Bitwa pod Gazalą – bitwa stoczona podczas kampanii afrykańskiej II wojny światowej w dniach 26 maja – 21 czerwca 1942 roku pomiędzy siłami włosko-niemieckimi, dowodzonymi przez gen. Erwina Rommla, a brytyjską 8 Armią dowodzoną przez gen. Neila Ritchiego.
Rommel poprowadził Armię Pancerną „Afrika”, włoski XX Korpus Zmotoryzowany oraz 90 Dywizję Piechoty Lekkiej „Afrika” do ryzykownego ataku na pozycje brytyjskie na południu, wykorzystując pola minowe przeciwnika do ochrony własnej flanki. Kiedy włoski X Korpus związał siły przeciwnika atakiem frontalnym, a 101 Dywizja Zmotoryzowana „Trieste” zaatakowała ufortyfikowany obszar w pobliżu fortu Bir Hakeim bronionego przez 1 Brygadę Wolnych Francuzów, który okazał się dla sił Osi poważnym problemem. Armia Pancerna „Afrika” znalazła się w pułapce między Bir Hakeim na południu, Tobrukiem na północy, polami minowymi na zachodzie i armią brytyjską na wschodzie.
Wojska niemiecko-włoskie najpierw cofnęły się, by zabezpieczyć własne linie zaopatrzenia. Następnie odparły spóźniony i nieskoordynowany kontratak Brytyjczyków, wysyłając część sił na południe, aby wyprzeć Francuzów z rejonu Bir Hakeim, po czym ponownie podjęły natarcie na wschód.
Po bitwie gen. Claude Auchinleck, szef Sztabu Imperialnego Armii Brytyjskiej, nakazał odwrót w stronę El Alameinm pozostawiając południowoafrykańską 2 Dywizję Piechoty, by broniła Tobruku, podobnie jak zrobił to gen. Archibald Wavell w kwietniu poprzedniego roku. Tym razem jednak Tobruk nie był przygotowany do obrony i padł po 24 godzinach. Konsekwencją tego była dymisja Ritchiego ze stanowiska dowódcy 8 Armii. Bezpośrednią kontynuacją bitwy pod Gazalą była bitwa o Mersa Matruh.
Tło Bengazi Po operacji Crusader, przeprowadzonej pod koniec 1941 roku, brytyjska 8 Armia zniosła oblężenie Tobruku i wyparła siły Osi z Cyrenajki aż do El Agheila. Postęp 8 Armii o 800 km przeciążył jednak jej linie zaopatrzeniowe, a ponadto w styczniu 1942 roku alianci zredukowali siły na linii frontu, przerzucając część żołnierzy do pracy nad liniami komunikacyjnymi i składowiskami zaopatrzenia, przygotowując się do kolejnej ofensywy na zachód w kierunku Trypolitanii. Eliminacja Force K stacjonującej na Malcie, która w połowie grudnia natknęła się na włoskie miny morskie pod Trypolisem oraz przybycie Fliegerkorps II na Sycylię zneutralizowały siły powietrzne i morskie aliantów na Malcie, co pozwoliło na dotarcie do Libii większej ilości zaopatrzenia dla Osi. Po dwumiesięcznym opóźnieniu siły niemieckie i włoskie zaczęły otrzymywać zaopatrzenie i posiłki w postaci ludzi i czołgów, co trwało bez przeszkód do końca maja, kiedy Fliegerkorps II został przeniesiony na front wschodni.
Choć z informacji wywiadowczych wynikało, że posiłki te są już obecne w Afryce, kwatera główna 8 Armii w Kairze nie doceniła ich znaczenia i nie doszacowała siły bojowej Osi, znacznie wyolbrzymiając straty zadane nieprzyjacielowi podczas operacji Crusader. W ocenie dokonanej w styczniu 1942 roku Auchinleck wspomniał o siłach Osi wynoszących 35 000 ludzi, podczas gdy prawdziwa liczba wynosiła około 80 000 (50 000 żołnierzy niemieckich i 30 000 żołnierzy włoskich). 8 Armia spodziewała się być gotowa do dalszych działań w lutym, a kwatera główna uważała, że wróg będzie zbyt słaby i zdezorganizowany, aby do tego czasu przeprowadzić kontrofensywę 21 stycznia Rommel wysłał trzy silne kolumny pancerne, aby przeprowadzić rozpoznanie taktyczne. Znajdując tylko słabe umocnienia, Rommel zmienił rozpoznanie w ofensywę, odbił Bengazi 28 stycznia i Timimi 3 lutego. Do 6 lutego alianci wycofali się na linię rozciągającą się od Gazali do Bir Hakeim, kilka kilometrów na zachód od Tobruku, z której wojska włosko-niemieckie wycofały się siedem tygodni wcześniej. Alianci stracili 1309 ludzi od 21 stycznia, a także 42 obezwładnione czołgi, kolejne 30 przez uszkodzenia mechaniczne i awarie oraz 40 dział polowych.
Linia Gazala Między Gazalą a Timimi, tuż na zachód od Tobruku, 8 Armia była w stanie skoncentrować swoje siły w wystarczającym stopniu, aby podjąć walkę. Do 4 lutego postęp wojsk Osi został zatrzymany, a linia frontu ustabilizowała się od Gazali na wybrzeżu 48 km na zachód od Tobruku, do starej osmańskiej twierdzy Bir Hakeim 80 km w głąb lądu na południe. Linia Gazala była serią stref obronnych obsadzonych po jednej brygadzie każda, rozłożonych na pustyni za polami minowymi i drutem kolczastym, obserwowanych przez regularne patrole pomiędzy nimi. Najdalej na południu znajdowała się strefa Bir Hakeim obsadzona przez Wolnych Francuzów, położona 21 km na południe od strefy 150 Brygady Piechoty, która z kolei znajdowała się 9,7 km na południe od strefy 69 Brygady Piechoty. Linia nie była równomiernie obsadzona, z większą liczbą żołnierzy osłaniających drogę nadbrzeżną, pozostawiając południe gorzej bronionym, ale za to sama jej długość utrudniała siłom Osi zaopatrywanie ataku wokół południowego skrzydła. Za linią Gazala znajdowało się jeszcze kilka stref obronnych. Najważniejsza z nich, znana jako Wzgórze 209, znajdowała się w Ras El Madauur na głównej linii obrony Tobruku, około 14,5 km na zachód-południowy zachód od portu. Strefy Acroma, Knightsbridge (19 km na południe od Acromy) i El Adem zostały rozmieszczone w celu blokowania kluczowych tras i skrzyżowań. Strefa w Retma została ukończona tuż przed ofensywą Osi, ale prace nad strefami w Punkcie 171, położonym 6,4 km na południowy wschód od Bir Hakeim i w Bir el Gubi rozpoczęły się dopiero 25 maja.
Preludium Brytyjskie przygotowania thumb|Generał Neil Ritchie (trzymający fajkę) zwraca się do swoich dowódców, 31 maja 1942 roku. Charles Norrie trzyma mapę, William Gott po prawej stronie Ritchiego Premier Winston Churchill naciskał na Auchinlecka, aby ten zaatakował, wypychając siły Osi z Cyrenajki i odciążając Maltę, której utrzymanie Churchill uważał za niezbędne dla dalszego wysiłku wojennego...
8 Armia otrzymała nowy sprzęt, w tym 167 amerykańskich czołgów M3 Grant z programu Lend-Lease wyposażonych w armaty 75 mm i dużą liczbę 6-funtowych dział przeciwpancernych. Rommel uważał, że pola minowe aliantów kończyły się daleko na północ od Bir Hakeim i nie wiedział o „bagnie minowym” otaczającym tę strefę. 8 Armia była w trakcie reorganizacji, zmieniając stosunki między piechotą a artylerią, podczas gdy dowódca RAF-u Arthur Tedder skoncentrował wysiłki lotnictwa na wspieraniu wojsk lądowych. Dowódcy armii utracili możliwość kierowania operacjami powietrznymi, które były zarezerwowane dla dowódców RAF-u. A wicemarszałek lotnictwa Arthur Coningham przeniósł swoją siedzibę do kwatery głównej 8 Armii, aby poprawić komunikację.
Dowódcy Osi wiedzieli, że przystąpienie Stanów Zjednoczonych do wojny zapewni 8 Armii dostęp do zwiększonej ilości materiałów, ale starali się zapobiec ofensywie aliantów, zanim te dostawy wpłyną na wydarzenia na polu walki. Pod koniec maja 1 Dywizja Południowoafrykańska znajdowała się najbliżej wybrzeża na linii Gazala, 50 Dywizja Piechoty Northumbrian pośrodku, a 1 Brygada Wolnych Francuzów najdalej na południe w Bir Hakeim. 1. i 7 Dywizja Pancerna czekały za główną linią jako mobilne odwody, 2 Dywizja Południowoafrykańska utworzyła garnizon w Tobruku, a 5 Indyjska Dywizja Piechoty (która przybyła w kwietniu, aby zastąpić wyczerpaną 4 Indyjską Dywizję Piechoty) była trzymana w rezerwie. Alianci mieli łącznie 110 000 ludzi, 843 czołgi i 604 samoloty.
Przygotowania Osi thumb|Obszar natarcia Osi, El Agheila – El Alamein, 21 stycznia – 21 czerwca 1942 Wycofanie sił Osi do El Agheila po operacji Crusader skróciło jej linie zaopatrzeniowe z Trypolisu do 740 km. Odkrycie 13 000 t paliwa ukrytych w Trypolisie złagodziło kryzys zaopatrzeniowy, pomimo dostarczenia zaledwie 51 000 t zaopatrzenia w styczniu. Tymczasem linie zaopatrzeniowe Brytyjczyków po ostatnich sukcesach były nadmiernie rozciągnięte. Ponadto Luftflotte II na Sycylii odzyskała dla Osi panowanie w powietrzu. Rommel poprosił o kolejne 8000 ciężarówek, ale to nierealne żądanie zostało odrzucone, a Rommla ostrzeżono, że nowa ofensywa spowoduje kolejny kryzys zaopatrzeniowy. 29 stycznia Panzerarmee odbiło Bengazi, a już następnego dnia dostawy amunicji na linię frontu znowu zawiodły. Do 13 lutego Rommel zgodził się zatrzymać w Gazali, 1400 km od Trypolisu.
Do maja miesięczne dostawy wynosiły średnio 61 000 ton, mniej niż znacznie mniejsze wtedy siły Osi otrzymywały od czerwca do października 1941 roku, ale wystarczające do przeprowadzenia ofensywy. 1400 km postęp do Gazali zakończył się sukcesem, ponieważ zdobyto port w Bengazi, co zmniejszyło linie zaopatrzeniowe Panzerarmee o około 33 procent, do 450 km. Włosi próbowali powstrzymać Rommla, opowiadając się za zdobyciem Malty, co odroczyłoby kolejną ofensywę w Afryce do jesieni, ale zgodzili się na atak na Tobruk pod koniec maja. Nowa ofensywa miała zatrzymać się na granicy egipskiej, kolejne 240 km na wschód, a po niej Luftwaffe miałaby przerzucić siły na operację Herkules. Zdobycie Malty nie zmieniłoby ograniczeń przepustowości portu i odległości; ochrona konwojów i duży port blisko frontu nadal byłyby konieczne do zwycięstwa.
thumb|Od lewej do prawej: włoscy generałowie Nicolini, Baldassarre i Lombardi Ataki powietrzne kierowane przez feldmarszałka Alberta Kesselringa przeciwko Malcie znacznie zmniejszyły jej potencjał ofensywny, umożliwiając konwojom zaopatrzeniowym z Włoch docieranie do sił Osi w Afryce z większą regularnością. Unternehmen Venezia (operacja Wenecja), plan ataku Osi, zakładał, że siły pancerne wykonają manewr oskrzydlający na południe od ufortyfikowanej strefy Bir Hakeim. Na lewym skrzydle 132 Dywizja Pancerna „Ariete” miała zneutralizować samą strefę Bir Hakeim, a na prawym skrzydle 21 Dywizja Pancerna i 15 Dywizja Pancerna miały posuwać się na północ za obronę 8 Armii, aby zniszczyć alianckie czołgi i odciąć dywizje piechoty na linii Gazala. Na skrajnym prawym skrzydle ataku kampfgruppe (grupa bojowa) z 90 Dywizji Lekkiej „Afrika” miała posuwać się do El Adem, na południe od Tobruku i przeciąć linię zaopatrzenia od portu do linii Gazala, jednocześnie zatrzymując wojska alianckie w Tobruku
Reszta włoskiego XX Korpusu Zmotoryzowanego, 101 Dywizja Zmotoryzowana „Trieste”, miała otworzyć lukę w polu minowym na północ od strefy Bir Hakeim w pobliżu strefy Sidi Muftah, aby utworzyć trasę dla dostaw zaopatrzenia dla czołgów. Rommel przewidywał, że po rozprawieniu się z siłami pancernymi aliantów zdobędzie El Adem, Ed Duda, Sidi Rezegh i strefę Knightsbridge. Czołgi Osi miałyby wtedy być gotowe do ataku następnego dnia na zachód na strefy obronne 8 Armii między Gazalą a Alem Hamzą, spotykając się z atakiem włoskiego korpusu X i XXI na wschodzie. Pod koniec maja siły Osi liczyły 90 000 ludzi, 560 czołgów i 542 samolotów.
Bitwa Operacja Wenecja thumb|Postępy wojsk Osi na początku operacji Wenecja 26 maja o godzinie 14:00 włoski X i XXI Korpus po ciężkim przygotowaniu artyleryjskim przeprowadził frontalny atak na centralne pozycje linii Gazala, rozpoczynając operację Wenecja. Kilka oddziałów Afrika Korps i XX Korpusu Mobilnego zostało także przydzielonych do tych grup szturmowych. W ciągu dnia większość sił Afrika Korps przemieszczała się w tamtym kierunku, aby stworzyć wrażenie, że był to główny atak Osi. Gdy zapadła noc, formacje pancerne skręciły na południe, wykonując szeroki łuk wokół południowego krańca linii Gazali.