Komisja Morska

Komisja Morska (łac. Commissio Maritima) – komisja królewska powołana 24 marca 1568 roku w Knyszynie przez Zygmunta II Augusta"Komisja Morska. Tekst polski dokumentów erekcyjnych", (tłum. Wanda Jaszczołt), Nautologia, rok III (1968), nr 1-2 (9-10), s. 37-42, działająca do jego śmierci w 1572 roku. Uznawana za pierwszy polski urząd morski i zalążek admiralicji. Zajmowała się przede wszystkim nadzorem nad królewską strażą morską, sądownictwem kaperskim oraz organizowaniem blokady tzw. żeglugi narewskiej, a ponadto budową królewskiego okrętu wojennegoStanisław Bodniak, „Polska a Bałtyk za ostatniego Jagiellona”, „Pamiętnik Biblioteki Kórnickiej”, nr 3, 1939–1946, s. 97–105, 108–111, 125-128, 133, 139–142, 143–146.

Powołanie i skład

Komisja zastąpiła ustanowionych w 1565 roku komisarzy-sędziów, którzy sprawowali jurysdykcję nad kaprami królewskimiGrzegorz Piwnicki, Adam Klein, Polska polityka morska za panowania ostatnich dwóch Jagiellonów i jej pokłosie, Studia Gdańskie, t. XXXI, 2012, s. 225-244. Działała pod kierunkiem Jana KostkiJerzy Antoni Kostka, Kostkowie herbu Dąbrowa. Wyd. Z.P. POLIMER Koszalin 2010, , s. 89, 90, 91, 92, 93, 94, 95, 96 i 97 kasztelana gdańskiego, który też wraz z Kasprem Geschkauem był inicjatorem jej powstania. Członkami komisji byliStanisław Bodniak, Komisja morska Zygmunta Augusta, Rocznik Gdański, R. 4-5, 1930-1931, s. 8, 21, 24: Kasper Geschkau - sekretarz królewski, od 1569 r. opat oliwski Krzysztof Konarski - starosta jurborski Andrzej Swarożyński - dworzanin królewski Stefan i Jan Loitz młodszy - zamożni kupcy i bankierzy królewscy Walenty Uberfeldt - sekretarz królewski, od 1569 r. starosta parnawski.

Komisja nie miała nazwy urzędowej. W źródłach występowała jako Commissio Maritima, komisja do spraw kaprów albo komisja do spraw morskich. Obrady miały się odbywać w domu królewskim w Gdańsku, chociaż w chwili ustanowienia komisji monarcha nie dysponował jeszcze taką siedzibą, dopiero w 1570 roku Zygmunt August zgodził się uznać Zieloną Bramę za gdańską siedzibę królewskąZofia Maciakowska, Gdańsk około 1600 roku, w: Prusy Królewskie w drugiej połowie XVI wieku. Suplement, red. T. Panecki i M. Słoń, Warszawa 2021, s. 82. Komisarze często zbierali się w Malborku a także Laskach na Żuławach, Lipnie (Lipinkach) i w Maćkach w pobliżu Gdańska. Sekretarzem komisji był Faustyn Wildt (Wilde)..

Kompetencje i finansowanie

Komisja zajmowała się sądownictwem nad kaprami królewskimi oraz nad osobami, statkami i towarami zatrzymanymi pod zarzutem wspierania nieprzyjaciela, w szczególności łamiących blokadę żeglugi narewskiej. Rozpatrywała legalność zdobyczy, nakazywała sporządzanie inwentarzy, rozstrzygała spory między kapitanami i nadzorowała podział zdobyczy - dziesiąta jej część należała do Zygmunta Augusta. Od wyroków komisji można było apelować do króla. Otrzymywała od monarchy listy przypowiednie dla kapitanów, odbierała od nich przysięgi oraz przekazywała rozkazy dotyczące wypraw.

Na finansowanie działalności komisji przeznaczono część dochodów ekonomii malborskiej i innych królewszczyzn pruskich oraz wpływy z towarów leśnych. Komisarzom zezwolono na prowadzenie operacji handlowych, udzielanie pożyczek i pozyskiwanie kredytu dla króla. Dokument z 3 lipca 1569Akta podkanclerskie Franciszka Krasińskiego 1569–1573, cz. III, Warszawa 1871, s. 433–444 potwierdził jej uprawnienia i przyznał dodatkowo dochody z komór solnych w Bydgoszczy i Toruniu, koncesji na poszukiwanie minerałów, starostw Połąga, Kretynga i Gozdawa oraz królewskiego prawa kaduka w miastach pruskich. Liczne źródła dochodu nie oznaczały swobodnego dysponowania wielkim funduszem. Znaczna część wpływów była przeznaczana na obsługę pożyczek i innych długów Zygmunta Augusta. Komisja okresowo informowała monarchę o braku gotówki potrzebnej do wyposażania wypraw kaperskich.

Akt powołania Komisji pozwalał jej pożyczać pieniądze w imieniu króla. Komisja korzystała z tej możliwości: pod koniec 1568 roku, za pośrednictwem Stefana Loitza, pozyskano fundusze z Księstwa Pomorskiego, formalnymi kredytodawcami byli książęta pomorscy, w rzeczywistości fundusze pochodziły od szerszego kręgu pomorskich miast, feudałów i domu Loitzów, który zapewnił większość sumy. Było to 100 000 talarów "w dobrym srebrze" oprocentowane na 6% rocznie i terminem spłaty w 1575 roku. Wobec śmierci Zygmunta Augusta pożyczka ta nie została nigdy w pełni spłacona przyczyniając się do upadku bankierskiej rodziny LoitzówGrulkowski, M. (2022). Działalność domu kupieckiego i bankowego Loitzów na tle sytuacji politycznej i gospodarczej Gdańska w drugiej połowie XVI wieku. Porta Aurea, (21), 21–57. https://doi.org/10.26881/porta.2022.21.02Antoni Giza, Jerzy Podralski, „Listy królów polskich do książąt pomorskich z drugiej połowy XVI w.”, „Archeion”, t. 101, 2000, s. 153–156.

Działalność

Komisja udzielała kapitanom bezzwrotnych zapomóg i pożyczek (spłacanych ze zdobyczy) na budowę oraz wyposażanie okrętów, opłacanie załóg i przygotowywanie corocznych wypraw. W 1570 roku dofinansowała około dziesięciu jednostek. Według obliczeń Stanisława Bodniaka w najlepszych latach flotylla kaperska zbliżała się do 20 czynnych okrętów; liczbę wszystkich jednostek przewijających się przez służbę w latach 1560–1572 można szacować na 25–30.

Komisja wspierała kaprów w sporach i konfliktach z Gdańskiem, poważnym sprawdzianem jej kompetencji był konflikt z władzami miasta w czerwcu 1568 roku. Po nocnym napadzie grupy kaprów na kaszubskich chłopów Rada Miejska aresztowała sprawców i 23 czerwca skazała jedenastu z nich na śmierć, wyrok wykonano. Komisja protestowała przeciw wkroczeniu władz miejskich w jej jurysdykcję, deklarując, że sama ich osądzi i ukarze. W tym samym okresie komendant twierdzy w Wisłoujściu ostrzelał okręty straży morskiej, zmuszając je do odwrotu; jeden z nich zatonął. Te wydarzenia stały się ważnym elementem sporu Zygmunta Augusta z Gdańskiem, w którego następstwie powołano komisję Karnkowskiego.

W wyniku zabiegów Komisji 2 lipca 1569 roku król uchylił wcześniejszy nakaz przeniesienia bazy kaprów do Pucka i polecił władzom Gdańska ponownie wpuszczać do portu okręty królewskie oraz zdobyte przez nie jednostki i towary.

Pod koniec I wojny północnej, w kwietniu 1570 król upoważnił Komisję do werbunku żołnierzy dla króla Jana III Wazy, każąc ich przewozić do Szwecji na statkach kaperskich, pierwsze z nich wyruszyły już w majuStanisław Bodniak, Kongres szczeciński na tle bałtyckiej polityki polskiej", Kraków 1929, s. 28-29.

Na przełomie 1570 i 1571 roku Komisja prowadziła spór z władzami Prus Książęcych o zatrzymanie załogi okrętu kaperskiego Jana von Husena i ich zdobyczy przez starostę kłajpedzkiego. Domagała się wydania kaprów, statków i towarów, podkreślając, że tylko ona jest uprawniona do osądzenia kaprów królewskich. Jednocześnie wysyłała przedstawicieli do kontroli towarów leśnych wywożonych z królewszczyzn litewskich przez terytorium Prus Książęcych.Marian Biskup, „Zatarg Komisji Morskiej Zygmunta Augusta z władzami Prus Książęcych na przełomie 1570–1571 r.”, „Kwartalnik Historyczny”, t. 79, nr 2, 1972, s. 266–277.

16 lipca 1571 Komisja ogłosiła z polecenia króla zbiór 28 artykułów dla straży morskiej. Regulowały one przysięgi kapitanów i załóg, dyscyplinę okrętową, postępowanie wobec nieprzyjaciela, stosunek do urzędników królewskich i Komisji, sądownictwo na okrętach oraz zasady podziału zdobyczy. Ustanowiono także urząd generalnego profosa straży morskiej, powierzony Henrykowi Osfelthowi.

Komisja nadzorowała ponadto rozpoczętą w czerwcu 1570 roku w Elblągu budowę własnych okrętów królewskich. Pod kierownictwem sprowadzonych z Wenecji mistrzów szkutniczych Dominika Zaviazela i Jakuba di Salvatore zbudowano duży okręt wojenny i dwie jednostki pomocniczeKuliński Bohdan Andrzej, "Okręt Jego Królewskiej Mości Zygmunta II Augusta. Historia galeonu, który nie był galeonem", Warszawska Firma Wydawnicza, 2012. Kierownictwo nad gospodarczą stroną budowy sprawował z ramienia Komisji podskarbi kasztelana gdańskiego Jan Bąkowski. Prace konstrukcyjne zakończono jesienią 1571, lecz okręt nie został przed śmiercią króla w pełni uzbrojony i wprowadzony do służby.

Zakończenie funkcjonowania

W drugiej połowie sierpnia 1571 Zygmunt August wyłączył kaprów spod jurysdykcji Komisji Morskiej i przejął nad nimi bezpośrednią władzę. Decyzja była związana ze sporem części kapitanów (na czele których stali Maciej Scharping i Michał Figenow) z komisarzami, planem przeniesienia straży do Parnawy oraz zaostrzeniem stosunków z Danią. Komisja zachowała uprawnienia gospodarcze i finansowe do śmierci Zygmunta Augusta 7 lipca 1572. Jeszcze 3 lipca 1572 sekretarz Wildt udał się z oficjalną misją do Gdańska, później jednak działalność Komisji ustaje. Jan Kostka przez pewien czas finansował wydatki wojskowe, jako ekonom malborski i poskarbi pruski, finansowana była także konserwacja i nadzór nad okrętem królewskim w ElbląguStanisław Bodniak, Z dziejów pierwszego okrętu zbudowanego przez Polskę (1570-1577) , Roczniki Historyczne, 1934 / Tom 10 / Numer 1, s. 60-62.

Na Komisji Morskiej wzorowała się utworzona w 1626 Komisja Okrętów KrólewskichMała Encyklopedia Wojskowa, Warszawa 1970, t. II, s. 67..

Zobacz też administracja morska Wojna litewsko-moskiewska (1558–1570)

Przypisy

Kategoria:Historia żeglarstwa Kategoria:Marynarka Wojenna I Rzeczypospolitej