Getto łódzkie, Żydowski Instytut Historyczny im. Emanuela Ringelbluma. (, ; lodżer geto; ליצמאנשטאטער געטא; licmansztoter geto) – getto żydowskie istniejące w okupowanej przez Niemców Łodzi (od kwietnia 1940 Litzmannstadt). W dokumentach archiwalnych można spotkać skrótową formę Ghetto L-stadt lub Getto L-stadt, od skrótu nazwy miasta powszechnie używanego przez Niemców, w tym na oficjalnych pismach i drukach.
Było to pierwsze w pełni odizolowane od reszty miasta getto na obszarze okupowanej PolskiPierwsze powstało 8 października 1939 w Piotrkowie, ale miało charakter półotwarty., największe po warszawskim i jedyne, które przetrwało prawie do końca okupacji niemieckiej na ziemiach Polski (zlikwidowane w sierpniu 1944)Jedynym gettem, które przetrwało do końca wojny na terenach okupowanej przez Niemców Europy, był czeski Theresienstadt, oswobodzony 8 maja 1945. W tym czasie znajdowało się w nim 19 000 więźniów..
Plan getta
mały|Plan getta wpisany w aktualną siatkę łódzkich ulic mały|Tablica z informacją o utworzeniu getta i zakazie wstępu na jego obszar osobom postronnym. Podobne tablice były gęsto rozstawione wzdłuż ogrodzenia getta mały|Ghetto Litzmannstadt w 1940 mały|Marzec 1940, ul. Piłsudskiego (w tle synagoga przy ul. Wolborskiej) mały|Chaim Rumkowski, przełożony Starszeństwa Żydów w Łodzi, i Hans Biebow, szef cywilnej niemieckiej administracji getta mały|Chaim Rumkowski witający w getcie łódzkim Heinricha Himmlera w czerwcu 1941 roku mały|Brama przy Starym Rynku. Ruch uliczny na przejściu przez „aryjską” Hohensteiner Straße między wschodnią a zachodnią częścią getta łódzkiego mały|Żydzi za drutami getta (1941) mały|Kładka nad eksterytorialną – między obszarami getta – Hohensteiner Straße mały|Obóz romski w getcie po deportacji mały|Chaim Rumkowski w trakcie jednego z przemówień na tzw. placu strażackim przy ul. Lutomierskiej (obecnie obszar między posesjami 12 i 14 przy ul. Zachodniej). Widoczny w tle budynek zachował się, dalej kościół Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny mały|Zwłoki ofiar akcji deportacyjnej do obozu zagłady Kulmhof przeprowadzonej w dniach 5–12 września 1942 mały|Przygotowywanie do wysyłki do Berlina transportu złotych monet i dewiz zagrabionych Żydom w getcie. Pierwszy z prawej: Hans Biebow Getto w Łodzi składało się z trzech części, rozdzielonych eksterytorialnymi ulicami: Hohensteinerstrasse (ob. ul. Zgierska) dzieliła getto na część zachodnią i wschodnią. Alexanderhofstrasse (ob. ul. Limanowskiego) dzieliła część zachodnią na północną i południową.
Początkowo komunikacja piesza i drogowa pomiędzy wszystkimi tymi częściami getta odbywała się przez bramy, otwierane co jakiś czas pod kontrolą strażników niemieckich, mających do pomocy policję żydowską, ale już w drugiej połowie 1940 powstały trzy piesze kładki: dwie ponad ulicą Zgierską (na wysokości Rynku Starego Miasta i na pl. Kościelnym) oraz jedna ponad ul. B. Limanowskiego, przy ówczesnej ul. Masarskiej (ob. rejon skrzyżowania ulic Zachodniej i Limanowskiego).
Do getta praktycznie przynależał też obszar stacji Radegast na Marysinie, spełniającej tę samą funkcję co warszawski Umschlagplatz (plac przeładunkowy). Formalnie był to teren kolei niemieckich (Deutsche Reichsbahn), dzierżawiony przez miasto. Z tego powodu na oficjalnych planach getta, zarówno administracji żydowskiej, jak i niemieckiej, nie był on najczęściej uwzględniany.
Z obszaru getta był wydzielony Bałucki Rynek, siedziba administracji żydowskiej, otoczony osobnym ogrodzeniem. Wstęp na niego był tylko za specjalnymi przepustkami. Spełniał rolę śluzy kontaktowej między tzw. częścią aryjską miasta a gettem.
Oznaczenia na planie: kładki ponad eksterytorialnymi ulicami Zgierską (dwie) oraz ob. B. Limanowskiego (jedna) stary cmentarz żydowski (obecnie nieistniejący) straż pożarna, ul. Lutomierska siedziba oddziału gestapo w getcie łódzkim Bałucki Rynek, główna siedziba żydowskich władz getta (tzw. Centrala); tu mieściło się biuro i sekretariat przełożonego (prezesa) Starszeństwa Żydów w Łodzi Chaima Rumkowskiego policja żydowska, podlegająca Judenratowi Jatki Jojne Pilcera siedziba niemieckiej policji kryminalnej, posterunek Getto Aufräumkommando – miejsce zakwaterowania około 600 Żydów mających uporządkować teren getta po jego likwidacji 29 sierpnia 1944 (Rembrandtstraße 16, Jakubastraße 16; ob. ul. Jakuba) Szpital nr 1 (obecnie ul. Łagiewnicka 36) jeden z obozów dla osób deportowanych z getta (były szpital dziecięcy) dom kultury getta (Schneidergasse 3, ob. ul. Krawiecka) więzienie, ul. Czarneckiego obóz cygański obóz prewencyjny dla dzieci polskich nowy cmentarz żydowski, ul. Bracka stacja Radegast (łódzki Umschlagplatz; upamiętniona pomnikiem Radegast)
Historia getta
Przygotowania do utworzenia getta Niemcy rozpoczęli na początku października 1939 roku. W tajnym okólniku z 10 grudnia 1939 Friedrich Übelhör (prezydent niemieckiej rejencji łódzkiej od 10 kwietnia 1940 do 15 grudnia 1942) zapowiedział „konieczność ustanowienia zamkniętej i ściśle izolowanej dzielnicy żydowskiej”. Na bazie tych wytycznych dzielnica powstała 8 lutego 1940 zarządzeniem prezydenta niemieckiej policji w Łodzi – Johannesa Schäffera. Szefem biura ekonomiczno-żywnościowego, które w październiku 1940 przekształcono w samodzielny wydział – Zarząd Getta (Gettoverwaltung) – został Hans Biebow, a szefem administracji żydowskiej przełożony Starszeństwa Żydów w Łodzi Chaim Rumkowski.
Niemcy utworzyli getto 8 lutego 1940 r., a ostatecznie jego teren odizolowali od reszty miasta 30 kwietnia 1940 r. Zlokalizowali getto w najbardziej zaniedbanej części Łodzi (Bałuty i Stare Miasto), na obszarze 4,13 km², zmniejszonym po 30 czerwca 1942 roku do 3,82 km², zamieszkanym w 40% do 70% przez Żydów, głównie biedotę i proletariat. Ten wydzielony obszar zabudowany był 2332 domami, z około 28 400 izbami mieszkalnymi. Znaczącą większość z nich stanowiła stara zabudowa, w dużej części drewniana. Zagęszczenie skupionej ludności było ogromne – w 1942 na 1 km² przypadało 42 587 osób, a na jedną izbę 6 lub 7 mieszkańców.
W pierwszej kolejności Niemcy zamknęli w getcie Żydów pozostających w tym czasie na obszarze miasta – około 140 tys. osób. Od 16 października do 4 listopada 1941 roku do getta przybyły transporty Żydów przesiedlonych z Austrii (ok. 5 tys.)Julian Baranowski, Żydzi wiedeńscy w getcie łódzkim 1941–1944. Łódź 2004, wyd.: Oficyna Bibliofilów., Czech (ok. 5 tys.), Luksemburga (ok. 600) i Rzeszy (ok. 10 tys. osób). Kolejne przesiedlenia miały miejsce od 7 grudnia 1941 do 28 sierpnia 1942 – również z innych gett Kraju Warty (ok. 18 tys. osób), sukcesywnie likwidowanych przez Niemców, najpierw głównie z terenu przedwojennego województwa łódzkiego, np. z podłódzkich Pabianicsztetl.org.pl., Konstantynowa, Aleksandrowa, Głowna, Ozorkowasztetl.org.pl. czy Brzezinsztetl.org.pl.. Następnie w końcu 1941 r. Niemcy przywieźli tu około 5 tys. Sinti i Romów z pogranicza austriacko-węgierskiego (tzw. Burgenland; listopad 1941) i w drugiej połowie 1942 prawie 20 tys. Żydów z Europy Zachodniej (m.in. z Niemiec, krajów Beneluksu) oraz praskich Żydów. W sumie przez łódzkie getto przeszło około 200 tys. osób.
Historycy, a przede wszystkim ocaleli jego więźniowie, dzielą tragiczną historię getta na dwa zasadnicze okresy: przed tak zwaną wielką szperą i po niej, która miała miejsce we wrześniu 1942 roku. W pierwszym okresie funkcjonowanie getta mniej więcej odtwarzało formy i instytucje przedwojenne. Między innymi, z inicjatywy i z dużym poparciem Chaima Rumkowskiego, zorganizowano prawie na masową skalę naukę dla dzieci i młodzieżyHelena Smoleńska, Szkolnictwo żydowskie w Łodzi w czasie okupacji niemieckiej w latach 1939–1945 (praca magisterska pod kier. dr. Stefana Truchina na Uniw. Łódzkim), Łódź; egz. w Archiwum ŻIH; E. Tabaksblatt, Dzieje szkolnictwa żydowskiego; maszynopis w Arch ŻIH.. W drugim okresie, po wywiezieniu do niemieckiego miejsca zagłady Kulmhof w Chełmnie n. Nerem chorych, dzieci i osób starszych wiekiem, getto było w zasadzie ogromnym obozem pracy przymusowej, a administracja żydowska jedynie wykonawcą poleceń niemieckich i nadzorcą ich wykonywania.
6 czerwca 1941, będąc przejazdem w Łodzi, na krótko odwiedził getto Heinrich Himmler. Na Bałuckim Rynku, siedząc w swoim aucie, zamienił kilka słów z Rumkowskim. Znacznie wcześniej, w październiku 1939, do Łodzi przybył Joseph Goebbels i m.in. zwiedził tę część Bałut, która była w większości zamieszkana przez ludność żydowską i miała stanowić obszar utworzonego później getta. Wizyta ta była jedną z inspiracji realizacji skrajnie antysemickiego filmu dokumentalnego Der ewige Jude („Wieczny Żyd”) w reżyserii Fritza Hipplera (1940). Część ujęć do filmu zrealizowano w łódzkim getcieJens-Jürgen Ventzki, Cień ojca. Warszawa 2012, s. 221 i 222 (publikacja z serii „Pokolenie sprawców – Pokolenie ofiar”)..
W 1942 Niemcy postanowili przekształcić getto w wielki obóz pracy. Podstawowym elementem tego planu było usunięcie z niego dzieci do lat 10, starców powyżej 65 roku życia oraz chorych jako elementów „nieprodukcyjnych”. Realizację planu Niemcy rozpoczęli 1 września 1942 r. od wywiezienia w niezwykle brutalny sposób wszystkich chorych ze szpitali getta. Plan przewidywał wywiezienie ponad 20 tys. osób. 4 września 1942 szef żydowskiej administracji getta Chaim Rumkowski na tak zwanym placu strażackim przy ul. Lutomierskiej 13 wygłosił przemówienie do mieszkańców wzywające do oddania dzieci, starców i pozostałych chorych. Realizować to miała policja żydowska, która po pierwszej próbie odmówiła wykonania rozkazów Niemców. W dniu 5 września do getta wkroczyli Niemcy i ogłosili tzw. wielką szperę (absolutny zakaz opuszczania miejsc zamieszkania).
W dniach 5–12 września 1942 z łódzkiego getta Niemcy wysiedlili 15 681 „osób nienadających się do pracy” (dzieci do 10 roku życia, starców, osoby chore), a na miejscu zamordowali około 600 osób. Getto z pozostałymi ponad 70 tys. mieszkańców stało się wielkim obozem pracy. Zamknięto szkoły i szpitale.
Niemcy rozpoczęli likwidację łódzkiego getta 23 czerwca 1944 roku. Do 14 lipca wywieźli do obozu śmierci Kulmhof ponad 7 tys. osób. Ponieważ to miejsce zagłady nie było w stanie sprostać planowi eksterminacji, po dwutygodniowej przerwie likwidację wstrzymano. Niemcy wznowili likwidację Żydów z getta w Łodzi, ale już do obozu zagłady KL Auschwitz-Birkenau (Oświęcim-Brzezinka). Od 9 do 29 sierpnia 1944 r. Niemcy wywieźli około 70 tys. Żydów do Auschwitz-Birkenau. Ostatni transport odszedł 29 sierpnia 1944 r.
W okresie funkcjonowania getta z głodu i chorób zmarło ok. 44 tys. więźniów getta. Byli oni chowani na cmentarzu żydowskim przy ul. Brackiej położonym na terenie getta.
W przeciwieństwie do wielu innych gett w okupowanej przez siebie Polsce Niemcy nie zdążyli gruntownie zniszczyć zabudowy tego getta, choć mieli to w planie.
Od grudnia 1942 do końca okupacji niemieckiej w Łodzi (19 stycznia 1945), w południowo-wschodniej części getta, przy murze cmentarza żydowskiego przy ul. Brackiej, funkcjonował obóz prewencyjny dla dzieci polskich policji bezpieczeństwa w Łodzi (niem. Polen-Jugendverwahrlager der Sicherheitspolizei in Litzmannstadt), dziś upamiętniony Pomnikiem Martyrologii Dzieci. Obóz nie miał żadnych formalnych i niewiele praktycznych powiązań z gettem.
Organizacja getta
Formalnie gettem administrowały władze Zarządu Miejskiego Litzmannstadtu (Łodzi) – Stadtverwaltung Litzmannstadt, posiadające w tym celu specjalny wydział noszący nazwę Zarządu Getta (Gettoverwaltung), kierowany przez Hansa Biebowa, niemieckiego kupca przybyłego z Bremy, ale najważniejsze decyzje podejmowała łódzka placówka gestapo.