thumb|Ratusz w St Albans St Albans (czasem jako Saint Albans, lub Domesday Book) – miasto (city) w Wielkiej Brytanii, w Anglii, w południowej części hrabstwa Hertfordshire, w dystrykcie City of St. Albans.
Położone jest w dolinie rzeki Ver (dorzecze Tamizy), ok. 32 km na północny zachód od Londynu. W 2011 roku liczyło 82 146 mieszkańców.
W czasie panowania rzymskiego miasto, znane jako Verulamium, było największym po Londynie (Londinium) ośrodkiem.
W mieście rozwinął się przemysł poligraficzny oraz elektrotechniczny.
Nazwa thumb|left|200px|Fragment murów rzymskiego Verulamium W okresie rzymskim miasto znane było jako Verulamium; nazwa ta pochodziła od osady zwanej Verlamion – głównego ośrodka plemienia Catuvellauni. Po opuszczeniu miasta przez Rzymian, funkcjonowało ono pod jedną z dwóch saksońskich nazw: Verlamchester lub Watlingchester (Wæclingacæster). Obecna nazwa – St Albans – nawiązuje do św. Albana, pierwszego angielskiego chrześcijańskiego męczennika, ściętego ok. 324 r. przez Rzymian.
Administracja Miasto St Albans jest częścią dystryktu niemetropolitalnego City of St. Albans.
Okręgi wyborcze Miasto i dystrykt dzieli się na 20 okręgów wyborczych: Ashley Batchwood Clarence Colney Heath Cunningham Harpenden East Harpenden North Harpenden South Harpenden West London Colney Marshalswick North Marshalswick South Park Street Redbourn Sandridge Sopwell St Peters St Stephen Verulam Wheathampstead
Rada miasta i dystryktu 58 członków Rady Miasta i Dystryktu wybieranych jest w wyborach powszechnych. Rada wybiera spośród swoich członków Przewodniczącego Rady (ang. Mayor). Aktualną przewodniczącą St Albans jest Annie Brewster.
Demografia Według Domesday Book („Księgi Sądu Ostatecznego”) miasto liczyło ok. 500 mieszkańców w roku 1086.
Populacja miasta St Albans (ang. Borough of St Albans) w latach 1801–1971:
1801–1971 400px|thumb|Populacja St Albans w latach 1801–1971 Rok Liczba ludności Przyrost (%) 1801 3038 — 1811 3653 20,2 1821 4472 22,4 1831 4772 6,7 1841 6497 36,1a 1851 7000 7,7 1861 7675 9,6 1871 8298 8,1 1881 10 931 31,7b 1891 12 898 18,0 1901 16 019 24,2 1911 18 133 13,2 1921 25 593 41,1c 1931 28 624 11,8 1939 42 450 48,3d 1951 44 0983 3,9 1961 50 293 14,0e 1971 52 174 3,7
a) W roku 1835 poszerzono granice miasta. b) W roku 1841 poszerzono granice miasta. c) W roku 1913 poszerzono granice miasta. d) W roku 1933 zredukowano granice miasta. e) W roku 1955 zmieniono granice miasta.
1961–2001 400px|thumb|Populacja Miasta i Dystryktu St Albans w latach 1961–2001
Populacja Miasta i Dystryktu St Albans (ang. City and District of St Albans). W roku 1974 zmieniono podział administracyjny. Dane dla lat 1961 i 1971 odnoszą się do obszaru nowego Miasta i Dystryktu St Albans.
Rok Liczba ludności Przyrost (%) 1961 107 458 — 1971 121 359 12,9 1981 125 124 3,1 1991 126 202 0,9 2001 121 359 2,2
Lokalne media W St Albans działają lokalne rozgłośnie radiowe: „Radio Verulam” i „Herts Mercury 96.6” oraz ukazują się dwa tygodniki: „St Albans & Harpenden Review” oraz „Herts Advertiser”.
Historia Verlamion Pierwsze znane osadnictwo w rejonie St Albans to osada z epoki żelaza datowana na koniec I wieku p.n.e. i początkiem I wieku n.e. Badania wykonane w latach 30. XX wieku wykazały, iż osada usytuowana była w dzisiejszym lesie Prae Wood (na północny zachód od Bluehouse Hill Road, przy Hampstead Road). Późniejsze ekspertyzy wykazały, że osadnictwo rozciągało się w dolinie rzeki Ver, w miejscu gdzie powstało późniejsze miasto rzymskie.
Osada nosiła nazwę Verlamion, co prawdopodobnie oznaczało „nad stawem” ze względu na istniejący w okolicy dzisiejszego lasu Prae Wood staw. Na lokalnych monetach z okresu przedrzymskiego pojawia się nazwa Verlamio.
Verlamion, obok Camulodunum (dzisiejsze miasto Colchester), był największym ośrodkiem Brytanii i głównym ośrodkiem plemienia Catuvellauni.
Verulamium thumb|200px|Fragment murów rzymskich w Verulamium Po podbiciu Brytanii przez Rzymian w roku 43 n.e. miejscowość (znana wówczas jako Verulamium) stała się największym ośrodkiem rzymskim w Brytanii obok Londinium. Szacowana liczba mieszkańców w okresie rzymskim wynosi 15 tysięcy osób. Miasto uległo zniszczeniu podczas rewolty Boudiki w latach 60-61 n.e. Po odbudowaniu miało wiele wspaniałych domów, a w roku 275 zostało otoczone kamiennymi murami miejskimi.
thumb|200px|Mozaika rzymska w Verulamium thumb|200px|Ruiny teatru rzymskiego Po odejściu armii rzymskiej w 410, miasto powoli zaczęło podupadać. Materiał budowlany ze zniszczonych budynków rzymskich wykorzystano do rozbudowy m.in. targu miejskiego i opactwa. Istniejąca do dziś wieża opactwa została wzniesiona (według tradycji) niedaleko miejsca egzekucji św. Albana (około roku 250, ale przyjmowane są też daty 209, 254, lub – data uznana za oficjalną – 304) z surowców pochodzących z Verulamium. Św. Alban jest najstarszym znanym brytyjskim męczennikiem chrześcijańskim i w związku z jego kultem trwała późniejsza rozbudowa miasta.
St Albans thumb|200px|Katedra w St Albans W V wieku powstał w mieście pierwszy klasztor benedyktyński. Kolejne opactwo powstało w roku 793 z inicjatywy Offy, króla Mercji. Osadnictwo rozrastało się wokół innego klasztoru benedyktyńskiego, założonego w latach 900-950 przez opata Ulsinusa (znanego także jako Wulsin). W 1077 Paul z Caen rozpoczął budowę opactwa, używając w tym celu materiału budowlanego z ruin rzymskiego miasta Verulamium. Jak podaje XIII-wieczny benedyktyński kronikarz Matthew Paris, opat Ulsinus (Wulsin) ufundował trzy kościoły w roku 948, ze względu na rosnącą liczbę pielgrzymów, przybywających oddać cześć św. Albanowi. Były to: kościół pw. św. Stefana, kościół pw. św. Piotra i kościół pw. św. Michała; zostały one zbudowane w równej odległości od opactwa. Opat Ulsinus w 948 założył także szkołę (St Albans School – mieszczącą się do dziś w bramie głównej opactwa). Począwszy od X wieku w centrum miasta odbywa się targ. Z inicjatywy XIV opata Paula de Caen w roku 1077 rozpoczęto budowę kościoła przy opactwie (dzisiejsza katedra), która zakończyła się w roku 1089. Kościół miał ponad 105-metrową (350 stóp) wieżę i siedem apsyd. Geoffrey de Gorham w roku 1140 założył klasztor żeński nieopodal miasta – Sopwell Priory. W roku 1154 opat St Albans został oficjalnie uznany głównym opatem Anglii. W roku 1190 John de Cella (znany także jako John of Wallingford) rozpoczął rozbudowę opactwa, którą ponawiano w latach 1257–1320, lecz z przyczyn finansowych nigdy nie ukończono zgodnie z planem. W roku 1213 w opactwie w St Albans powstał pierwszy szkic Magna Carta. W roku 1290 przez centrum miasta przeszedł orszak pogrzebowy Eleonory kastylijskiej, a na placu targowym przy wieży zegarowej umieszczono jeden z dwunastu krzyży Eleonory wart 100 funtów. Krzyż został zniszczony i usunięty w roku 1701. 22 maja 1455 St Albans było miejscem pierwszego starcia w wojnie Dwóch Róż. II bitwa pod St Albans miała miejsce 17 lutego 1461 i była najkrwawszą bitwą owej wojny – zginęło ok. 6000 osób. W roku 1553 miasto otrzymało od króla prawo (Royal Charter) na prowadzenie targu miejskiego. Rozwój infrastruktury w XVIII i XIX wieku (m.in. utworzenie dróg, budowa linii kolejowej łączącej St Albans z Londynem w 1868) pomogła miastu w rozwoju handlu. W 1877 zostały potwierdzone prawa miejskie St Albans, a kościół pw. św. Albana uzyskał status katedry.
Kultura i rozrywka thumb|200px|Fragment ołtarza w katedrze pw. św. Albana St Albans nie posiada kina; ostatnie, znane pod nazwą Odeon, zostało zamknięte w 1995 roku i sprzedane w roku 2008. Obecnie James Hannaway przy wsparciu mieszkańców (ponad milion funtów dotacji) zamierza odnowić kino w stylu art déco. Nowe kino będzie nosiło nazwę The Odyssey na cześć filmu Stanleya Kubricka (związanego z miastem reżysera). Filmy wyświetlane są w St Albans Arena oraz pobliskich miejscowościach (Welwyn Garden City, Berkhamsted, Garston i Hatfield).
Przedstawienia teatralne można oglądać w Maltings Art Theatre, Trestle Arts Base, Alban Arena, Abbey Theatre, Sandpit Theatre, Watford Palace Theatre, Radlett Centre.
W mieście znajduje się kilka muzeów: Verulamium Museum (w parku Verulamium), Museum of St Albans (Hatfield Road), Clock Tower (wieża zegarowa w centrum miasta), Sopwell Nunnery (ruiny dworku zbudowanego w miejscu średniowiecznego klasztoru) oraz ruiny teatru rzymskiego (przy St Michael’s Street).
Koncerty organowe organizowane są w The St Albans Organ Theatre, gdzie znajduje się także muzeum organów (tzw. organów kinowych – ang. theatre organ, niem. Kinoorgel).
Główne atrakcje turystyczne thumb|200px|ul. św. Michała thumb|200px|Kościół pw. św. Michała.
Park Verulamium (park jest pod opieką konserwatorską, zajmuje obszar dawnego rzymskiego miasta Verulamium): Ruiny teatru rzymskiego; Mozaikowa posadzka rzymskiego domu z zachowanym hypocaustum. Fragment kamiennego muru rzymskiego. Verulamium Museum – prezentacja rzymskiej przeszłości miasta, m.in. rekonstrukcje wnętrz rzymskich domów i mozaiki. Główna brama opactwa (dziś St Albans School). thumb|200px|Ye Olde Fighting Cocks – najstarszy pub w Wielkiej Brytanii Ye Olde Fighting Cocks – najstarszy pub w Anglii. Jezioro (ang. The Lake) – siedlisko ptactwa wodnego (m.in. czapla siwa). Teatr rzymski – wybudowany ok. 140 n.e. z miejscami dla 2000 widzów, jedyny widoczny przykład w Wielkiej Brytanii. Katedra pw. św. Albana na Holywell Hill. Wieża zegarowa z początku XV wieku – jedna z niewielu w Anglii średniowieczna wieża z zegarem, w czasie wojen napoleońskich używana jako część systemu wczesnego ostrzegania za pomocą luster (najbliższa wieża znajdowała się w Yarmouth, ok. 8 km od St Albans). Sopwell – ruiny XVI-wiecznego dworku wybudowanego w miejscu średniowiecznego klasztoru żeńskiego. Według legendy w klasztorze przebywała Anna Boleyn zanim poślubiła Henryka VIIIInformacje z tablicy informacyjnej znajdującej się na stanowisku.. W środy i w soboty odbywa się (od X wieku) najstarszy targ w Anglii (centrum miasta, ulice: St Peter's oraz Market Place). Miasto przecinają liczne szlaki rowerowe, łączące pobliskie miejscowości (np. „Albans Way” do Hatfield – dawna linia kolejowa przekształcona w szlak rowerowy). Przez miasto i w jego okolicach przebiegają szlaki piesze (m.in. „The River Ver”, „The Moors”, „Verulamium, „The Common”).
Transport Kolej thumb|200px|Stacja kolejowa St Albans City. Widok z peronu 1. thumb|200px|Stara stacja kolejowa przy nieistniejącej już linii kolejowej łączącej St Albans Abbey z Hatfield.
W mieście znajdują się dwie czynne stacje kolejowe: St Albans City – bezpośrednie połączenia (przez Londyn St Pancras International/King’s Cross): Bedford – Brighton Bedford – Sevenoaks Bedford – Sutton Bedford – Rochester.
Stacja obsługiwana jest przez First Capital Connect. Stacja St Albans City zapewnia połączenia z lotniskami w Luton (kierunek Bedford) i Gatwick (kierunek Brighton). St Albans Abbey – połączenie z Watford Junction, znane jako Abbey Line, obsługiwane jest przez London Midland. Stara stacja kolejowa (zw. old rail station) została zamknięta, a torowisko łączące St Albans z Hatfield przekształcono w drogę rowerową NCN 61.
Komunikacja autobusowa Komunikację autobusową (lokalnie i międzymiastowo) zapewnia kilka prywatnych przedsiębiorstw transportowych.
Głównymi przystankami w mieście są: St Peter's Street stacja kolejowa St Albans City.
Linie autobusowe zapewniają połączenia z lotniskami w Luton, Gatwick i Heathrow.
Tramwaje Do 2012 zostanie przeprowadzona modernizacja Abbey Line z St Albans Abbey do Watford Junction. Pociągi zostaną zastąpione tramwajami i uruchomione zostaną dodatkowe kursy (2-3 na godzinę), co pozwoli na przewóz 450 000 pasażerów rocznie. Hrabstwo Hertfordshire, po przejęciu trasy, będzie dzierżawić linię jednej z czterech startujących w przetargu firm przez 22 lata. Projekt został przesłany Ministerstwu Transportu i czeka na zaakceptowanie.