Józef Stalin (), właściwie Ioseb Besarionis Dze Dżughaszwili (, wymowa , po rosyjsku Iosif Wissarionowicz Dżugaszwili, ; ur. Data urodzin Stalina nie jest jednoznaczna. Choć są dane o jego urodzinach w roku 1870, to tak jak m.in. historyk Edward Radziński, za rzeczywistą uznaje się – na podstawie zapisów w księdze parafialnej Uspieńskiego soboru (katedry Zaśnięcia) – datę 18 grudnia (6 grudnia) 1878 roku. Taka sama data znajduje się na jego świadectwie ukończenia szkoły, w obszernym dossier policji carskiej, nakazie aresztowania z 18 kwietnia 1902 roku (z podanym wiekiem 23 lata), a także we wszystkich zachowanych przedrewolucyjnych dokumentach. Stalin podał tę datę we własnoręcznym życiorysie napisanym na początku lat 20. XX wieku. Natomiast po roku 1922 bez wyjaśnienia zaczęto podawać oficjalnie datę 21 grudnia 1879 roku, i od tego momentu dzień ten świętowano jako jego urodziny.Czerniawskij G., Kiedy faktycznie urodził się Stalin i dlaczego jest to ważne , dostęp 2007-03-20. w Gori, zm. 5 marca 1953 w Kuncewie) – radziecki polityk, działacz partyjny i państwowy oraz rewolucjonista narodowości gruzińskiej, generalissimus Związku Radzieckiego, sekretarz generalny Komitetu Centralnego Komunistycznej Partii Związku Radzieckiego (1922–1953).
Aktywny uczestnik walki z władzą cesarską na Kaukazie, związał się z ruchem komunistycznym i frakcją bolszewików. Stopniowo zyskiwał pozycję w ugrupowaniu, a po rewolucji październikowej mianowano go ludowym komisarzem do spraw narodowości (1917–1923). Podczas wojny domowej współdowodził walkami o Carycyn, współorganizował Konarmię (której oficerowie stali się jego bliskimi współpracownikami), przejściowo był także politrukiem Frontu Południowo-Zachodniego (1920). W międzyczasie wszedł w skład Biura Politycznego KC partii, w którym pozostawał od 1917 do 1953 roku. Po śmierci Lenina wyszedł zwycięsko z rywalizacji o schedę po nim, umocnił władzę i zajmowane od 1922 roku stanowisko sekretarza generalnego KC (z umiarkowanie ważnego stało się jednym z najważniejszych w systemie władzy). Początkowo rządził w triumwiracie z Kamieniewem i Zinowjewem, do 1926 roku usunął ich jednak z kierownictwa państwa. Do lat trzydziestych XX wieku uzyskał władzę dyktatorską, po czym dokonał masowych czystek, fizycznie likwidując rywali i opozycję. Przeprowadził skutkującą milionami ofiar kolektywizację (wraz z rozkułaczaniem), dokonał ludobójstwa na Ukraińcach wywołując sztuczny głód oraz rozpoczął industrializację kraju (z naciskiem na przemysł ciężki), równolegle tworząc przy wsparciu wszechwładnej tajnej policji NKWD totalitarny ustrój zwany stalinizmem i wprowadzając kult swojej osoby. W 1939 roku porozumiał się z III Rzeszą, dzieląc Europę Środkowo-Wschodnią na strefy wpływów i rozpoczął ekspansję terytorialną ZSRR najeżdżając Polskę, czym przyczynił się do wybuchu II wojny światowej. Wkróce potem zaatakował Finlandię, gdzie poniósł klęskę, udało mu się jednak zająć bezbronne kraje bałtyckie i anektować część Rumunii. Gdy w 1941 roku Niemcy zaatakowały ZSRR, Stalin osobiście został ludowym komisarzem obrony (1941–1947), (1941–1953) oraz przewodniczącym Rady Komisarzy Ludowych (1941–1953, od 1946 jako przewodniczący Rady Ministrów ZSRR), Państwowego Komitetu Obrony ZSRR (1941–1945) i Stawki Najwyższego Naczelnego Dowództwa (1941–1945). Zarządził wyniszczającą obronę, po czym przeszedł do kontrofensywy, do 1945 roku pokonując najeźdźców. By wygrać wojnę nawiązał sojusz z aliantami zachodnimi, na których wymógł utworzenie w Europie Środkowo-Wschodniej swojej strefy wpływów, składającej się z państw marionetkowych, którym komunistyczne rządy narzucane były siłą. W Azji, pomógł aliantom rozbić Japonię oraz wspomógł chińskich komunistów w wygraniu wojny domowej z rządem. Zajął też północ Korei, a dążenia zjednoczeniowe na półwyspie doprowadziły do wybuchu wojny koreańskiej. Tarcia ZSRR z Zachodem doprowadziły do zimnej wojny, jego rządy zakończyła śmierć w 1953 roku. W ich trakcie popełniono niezliczone zbrodnie, skutkujące milionami ofiar.
Życiorys Dzieciństwo i nauka
thumb|Stalin (1902) Urodził się roku (według oficjalnej wersji ) w niewielkiej miejscowości Gori w Gruzji, znajdującej się wówczas pod panowaniem Imperium Rosyjskiego. Syn Besariona i Ekaterine z domu Geladze. Popularny w gruzińskich nazwiskach przyrostek „-szwili” oznacza po gruzińsku „dziecko”, aczkolwiek nie jest znane w tym języku słowo bądź imię „Dżuga”. Był dzieckiem słabym i chorowitym, trzecim w rodzinie, dwoje starszych umarło w niemowlęctwie. Od urodzenia miał zrośnięty drugi i trzeci palec u lewej stopy. Także jego lewa ręka odstawała od normy i była krótsza od prawej, ze względu na spowodowany w dzieciństwie urazMontefiore, s. 13.. Jako ojczystym językiem posługiwał się gruzińskim, zaś po rosyjsku do końca życia mówił z wyraźnym gruzińskim akcentem. Tematem kontrowersji pozostaje pochodzenie etniczne Stalina. O ile zwykle uznaje się go za Gruzina, o tyle częsta jest też opinia, że był on Osetyjczykiem, co było kilkakrotnie wykorzystywane w propagandzie Gruzji, jak i Osetii Południowej, pozostających ze sobą w konflikcieKamil Janicki, Osetia Południowa. Trzy ludobójstwa czy ratowanie ojczyzny? (do 1992), [w:] Źródła nienawiści. Konflikty etniczne w krajach postkomunistycznych, pod red. Kamila Janickiego, Histmag.org/Instytut Wydawniczy Erica, Kraków-Warszawa 2009, , s. 220..
Ojciec Józefa prowadził w Gori własny zakład szewski, gdzie zatrudniał co najmniej dziesięciu robotników, nie licząc terminatorów. Z czasem, jego postępujący alkoholizm doprowadził do upadku zakładuS.S. Montefiore Young Stalin, Vintage Books 2007, , s. 22, 29–36.. Przez problemy z alkoholem bił chłopca i jego matkę. Stalin starał się bronić przed agresją ojca, rzucając w niego po jednym z napadów furii nożem. Częste libacje alkoholowe doprowadziły w końcu do wyrzucenia „Beso” przez matkę chłopca. Według Montefiore Stalin w późniejszym czasie zawsze dobrze mówił o matce, którą charakteryzowała według niego „niezłomna siła woli”, z kolei według Radzińskiego po 1917 roku zapomniał o niej, odwiedzając ją tylko dwukrotnie. Kobieta zajmowała się praniem bielizny dla miejscowych kupców. Była bardzo pobożna, stąd też wysłała go w 1888 roku do szkoły cerkiewnej, aby ten uczył się na prawosławnego księdza. W szkole zapamiętał szczególnie nauczyciela Dmitrija Chachutaszwili, który wprowadzał na lekcjach żelazną dyscyplinę, często bijąc uczniów. Pomimo wychowania chrześcijańskiego, Stalin został ateistą, po zastanowieniu się nad problemem zła i zapoznaniu się z ewolucją za pośrednictwem dzieła Charlesa Darwina O powstawaniu gatunkówMontefiore, Simon Sebag (2007). Young Stalin. London: Weidenfeld & Nicolson. ISBN 978-0-297-85068-7. Radzinsky, Edvard s. 49.
W 1894 roku jako jeden z najlepszych uczniów szkoły cerkiewnej uzyskał stypendium w kwocie 5 rubli w seminarium duchownym w stolicy Gruzji, Tyflisie. Wysyłał część pieniędzy matce, zrywając natomiast zupełnie kontakt z ojcem mającym problemy z prawem. Stalin nie lubił seminarium. Jak twierdził, panowały w nim „jezuickie” metody nauczania, opierające się na ingerencji w prywatne życie uczniów. W trakcie studiów zainteresował go marksizm. W 1898 roku jego nazwisko znalazło się na liście najbardziej niesfornych seminarzystów. Przy wpisach znalazły się informacje Wychowanek J. Dżugaszwili czyta zakazane książki. J. Dżugaszwili wydał nielegalną gazetkę. W 1899 roku został wydalony z uczelni. Jak sam później twierdził, wyrzucono go za promocję marksizmu. W rzeczywistości celowo nie udał się na jeden z egzaminów, co poskutkowało automatycznym wykreśleniem go z listy studentów albo sam zrezygnował z powodu podwyższenia czesnego, którego nie był w stanie bądź po prostu nie chciał płacićS.S. Montefiore Young Stalin, Vintage Books 2007, , s. 73–74.. Zachowały się po dziś dzień jego wszystkie seminaryjne świadectwa. Wyniki w nauce, w zależności od roku studiów, miał dobre lub bardzo dobre (niektórzy wskazują na jego niezwykłą pamięć). Stalin śpiewał w chórze cerkiewnym i wyróżniał się dobrym głosem„Rozmowy przy stole”, Wyd. Charyzma 1996, s. 351, na książce ..
Początek działalności politycznej Po opuszczeniu uczelni wstąpił do gruzińskiej organizacji marksistowskiej Mesame dasi. W tym czasie przyjął pseudonim Koba pochodzący od postaci określanego jako gruzińska wersja Robin Hooda, kaukaskiego banity/rozbójnika (abrek) z powieści Ojcobójstwo Aleksandre Kazbegi. Po wydaleniu ze szkoły rozpoczął pracę w Instytucie Meteorologicznym w Tyflisie, w wolnych chwilach pisząc poezję w języku gruzińskimMontefiore, s. 14.. Wiersze młodego Stalina opublikowało w latach 1895–1896 pismo poetyckie „lweria”, a w 1907 roku zostały one wydrukowane w zbiorze najlepszej poezji gruzińskiej.
W 1900 roku zetknął się po raz pierwszy z leninizmem po lekturze „Iskry”. W tym czasie stanął na czele protestów antycarskich, za co w 1901 roku musiał uciekać z Gori. Wtedy też po raz pierwszy został opisany przez Iskrę. Po krótkim pobycie u matki powrócił do Tyflisu a stamtąd do Batumi, gdzie zorganizował kółko Socjaldemokratycznej Partii Robotniczej Rosji. Został wybrany do Kaukaskiego Komitetu SDPRR, niemniej jednak szybko o jego działalności dowiedziała się żandarmeria, w rezultacie 5 kwietnia 1902 roku został aresztowany za działalność opozycyjną w trakcie uczestnictwa w zebraniu robotników.
Pobyt w więzieniu i na zesłaniu Po aresztowaniu przebywał w wielu miejscach odosobnienia. W więzieniach natrafił na ciężkie warunki bytowe. Znajdował się pod stałą obserwacją władz więziennych, które celowo uniemożliwiały mu kontakt z matką. W zakładzie karnym szybko się zaaklimatyzował. Jako „nędzarz i syn pijaka” szybciej doszedł do porozumienia z osadzonymi, będącymi w większości zwykłymi kryminalistami aniżeli więźniami politycznymi. Stał się również ofiarą pobić strażników, co jeszcze bardziej wzmocniło respekt wobec jego osoby pośród współwięźniów, umożliwiając mu przejęcie faktycznych rządów w ich społeczności. Dużo czasu spędził na gimnastyce i nauce języków obcych.
Po pobycie w kaukaskich więzieniach został zesłany na Syberię. Trafił do wsi Niżniaja Uda w guberni irkuckiej. Na zesłaniu podupadł zdrowotnie. Szczególnym problemem okazała się choroba zębów. W trakcie zesłania wysłał do niego list jego ideologiczny idol Włodzimierz Lenin. Jak się okazało, było to zwykłe pismo obiegowe, które z podpisem Lenina rozsyłano do wszystkich działaczy na prowincji. Mimo to Stalin mocno zapamiętał ten dzień i w późniejszym okresie włączał go do wszystkich biografii.
Rewolucja (1904–1907) i ponowne zesłanie W 1904 roku wrócił do Tyflisu, gdzie rozpoczął wydawanie pisemka „Kaukaska gazeta robotnicza”, dla której sam pisał. W piśmie popularyzował ideologię leninizmu. Działalność Stalina zwróciła na niego uwagę Lenina, który zaprosił go na pierwszą konferencję bolszewicką w Tampere. Na spotkanie dostał się pod fałszywym paszportem. Konferencja umożliwiła mu osobiste poznanie Lenina, jak sam później twierdził, spotkanie rozczarowało go, gdyż zobaczył w Leninie zwykłego człowieka. Jakiś czas później Stalin dostał zaproszenie na IV Zjazd grupy w Sztokholmie oraz spotkanie w Londynie, w których wziął udział. W Londynie poznał Lwa Trockiego, do którego od początku był nie najlepiej nastawiony. Po powrocie z Londynu na łamach lokalnej prasy robotniczej, według Radzińskiego, wyrażał się wrogo wobec mienszewików, których określał jako wyłącznie żydowską frakcję, z kolei według Wołkogonowa opowiadał się za zjednoczeniem z mienszewikami za wszelką cenę.