thumb|Kawaleria polska, bitwa nad Niemnem, wrzesień 1920 mały|Przebieg operacji niemeńskiej Bitwa nad Niemnem – decydująca bitwa wojny polsko-bolszewickiej, stoczona w dniach 20–26 września (niektóre źródła podają, że do 28 września) 1920 roku. Był to drugi zasadniczy sukces militarny Wojska Polskiego w kontrofensywie przeciw Armii Czerwonej po Bitwie Warszawskiej.
Sytuacja przed bitwą Zwycięstwo Wojska Polskiego w Bitwie Warszawskiej w sierpniu 1920 roku zadało strategiczny cios Armii Czerwonej i pozwoliło przejąć inicjatywę stronie polskiej. To osiągnięcie nie zakończyło jednak wojny, ani nie przesądziło ostatecznie o jej wyniku.
W polskiej historiografii najbardziej utrwaloną nazwą bitwy jest bitwa niemeńska. Takiej nazwie sprzeciwia się profesor Lech Wyszczelski, który zamiast niej proponuje nazwę Operacja niemeńska. Jak podkreśla, to w istocie wiele osobnych bitew o wymiarze taktycznym i etap działań pościgowych.
Przygotowania stron thumb|Naczelny Wódz Józef Piłsudski oraz gen. Edward Śmigły-Rydz 3 tygodnie przed bitwą niemeńską thumb|Oficerowie Oddziału Wydzielonego ppłk. Gustawa Paszkiewicza (w środku ze szpicrutą) (55. i 56. pp, 2. i 3. dyon 14. pap, 3. komp. 14. baonu saperów) po ponownym zajęciu Mińska. 15 X 1920. Po klęsce pod Warszawą, dowódca bolszewickiego Frontu Zachodniego Michaił Tuchaczewski wycofał swoje wojska na linię rzek Niemna, Szczary i Świsłoczy. Zameldował Leninowi, że klęska pod stolicą Polski nie przesądza o przegranej wojnie. Tuchaczewski nie zdawał sobie sprawy z tego, jak bardzo zmieniła się sytuacja. Był przekonany o zwycięstwie, bowiem jego zdaniem Polacy w kontrofensywę włożyli całą energię, wyczerpując swoje siły.
Bitwa Warszawska nie przyniosła ostatecznego rozbicia armii bolszewickich Frontu Zachodniego. W miarę pomyślnego przebiegu wydarzeń dla wojsk polskich, Piłsudski spotykał się z dezaprobatą działań ofensywnych ze strony państw zachodnich. Zachodni politycy byli przeciwni dalekiemu terytorialnemu zasięgowi państwa polskiego. Najistotniejszym tego powodem była obawa przed zbyt dużymi wpływami Warszawy w tym regionie Europy i osłabienie Rosji będącej niedawnym sojusznikiem Anglii i Francji. Zakładali oni, że rewolucyjny zryw w Rosji szybko się skończy i w związku z tym należało liczyć się z dawnymi zobowiązaniami wobec przedstawicieli „białych”, dążących do zachowania całości terytorium.
Marszałek Piłsudski już 24 sierpnia rozpoczął pracę nad przegrupowaniem polskich wojsk. Dostrzegał konieczność stoczenia jeszcze jednej walnej bitwy, która ostatecznie doprowadzi do zwycięstwa. Po osiągnięciu przez oddziały polskie granicy Prus Wschodnich, prawe skrzydło wojsk polskich nie miało dostatecznej osłony i było narażone na uderzenie tych dywizji Tuchaczewskiego, które uniknęły pogromu i zaczęły koncentrować się w rejonie: Kamieniec Litewski, Białowieża, Brzostowica, Grodno. 3 Armia znajdowała się w okolicach Grodna, 15 Armia na północny zachód od Wołkowyska, 16 Armia na terenie Białowieży, a 4 Armia na kierunku brzeskim. Zamysł operacji Piłsudskiego polegał na obejściu wojsk Tuchaczewskiego od strony północnej, wyjściu na ich tyły w okolicach Lidy i zepchnięcie na bagna Polesia. Główne zadanie przypadało 2 Armii gen. E. Rydza Śmigłego i wydzielonej z jej składu Grupie Manewrowej (zwanej też Uderzeniową i Grupą Północną). Grupę tę miały tworzyć: 1 Dywizja Piechoty Legionów gen. Stefana Dąb-Biernackiego, 1 Dywizja Litewsko-Białoruska – gen. Jana Rządkowskiego, 2 Brygada Jazdy gen. Zdzisława Kosteckiego (później gen. Stefana Strzemińskiego) i 4 Brygada Jazdy ppłk. Adama Nieniewskiego. Działanie grup manewrowych dotychczas znajdowało powodzenie (manewr znad Wieprza), stąd optymistyczne założenia Piłsudskiego. Grupa Manewrowa miała uderzyć najpierw na wojska litewskie ulokowane pod Sejnami, przełamać ich pozycje obronne i wyjść nad Niemen, tam uchwycić przeprawy pod Druskiennikami i następnie nacierać na Lidę. Pozostałe związki taktyczne 2 Armii (tzw. Grupa Centralna w składzie: 21 Dywizja Piechoty Górskiej, 22 Dywizja Ochotnicza i 3 Dywizja Piechoty Legionów), miały nacierać z kierunku zachodniego, wypierać wojska bolszewickie za Niemen, opanować Grodno i większe mosty na Niemnie w pasie działania. 4 Armia gen. Leonarda Skierskiego miała nacierać na Wołkowysk, aby utwierdzać bolszewików, że zadaniem głównym wojsk polskich jest przełamanie w centrum frontu.
27 sierpnia Piłsudski wydał rozkaz przegrupowania całości sił polskich. 4 Armia została dyslokowana w rejon Brześcia Litewskiego, a związki 2 Armii przesunęły się ku północy i obsadziły nowe linie frontu na północ od Białegostoku. Przegrupowanie zostało zakończone ok. 10 września. Front Polski rozciągał się od Suwałk, po Brzostowicę, Prużany i błota poleskie na wschód od Kobrynia.
10 września w Brześciu, gdzie mieściła się Kwatera Główna Naczelnego Wodza, Piłsudski zapoznał po raz pierwszy ze swoim planem dowódców 2 i 4 Armii. Operację przeprowadzić miała 2 Armia oraz 4 Armia, tak jak w zamyśle operacji. Posiadały one razem w stanie bojowym 67 tys. żołnierzy. Polacy dysponowali jeszcze 30 tys. odwodem stacjonującym w głębi kraju. Siły polskie uderzyć miały na Grodno i Wołkowysk. Jednocześnie Grupa Manewrowa 2 Armii miała przemaszerować przez terytorium Litwy i wedrzeć się na głębokie tyły wojsk bolszewickich na wysokości Wasyliszek i Lidy. Tak sformułowane zadania wymagały bardzo szybkiego działania utrzymanego w głębokiej tajemnicy. W tym celu pozostawiono wszelkie tabory, a wojska maszerować miały nocami. Działania wymagały też dezinformacji nie tylko przeciwnika, ale i mocarstw zachodnich. Naruszano neutralność, oficjalnie zadeklarowaną przez Wilno w wojnie polsko-bolszewickiej (praktycznie wspierała ona Rosję Sowiecką). Polscy dowódcy, zdając sobie sprawę z oporu Litwinów przygotowali moralnie swoich żołnierzy do czekających ich walk. Między innymi płk Stefan Dąb-Biernacki w rozkazie do żołnierzy 1 DPLeg. stwierdzał: „(...) Żołnierze jeśli idziecie w pole przeciwko Litwinom, nie idziecie z nienawiścią, jak przeciwko wrogowi śmiertelnemu, lecz przeciw braciom zbłąkanym”. Sprecyzowanie zadań nastąpiło w dniu 19 września 1920 w rozkazie Naczelnego Wodza z dnia 19 września 1920 r.
Przygotowania Tuchaczewskiego 26 sierpnia Front Zachodni Michaiła Tuchaczewskiego obsadził linie rzek Niemen, Szczara i Świsłocz. Z głębi Rosji ściągano posiłki. W ciągu trzech tygodni odbudował, dzięki uzupełnieniom, swoje armie i rozpoczął przygotowania do kolejnej ofensywy. Odtworzono niemal wszystkie dywizje rozbite nad Wisłą. Pod dowództwem Tuchaczewskiego znalazło się ok. 73 tys. żołnierzy i 220 dział. Głównodowodzący Armią Czerwoną Siergiej Kamieniew, nakazał przygotować nową ofensywę; termin jej rozpoczęcia wyznaczono pierwotnie na 25 wrześniaPolacy pojawiali się tam, gdzie się ich jeszcze nie spodziewano. W pogoni za bolszewikami..
Dowódca Frontu zamierzał przeprowadzić atak siłami trzech armii, zająć Białystok i Brześć, a następnie uderzyć w kierunku Lublina. Uderzenie miały wykonać: 3 Armia Władimira Łazariewicza (sześć dywizji), 15 Armia Augusta Korka (cztery dywizje) i 16 Armia Nikołaja Sołłohuba (cztery dywizje).
Tuchaczewski liczył również na dalsze posiłki ściągane z frontu fińskiego.
Położenie wojsk 3 Armia Łazariewicza (północne skrzydło Frontu Zachodniego) trzema dywizjami (5, 6, 56 Dywizja Strzelców) obsadzała rubież od granicy litewskiej po Świsłocz w odwodzie posiadała 2, 21 Dywizję Strzelców oraz 33 Dywizję Kubańską 15 Armia Augusta Korka (centrum ugrupowania Frontu) 1 rzut – 11 i 16 Dywizja Strzelców obsadziły Świsłocz odwód tworzyły 27 Omska Dywizja Strzelecka i Oddział „Wochra” 16 Armia Nikołaja Sołłohuba 1 rzut – 17 i 48 Dywizja Strzelców zajęły pozycje na południe od Świsłoczy 8 i 10 Dywizja Strzelców stanowiła odwód Armii. 4 Armia – (południowe skrzydło Frontu Zachodniego) 17 Dywizja Kawalerii oraz 19, 55, 57 Dywizje Strzelców osłaniały kierunek piński.
Przygotowania wojsk polskich 10 września w Kwaterze Głównej Naczelnego Wodza w Brześciu na odprawie dowództw 2 i 4 Armii Józef Piłsudski przedstawił założenia operacyjne do bitwy nad Niemnem i Szczarą.
Plan zakładał natarcie w kierunku na Grodno i Wołkowysk wiążące siły główne przeciwnika. Jednocześnie grupa uderzeniowa 2 Armii miała szybkim marszem przeciąć skrawek terytorium litewskiego i wyjść na głębokie tyły oddziałów Armii Czerwonej toczących bój o utrzymanie linii Niemna.
Rozkaz Kwatery Głównej z 19 września sprecyzował zadania armii, grup operacyjnych i poszczególnych jednostek. Do przeprowadzenia operacji wyznaczono: 2 Armię gen. Edwarda Śmigłego-Rydza w składzie: 1 DP Leg, 3 DP Leg, 17 DP Wielkopolskiej, 21 Dywizja Górska, 22 Dywizja Ochotnicza, 1 Dywizja Litewsko-Białoruska, 2 i 4 Brygada Jazdy, Grupa Artylerii Ciężkiej. 4 Armię (Wielkopolską) gen. Leonarda Skierskiego w składzie 11 DP, 14 DP Wielkopolskiej, 15 DP Wielkopolskiej, 16 Pomorska Dywizja Piechoty.
Obie armie polskie liczyły około 67 tys. żołnierzy i 432 działa.
Zadania wojsk 2 Armia Rydza Śmigłego lewe skrzydło Armii – północna Grupa Uderzeniowa (Manewrowa) (grupa skrzydłowa) – 1 Dywizja Piechoty Legionów i 1 Dywizji Litewsko-Białoruska oraz 2 i 4 Brygada Jazdy miała przeprowadzić natarcie po osi Sejny – Druskieniki, dokonać obejścia przez terytorium Litwy, a następnie, wykorzystując powodzenie sił głównych Armii na kierunku grodzieńskim, maszerować na Lidę; 17 Dywizja Piechoty Wielkopolskiej osłaniała Suwalszczyznę przed ewentualnym atakiem wojsk litewskich centrum 2 Armii: 21 i 22 dywizje wsparte Grupą Artylerii Ciężkiej nacierać miały na Grodno prawe skrzydło Armii: 3 Dywizja Piechoty Legionów otrzymała rozkaz opanowania przepraw na Niemnie w okolicach Mostów 4 Armia Skierskiego Główne zadanie miało do wykonania lewe skrzydło 4 Armii składające się z 15 Dywizji Piechoty pod dowództwem Władysława Junga i XXIX Brygady Piechoty Stanisława Wrzalińskiego. Siły te miały opanować w ciągu dwóch dni po rozpoczęciu natarcia Wołkowysk, ważny węzeł kolejowy na linii Białystok – Lida i Białystok – Baranowicze zaś centrum składające się z 14 Dywizji Piechoty i prawe skrzydło (11 i 16 Dywizja Piechoty), miało być w gotowości do zamknięcia pierścienia okrążenia od strony południowej.
Działania zbrojne thumb|Okopy polskie na Białorusi
Walki o Grodno
W czasie przygotowania do operacji zadanie zdobycia Grodna powierzono siłom głównym 2 Armii – dwóm dywizjom piechoty z artylerią ciężką. 20 września Grupa Operacyjna: 21 Dywizja Górska gen. Andrzeja Galicy i 22 Dywizja Ochotnicza płk. Adama Koca wsparte Grupą Artylerii Ciężkiej gen. Ignacego Ledóchowskiego (11600 żołnierzy i 107 dział) zebrały się pod osłoną lasów augustowskich i uderzyły na 5 i 6 Dywizję Strzelców, by poprawić położenie oddziałów i stworzyć optymalne warunki do natarcia. Zaskoczenie Rosjan było całkowite. Wycofali się oni pośpiesznie w stronę fortów Grodna. 22 DOchot. podeszła pod forty Grodna, 21 DGór. opanowała Kuźnicę. Tuchaczewski polskie uderzenie przyjął za początek ofensywy na Grodno i wydał rozkaz ściągnięcia odwodów armijnych i zatrzymania Polaków. W dniu 21 września przeciwnatarcie przeprowadziły 5 DS na Kuźnicę i 6 DP na Nowy Dwór. Zakończyło się ono niepowodzeniem. Do zaciętych walk doszło pod Odelskiem, gdzie kontratakujący uderzali w prawe skrzydło dywizji gen. Galicy.
22 września gen. Galica i płk Koc otrzymali telegram Kwatery Głównej, że jest to pierwszy dzień ogólnej ofensywy. Zarówno Galica, jak i Koc nie mogli przejść do natarcia, bo inicjatywa była po stronie przeciwnika. Sytuacja była jednak na tyle korzystna, że Sowieci zaangażowani w walki pod Grodnem z 21 i 22 dywizją oraz 3 DPLeg. pod Brzostowicą Wielką nie rozpoznali przygotowań do ataku Grupy Manewrowej na północy.