska 216 Przedszkole nr 3, os. Orłowiec 39 Przedszkole nr 4, os. Orłowiec 37 Przedszkole „Pod nutką” (prywatne), os. Karola 22 Katolickie Przedszkole Niepubliczne Sióstr Służebniczek NMP Ochronka im. bł. Edmunda Bojanowskiego, ul. Plebiscytowa 2

Szkoły podstawowe Szkoła Podstawowa nr 1, ul. św. M. Kolbe 5 Szkoła Podstawowa nr 2 w Zespole Szkół, ul. Raciborska 270 Szkoła Podstawowa nr 3, ul. Radoszowska 3 Szkoła Podstawowa nr 4 z oddziałami gimnazjalnymi, ul. Strzelców Bytomskich 13,

Szkoły średnie Liceum Ogólnokształcące im. Noblistów Polskich, ul. Skalna 1 Zespół Szkół Ponadgimnazjalnych nr 2 (Technikum i Zasadnicza Szkoła Zawodowa), ul. Obywatelska 30

Wspólnoty wyznaniowe Na terenie miasta działalność religijną prowadzą następujące Kościoły i związki wyznaniowe: Kościół rzymskokatolicki: parafia św. Jacka parafia św. Jerzego parafia Matki Bożej Uzdrowienia Chorych Kościół Wolnych Chrześcijan: zbór w Rydułtowach Świadkowie Jehowy: zbór Rydułtowy-Południe zbór Rydułtowy-Północ (Sala Królestwa ul. Nowa 69)

Sport Kluby sportowe Naprzód Rydułtowy – piłka nożna, lekkoatletyka, tenis ziemny MKS Olimpijczyk – triathlon Feniks Rydułtowy – kolarstwo, siatkówka kobiet, unihokej Uczniowski Klub Sportowy „Dwójka” Rydułtowy – judo Czwórka” Rydułtowy – kolarstwo górskie "Piątka – Plus" Rydułtowy – lekkoatletyka Uczniowski Klub Sportowy „Ognisko” Rydułtowy – szachy "Herkules" Rydułtowy – skat "Karlusek" Rydułtowy – skat Koło nr 50 – Polski Związek Wędkarski – wędkarstwo Klub Sportowy „Rozwój” Rydułtowy – piłka nożna

Gospodarka thumb|Wózek z węglem przed KWK Rydułtowy-Anna Ośrodek wydobycia węgla kamiennego. Większość mieszkańców miasta znajduje zatrudnienie w KWK Rydułtowy-Anna oraz firmach świadczących usługi dla kopalni.

Rydułtowianie

Honorowi Obywatele Miasta Rydułtowy prof. Henryk Mikołaj Górecki – światowej sławy kompozytor; od 10 września 2011 patron Biblioteki Publicznej w Rydułtowach.