Alicja w Krainie Czarów (ang. Alice’s Adventures in Wonderland) – powieść z 1865 roku autorstwa Charlesa Lutwidge’a Dodgsona, który opublikował ją pod pseudonimem Lewis Carroll. Dosłowne tłumaczenie tytułu brzmi Przygody Alicji w Krainie Dziwów. Książka ukazuje absurdalną logikę snu, jest pełna satyrycznych aluzji do przyjaciół i wrogów Dodgsona, parodii szkolnych wierszyków, których uczyły się w XIX wieku brytyjskie dzieci, zawiera także odniesienia lingwistyczne i matematyczne. Utwór jest trudny do sklasyfikowania. Tłumacz, Maciej Słomczyński, pisze w przedmowie do Alicji, że „jest to zapewne jedyny wypadek w dziejach piśmiennictwa, gdzie jeden tekst zawiera dwie zupełnie różne książki: jedną dla dzieci i drugą dla bardzo dorosłych”. Kontynuacją utworu jest książka pt. Po drugiej stronie lustra.
Geneza i wydanie mały|Portret Dodgsona z 1863 roku mały|Zdjęcie Alice Liddell wykonane około 1860 roku 4 lipca 1862 roku odbyła się wycieczka łodzią po Tamizie, w której uczestniczyli Charles DodgsonPrzyjął też w 1861 święcenia diakona anglikańskiego, ale nie sprawował funkcji duchownych., wielebny i trzy dziewczynkiHistoria Alicji Dostęp z dnia 29 stycznia 2007. – Lorina Charlotte LiddellWymowa . Wymowa wywnioskowana na podstawie studenckiego wiersza, w którym zrymowano to nazwisko z fiddle. (źródło: przedmowa Stillera). (13 lat; Prima w wierszu rozpoczynającym książkę), Alice Pleasance Liddell (10 lat; Sekunda w wierszu), Edith Mary Liddell (8 lat; Tercja w wierszu). Wycieczka rozpoczęła się od Folly Bridge niedaleko Oksfordu i zakończyła pięć mil dalej w wiosce Godstow. W czasie rejsu wielebny Dodgson opowiadał historię, w której główną rolę grała AlicjaSą pewne nieścisłości w tej relacji – Dodgson twierdził potem, że była piękna pogoda i świeciło słońce, tymczasem z niezależnych zapisków meteorologicznych wynika, że tego dnia było raczej pochmurno. Być może więc prawdziwa data była inna, a tę dobrano ze względu na pierwsze wydanie – dokładnie 3 lata później. (źródło: przedmowa Stillera).. Opowieść bardzo spodobała się dziewczynkom, a mała Alice Liddell poprosiła Dodgsona o jej spisanie. 26 listopada 1864 roku mężczyzna podarował Alicji manuskrypt Przygód Alicji pod ziemią (ang. Alice’s Adventures Under Ground). Niektórzy, w tym Martin Gardner, spekulowali, że istniała wcześniejsza wersja utworu, zniszczona przez samego autora, gdy napisał lepszą, bardziej rozbudowaną. Nie ma na to jednak żadnych dowodówStiller podaje natomiast luty 1863 zamiast listopada 1864. Być może chodzi mu o tę hipotetyczną wcześniejszą wersję..
Zgodnie z dziennikami Dodgsona, na wiosnę 1863 dał on nieukończony manuskrypt Przygód Alicji pod ziemią znajomemu bajkopisarzowi Henry’emu Kingsleyowi, który zachwycony skłonił panią Liddell, aby namówiła Dodgsona do publikacji. Zaskoczony autor pokazywał utwór kolejnym znajomym, między innymi swemu przyjacielowi i mentorowi George’owi MacDonaldowi (również autorowi literatury dziecięcej), którego dzieciom Alicja się spodobała. MacDonald także poradził Dodgsonowi, aby książkę opublikował. Zanim jeszcze został ukończony egzemplarz dla Alicji Liddell, oryginalny utwór rozrósł się z 18 do 35 tysięcy słów, głównie dzięki dodaniu epizodów o Kocie z Cheshire i Obłąkanej Herbatce. 4 lipca 1865 roku (dokładnie trzy lata po wycieczce) opowieść Dodgsona została opublikowana pod znanym tytułem Alice’s Adventures in Wonderland, z ilustracjami Johna Tenniela. W tym samym roku powstało pierwsze wydanie amerykańskie Alicji. Jak wiele ówczesnych książek ta również została wydana bez tantiem dla autoraŹródło: .
Autor przyjął pseudonim Lewis Carroll. Trzymał się go przez całe życie, wyraźnie oddzielając matematyczne dzieła naukowe i popularnonaukowe prace o matematyce i grach logicznych (które sygnował prawdziwym nazwiskiem) od literatury pięknej, wydawanej pod pseudonimem. Był do tego stopnia konsekwentny, że odsyłał nieprzeczytane listy, które przychodziły do Lewisa Carrolla na adres uniwersytetuŹródło: przedmowa Roberta Stillera do Alicji w jego przekładzie..
Pierwsze wydanie książki liczyło 2 tys. egzemplarzy, zostało jednak zniszczone, gdyż Tenniel miał wątpliwości co do jakości druku (dziś znane są tylko 23 ocalałe egzemplarze; 18 jest w posiadaniu dużych archiwów lub bibliotek, takich jak Harry Ransom Humanities Research Center, a pozostałe 5 pozostaje w prywatnych zbiorach). Szybko powstało nowe wydanie, wydrukowane w grudniu tego samego roku, lecz noszące datę 1866. Cały nakład szybko wyprzedano. Alicja była rozchwytywaną sensacją, docenioną zarówno przez dzieci, jak i dorosłych. Za życia autora sprzedało się ok. 180 tys. egzemplarzy. Wśród pierwszych czytelników byli m.in. młody Oscar Wilde i królowa Wiktoria Hanowerska. Książka do dziś została przetłumaczona na 125 języków, włącznie z esperanto i językiem farerskim. Miała po angielsku ponad 100 wydań. Powstały niezliczone adaptacje teatralne i filmowe.
W 1871 Dodgson podczas pobytu w Londynie spotkał inną Alicję, Raikes, rozmawiał z nią o jej odbiciu w lustrze, co doprowadziło do powstania kolejnej książki Alicja po drugiej stronie lustra. W 1886 roku Carroll opublikował faksymile rękopisu Przygód Alicji pod ziemią, a w 1890 – The Nursery „Alice”, specjalne wydanie do czytania dzieciom w wieku od zera do pięciu lat. Pierwsze tłumaczenie na język japoński ukazało się w 1908 roku. W 1960 roku amerykański pisarz Martin Gardner opublikował specjalne wydanie The Annotated Alice (dosł. Alicja z przypisami). Połączył on teksty Przygód Alicji w Krainie Czarów oraz Alicji po drugiej stronie lustra i dodał przypisy wyjaśniające aluzje, a także podał oryginalne treści wiktoriańskich poematów parodiowanych w książkach. Wersja po łacinie powstała w 1964 roku pod tytułem Alicia in Terra Mirabili.
Polskie tłumaczenia strona=1|mały|prawo|Okładka pierwszego polskiego wydania książki.|link=Plik:Przygody_Alinki_w_Krainie_Cudów.djvu%3Fpage=1
Dosłownie angielski tytuł powieści jest tłumaczony jako Przygody Alicji w Krainie Dziwów. Pierwsi polscy tłumacze oddali „Wonderland” jako „Krainę Czarów”, chociaż w książce nie ma czarów. Alicję... na polski tłumaczyli: Adela S. (1910) – pierwsze tłumaczenie książki na j. polski opublikowane przez Wydawnictwo M. Arcta w Warszawie. Na stronie tytułowej widnieje tytuł Przygody Alinki w Krainie Cudów, podczas gdy na okładce są to Przygody Alinki w Krainie Czarów. Stiller w przedmowie do swojego tłumaczenia Alicji pisze o nim tak: „Nie wiem nic o najwcześniejszej wersji Adeli S. Wydana w 1910 roku znikła doszczętnie i ślad jej istnienia pozostał tylko w bibliografii. Już w roku 1927 firma Gebethner i Wolff zamówiła nowy przekład, widocznie uznawszy tamten za bezużyteczny”. Nie jest znane pełne nazwisko tłumaczki. Stiller nie miał racji, odnalazło się kilka egzemplarzy tego wydania, m.in. w Bibliotece Raczyńskich w Poznaniu. Maria Morawska (1927) – wspomnianym wyżej, zamówionym przez Gebethnera i Wolffa przekładem, było tłumaczenie Marii Morawskiej. Książka nosiła tytuł Ala w krainie czarów. Ukazała się trzy razy przed wojną, później w 1947 roku i ostatni raz w 1997 roku. Tekst Morawskiej na ogół nie jest wierny oryginałowi (na karcie tytułowej pierwszego wydania widniał zresztą napis „wolny przekład z angielskiego”Karta katalogowa Biblioteki Jagiellońskiej.). Tłumaczka zastępuje często tekst Carrolla własnym, co „nadaje całości odcień jakby parodii”. Zaletą tego tłumaczenia były jednak wiersze, przełożone przez znanego tłumacza i poetę Antoniego Langego. Antoni Marianowicz (1955) – Marianowicz tłumacząc, popełnił kilka błędów, np. w pierwszym zdaniu pierwszego rozdziału przetłumaczył bank jako ławkę zamiast brzeg (skojarzenie z niemieckim die Bank – ławka – w późniejszych wydaniach ten błąd został poprawiony). Tłumaczenie Marianowicza odbiega od oryginalnego tekstu, szczególnie dotyczy to wierszy, ponieważ w oryginale są to parodie wiktoriańskich wierszyków dla dzieci, tłumacz nawiązał do podobnych polskich, jak Chory kotek Stanisława Jachowicza czy piosenka Jasne słoneczko późno dziś wstało. To tłumaczenie Alicji... miało najwięcej wznowieńWedług katalogu Biblioteki Narodowej 10 wydań., jest to jednak przynajmniej częściowo skutkiem dłuższej obecności na rynku od tłumaczeń późniejszych. Maciej Słomczyński (1972)L. Carroll, Przygody Alicji w Krainie Czarów, wyd. Czytelnik, Warszawa 1972. – pierwszy przekład zgodny z oryginałem, bez własnych dodatków. Charakteryzuje go stosunkowo duża liczba anglicyzmów. W przedmowie do drugiego wydania tłumacz wyjaśniał, że miał na celu przybliżenie Alicji... dorosłemu czytelnikowi. Jest to drugi polski przekład pod względem popularnościWedług katalogu Biblioteki Narodowej 7 wydań.. Robert Stiller (1986) – Stiller, przekonany, że żaden z wcześniejszych przekładów nie oddaje ducha i litery oryginału „przez 10 lat czekał, aż Słomczyński poprawi swoje niedociągnięcia” i „brak wdzięku”, aż wreszcie zdecydował się na własne tłumaczenie, korzystając z doświadczeń wszystkich poprzednich tłumaczeń (oprócz Adeli S.) oraz Annotated Alice Gardnera. Jako pierwszy w swoim przekładzie opatrzył książkę przypisami wyjaśniającymi niuanse umykające bez dokładnego poznania epoki wiktoriańskiej i genezy książki. Jego tłumaczenie również jest popularne, szczególnie wydanie dwujęzyczne Alicji, nie udało mu się jednak wyprzeć przekładu Słomczyńskiego i skierowanego bardziej do dzieci tłumaczenia Marianowicza. Jolanta Kozak (1999) – tłumaczenie Jolanty Kozak z uwspółcześnionym językiem utworu, który ma być przez to łatwiejszy w odbiorze przez dzieci, a jednocześnie trzymać się treści oryginału. Krzysztof Dworak (2010) – dla wydawnictwa Buchmann. Bogumiła Kaniewska (2010) – wersja tłumaczenia Bogumiły Kaniewskiej ma być bardziej zrozumiała dla dzieci w stosunku do wcześniejszych tłumaczeń, zachowując przy tym finezję tekstuUkazał się nowy przekład „Alicji w Krainie Czarów” – Książki – WP.PL.. Magdalena Machay (2010) – przekład dla wydawnictwa Greg publikowany w serii Lektura z opracowaniem. Elżbieta Tabakowska (2012) – wydanie ukazało się z ilustracjami Tove Jansson. Tomasz Misiak (2013) - tłumaczenie Alicja w Krainie Czarów i Po drugiej stronie lustra dla wydawnictwa RES POLONA z ilustracjami Zonia Pionk. Data publikacji orientacyjna, w książce nie jest podana Grzegorz Wasowski (2015) – przekład wydany na 150. urodziny powieści. Nosi on tytuł Perypetie Alicji na Czarytorium i jest bardziej swobodny niż inne tłumaczenia. Zawiera ilustracje 21 różnych rysowników. Jacek Drewnowski (2020) – przekład dla wydawnictwa SBM opublikowany w dwóch seriach: Klasyka literatury i Lektura z opracowaniem. Jerzy Łoziński (2023) – tłumaczenie zatytułowane Przygody Alicji w Krainie Dziwów, wydane nakładem Wydawnictwa Zysk i S-ka. Ukazało się z ilustracjami Helen Oxenbury. Paweł Beręsewicz (2024) – wydane przez Wydawnictwo Skrzat. Ilustrowała Milena Molenda. Paulina Braiter (2024) – wydanie z ilustracjami Salvadora Dalego, w okładce z obwolutą, pozwalającą zmienić widoczny tytuł z Alicji w Krainie Czarów na Alicję w Krainie Cudów. Nakład wydawnictwa Nowa Baśń, zawierający wprowadzenia od Tadeusza Sławka, Marka Bursteina i Thomasa Banchoffa.
Fabuła mały|Biały Królik Książkę rozpoczyna wiersz, wyjaśniający genezę jej powstania i opisujący wycieczkę po Tamizie.
Alicja spędza leniwie czas ze swoją siostrą. Nagle widzi Białego Królika w ubraniu, niosącego zegarek kieszonkowy. Podąża za nim w głąb króliczej nory i wpada do głębokiej studni, mijając półki pełne dziwnych przedmiotów. Po bezpiecznym lądowaniu w długim przedsionku znajduje szklany stół ze złotym kluczem. Szukając dziurki, do której pasowałby klucz, znajduje małe drzwiczki, a za nimi piękny ogród. Jest jednak za duża, aby się przez nie przecisnąć. W końcu znajduje małą butelkę z etykietą WYPIJ MNIE, wypija i zmniejsza się. Niestety klucz zostawia na stole i teraz nie może już go dosięgnąć. W końcu znajduje ciasto z napisem ZJEDZ MNIE. mały