Język paszto (pasztuński, znany także jako afgański; nazwa własna []) – język należący do rodziny języków indoeuropejskich. Jest to język urzędowy (obok dari) w Afganistanie. Językiem tym posługują się Pasztuni na znacznym terenie rozciągającym się od Heratu w północno-zachodniej części Afganistanu, przez Farah (na zachodzie), Kandahar (na południu), po Dżalalabad (na wschodzie) i dalej aż po Peszawar w zachodnim Pakistanie. Ponieważ od rozpoczęcia radzieckiej interwencji w Afganistanie dochodziło do masowych migracji oraz exodusu do krajów ościennych, głównie do Pakistanu i Iranu, trudno oszacować dokładną liczbę osób mówiących w paszto. Uważa się, że około 50% mieszkańców Afganistanu posługuje się tym językiem jako pierwszym, a 10% jako drugim. Używa go na co dzień około 8 milionów Afgańczyków, 6 milionów osób w Pakistanie oraz pięćdziesiąt tysięcy w IranieG. Morgenstierne. Afghanistan vi. Paṧto // Encyclopædia Iranica, Online Edition, 1982..
Język pasztuński wraz z językami staroperskim, nowoperskim, kurdyjskim, beludżi oraz wymarłymi dialektami średniowiecznymi należy do grupy języków irańskich, którymi posługuje się około 170 milionów ludzi na terytorium rozciągającym się od wschodniej Turcji po Pakistan i zachodnią część Indii.
Istnieją dwie podstawowe odmiany: paszto w Afganistanie, której wersja standardowa oparta jest na dialekcie miasta Kandahar oraz pachto w Pakistanie, oparta na dialekcie Peszawaru. Artykuł 35. Konstytucji Afganistanu głosi, że do obowiązków państwa należy przygotowanie programu rozwoju i umocnienia pozycji paszto jako języka urzędowego.
Do zapisu tego języka używa się zmodyfikowanego pisma arabskiego. Najstarsze zabytki literackie pochodzą z XIII w.
Fonetyka Samogłoski [], [], [], [], [], []
Oprócz tego istnieją dyftongi: [aj], [aw] i [əj].
Spółgłoski dwuwargowe zębowe szczytowe zadziąsłowe podniebienne miękkopodniebienne języczkowe krtaniowe zwarte szczelinowe zwarto-szczelinowe nosowe półotwarte drżące
Spółgłoski [], [] i [] występują tylko w zapożyczeniach i są zastępowane przez osoby niewykształcone przez [p], [k] i zero dźwięku.
W dialekcie peszawarskim spółgłoski szczelinowe szczytowe [] są zastępowane przez spółgłoski miękkopodniebienne [x] i [g], dlatego dialekt ten określany jest jako pachto. W Kwecie są one wymawiane jako [], a w Paktii jako [ç] [j].
Dźwięk [] występuje na początku i w środku wyrazu, ale w pozycji wygłosowej jest zastępowany przez [].
Gramatyka Język paszto stosuje szyk zdania SOV. Wyraz określający poprzedza określany. Nie ma rodzajników. Istnieją dwa rodzaje: męski i żeński i dwa przypadki: mianownik i obiektyw, spełniający funkcję dopełniacza i biernika. W czasie przeszłym zdania są budowane tak jak w językach ergatywnych – podmiot w obiektywie, dopełnienie w mianowniku. Wiele czasowników odmienia się za pośrednictwem czasownika posiłkowego ko – „czynić”, na przykład xkol ko – „całować”, dosłownie „czynić pocałunek”; milaw ko – „przedstawiać”.
Podstawowe wyrażenia Powitania assalam alaykum – pokój wam – zwykłe powitanie walaykum – i wam pokój (odpowiedź na powitanie) salam – pokój – krótka wersja powitania stəray mə še – dosł. nie bądź zmęczony; do pracującego mężczyzny stəra mə še – dosł. nie bądź zmęczona; do pracującej kobiety xwar mə še – dosł. nie bądź chory; odpowiedź na powyższe; do mężczyzny xwara mə še – dosł. nie bądź chora; do kobiety
Pytania o zdrowie cənga je – jak się masz (i do kobiet, i do mężczyzn) (ə) ye? – czy jesteś zdrów? (do mężczyzn) (a) a ye? – czy jesteś zdrowa? (do kobiet) pə xayr ye? – dosł. czy jesteś w dobru? (i do kobiet, i do mężczyzn)
Podziękowania mehrabani – dziękuję (dosł. uprzejmość, dobroć) tašakur – dziękuję salamat ose – dziękuję (dosł. żyj zdrów/zdrowa)
Pożegnania xuday pə aman – do widzenia (dosł. w Bożej opiece) pə məxa de a – do widzenia (dosł. w twoją twarz dobro)
Liczebniki 1 yaw 2 dwa 3 dre 4 calor 5 pindzə 6 špa 7 owə 8 atə 9 nə 10 ləs
Przypisy
Bibliografia
Linki zewnętrzne
Nagrania przykładowych wypowiedzi w języku paszto
Kategoria:Języki irańskie Kategoria:Języki Afganistanu