Pelagiusz (ur. ok. 354, zm. po 418) – brytoński teolog, filozof i pisarz, od którego wziął początek pelagianizm.

Życiorys Wiadomości o życiu Pelagiusza pochodzą głównie z jego własnych dzieł oraz z pism polemicznych Augustyna z Hippony i Hieronima ze Strydonu. Wymieniany jest także w świadectwach Mariusza Merkatora, Prospera z Akwitanii i Gennadiusza z Marsylii.

Urodził się po 350 roku w Brytanii. Według naukowców, takich jak Wacław Eborowicz, był niemalże rówieśnikiem Augustyna z Hippony, który urodził się w 354 roku. W latach 80. IV wieku udał się do Rzymu, być może aby zdobyć wykształcenie. Tam jego uczniami zostali Anian z Celedo i Celestiusz. Pomimo, że nie posiadał święceń kapłańskich, ani nie należał do wspólnoty monastycznej, ubierał się jak mnich i zachowywał celibat oraz ascetyczny styl życia. Już wówczas prowadził polemiki z Hieronimem ze Strydonu. Wkrótce potem do grona jego zwolenników dołączył Rufin Syryjczyk.

Na jego początkowej działalności piętno odcisnął traktat O wolnej woli Augustyna. Gdy usłyszał modlitwę zawartą w Wyznaniach, zaczął krytykować myśl biskupa. W początkowych pismach głosił, że człowiek jest zdolny oprzeć się grzechowi, a bezżenność nie jest lepszym stanem od małżeństwa. W swoich pismach nie starał się zwalczać Augustyna, lecz przedstawiał własne poglądy. Opowiadał się za umiarkowanym ascetyzmem oraz nieprzechodzeniem grzechu pierworodnego z rodzica na dziecko. Jego poglądy były częściowo zbieżne ze stoikami i orygenistami.

Gdy w 410 roku król Wizogotów Alaryk zdobył Rzym, Pelagiusz wraz z Celestriuszem uciekł do Afryki. Odwiedzając Hipponę chciał spotkać się z Augustynem, lecz ten był wówczas nieobecny. Trzy lata później udał się do Palestyny, gdzie został listownie poproszony przez wpływową rodzinę o radę dla czternastoletniej Demetriady, która chciała ślubować dziewictwo. Odpowiedź napisał przebywając w Jerozolimie, będąc pod opieką biskupa Jana II. Tam przyciągnął uwagę, mieszkającego w Betlejem Hieronima ze Strydonu, który zaczął go krytykować. W 415 roku spotkał się z przysłanym przez Augustyna Pawłem Orozjuszem, który bardzo negatywnie oceniał Pelagiusza. W połowie roku biskup Jan II zwołał zebranie biskupów w Jerozolimie, na którym nie potępiono tez Pelagiusza. Wkrótce potem z nowymi inicjatywami oskarżenia Bryta wystąpili biskupi galijscy: Łazarz i Heros. Zarzucili mu herezję i złożyli wniosek do biskupa Cezarei – Eulogiusza. Proces rozpoczął się 20 grudnia 415 roku w Diospolis, jednak ani Augustyn, ani Hieronim, ani Orozjusz w nim nie uczestniczyli. W jego trakcie Pelagiusz odciął się od poglądów swojego ucznia Celestiusza i wyjaśnił wątpliwości dotyczące jego własnych pism. W wyniku tego został uniewinniony, natomiast poglądy jego uczniów (pelagianizm) zostały potępione. Gdy Augustyn dowiedział się o przebiegu procesu, rozpoczął pracę nad dziełem Dzieje procesu Pelagiusza, które stanowi główne źródło wiedzy na ten temat.

W połowie 416 roku na synodzie w Kartaginie Pelagiusz został potępiony, a biskupi wysłali wiadomość do Rzymu by włączyć Pelagiusza do grona heretyków. Krótko później odbył się drugi synod, tym razem w Milewe, w którym wziął udział Augustyn. Biskupi wydali podobny werdykt do poprzedniego i ponownie zwrócili się do papieża. Pelagiusz przebywał w tym czasie w Jerozolimie i nauczał, a dołączyły do niego Melania Młodsza z mężem Walerianem Pinianusem i matką Albiną. Niechęć do Pelagiusza wzmogła się, gdy w Betlejem podpalony został klasztor, w którym mieszkał Hieronim, a także zamordowano kilka osób. Oskarżono o to zwolenników Bryta, choć nie ma dowodów by on sam miał z tym coś wspólnego. Zintensyfikowało to działanie Augustyna w celu oficjalnego potępienia Pelagiusza przez Stolicę Piotrową. Na początku 417 roku Innocenty I publicznie zgodził się z ustaleniami synodów z poprzedniego roku, potępiając Pelagiusza, ale jednocześnie zachęcił aby sam poprosił Rzym o ocenę swoich pism. Bryt odpowiedział na to listownie, ale zanim korespondencja dotarła do Wiecznego Miasta, papież już nie żył. Jego następca, Zozym, unieważnił ustalenia synodów afrykańskich i zrehabilitował Pelagiusza. W odpowiedzi, biskupi afrykańscy ponownie zebrali się na synodzie w Kartaginie i ponownie oskarżyli Bryta o herezję, dokładnie opracowując zarzuty. Wspomógł ich w tym cesarz Honoriusz, który 30 kwietnia 418 roku nakazał wypędzić pelagian z Rzymu. Następnego dnia opinię synodu w Kartaginie potwierdził również Zozym. Pelagiusz zmarł niedługo później, prawdopodobnie w Palestynie.

Nauczanie Pelagiusza Niektórzy teolodzy współcześni zaapelowali o reinterpretację nauczania Pelagiusza z wykorzystaniem jego ocalałych dzieł. Stwierdzili oni, że w próbach obrony wiary Kościoła przed błędem zbyt negatywnie potraktowano jego doktrynę, która w rzeczywistości była mniej błędna niż sam pelagianizm.

Poddając takiej reinterpretacji postawę Pelagiusza wobec roli łaski Bożej w życiu moralnym człowieka, Eugeniusz Florkowski przeanalizował krytyczne wydanie pelagiuszowego Komentarza do trzynastu listów św. Pawła. Przychylił się do opinii J. Ernsta, a także wielu znacznie starszych autorów, zwłaszcza ze szkoły tomistycznej w Salamance, którzy uznawali, że Pelagiusz dopuszczał pojęcie swoiście rozumianej łaski działającej wewnątrz człowieka.

Badając ponownie także nauczanie Pelagiusza na temat grzechu pierworodnego, Kazimierz Obrycki potwierdził błędność jego doktryny. Autor ten wykazał, że chociaż Pelagiusz uważał Adama za pierwszego sprawcę grzechu, jednak jako zwolennik kreacjonizmu był zdecydowanym przeciwnikiem traducjanizmu i odrzucał prawdę o dziedziczeniu grzechu wraz z naturą Adama (massa Adae) przez jego potomków. Mnich twierdził, że Adam moralnie źle wpłynął na rodzaj ludzki, ale jedynie poprzez przykład grzeszenia (exemplum delicti) i stał się w konsekwencji wzorem grzechu (forma delicti).

Dzieła Znane obecnie dzieła Pelagiusza.

Zachowane w całości Do Celantii (Ad Celantiam). Komentarz do trzynastu listów św. Pawła – wyd. A. Souter, Pelagius's Expositions of the Thirteen Epistles of St. Paul, Cambridge 1922/31. Polski przekład części komentarza: List do Demetriady List /usprawiedliwiający/ wiarę Pelagiusza do papieża Innocentego I, przekazany papieżowi Zozymowi (Libellus fidei Pelagii ad Innocentium ab ipso missus, Zosimo redditus) PL 45, 1716-1718; również PL 48, 488-491). O dziewictwie (De virginitate) O zatwardziałości serca faraona (De induratione cordis pharaoni) – wydał G. Morin w: Przedruk w Patrologia Latina Supplementum. O Prawie (De Lege)

Zachowane we fragmentach Fragmenty trynitologiczne i chrystologiczne – wydał Przedrukowane w Patrologia Latina Supplementum (PLS). Księga cytatów (Liber Eclogarum lub Liber Capitulorum, lub Liber Testimoniorum). W obronie wolnej woli (traktat zaginiony, pozostał we fragmentach jako cytaty w dziele Augustyna z Hippony: O łasce Chrystusa i grzechu pierworodnym (De gratia Christi et de peccato originali); CSEL 42, 123-206, wyd. C. F. Urba, J. Zycha /1902/; PL 44, 359-410.

Zobacz też Kontrowersja pelagiańska Julian z Eklanum Molinizm Semipelagianizm

Przypisy

Bibliografia

Kategoria:Pelagianizm Kategoria:Filozofowie starożytni Kategoria:Pisarze wczesnochrześcijańscy Kategoria:Osoby uwiecznione nazwami doktryn chrześcijańskich Kategoria:Brytyjscy teolodzy chrześcijańscy Kategoria:Brytyjscy filozofowie nauki Kategoria:Urodzeni w IV wieku Kategoria:Zmarli w V wieku