Babrak Karmal

Babrak Karmal, paszto ببرک کارمل (ur. 6 stycznia 1929 w Kamari nieopodal Kabulu, zm. 3 grudnia 1996 w Moskwie) – polityk afgański o poglądach proradzieckich, przywódca Afganistanu w latach 1979–1986. Wprowadził państwo świeckie oraz równouprawnienie kobiet.

Od początku lat pięćdziesiątych był działaczem ruchu komunistycznego w Afganistanie. W 1953 został aresztowany za udział w demonstracji studenckiej i był więziony przez blisko 3 lata. W latach 1957–1959 odbywał służbę wojskową. W latach 1960–1964 był pracownikiem Ministerstwa Oświaty i Ministerstwa Planowania. W latach 1964–1973 był deputowanym do Izby Ludowej – parlamentu afgańskiego. W styczniu 1966 został wybrany członkiem KC Ludowo-Demokratycznej Partii Afganistanu (LDPA). W kwietniu 1978 aresztowany wraz z innymi członkami KC LDPA podczas rządów Mohammada Dauda. Uwolniony został podczas rewolucji kwietniowej.

Od maja do lipca 1978 był wiceprzewodniczącym Rady Rewolucyjnej Afganistanu i wicepremierem, następnie od lipca do września 1979 ambasadorem Afganistanu w Czechosłowacji. Jego „zesłanie” na placówkę wynikało z popadnięcia w konflikt z Tarakim i Aminem. 23 grudnia 1979 roku, tuż przed rozpoczęciem sowieckiej interwencji w Afganistanie, został przetransportowany przez KGB z powrotem do Kabulu. 28 grudnia, dzień po zabiciu przez komandosów z Grupy Alfa KGB ZSRR Hafizullaha Amina, został wybrany na stanowisko sekretarza generalnego KC ALDPJ, przewodniczącego Rady Rewolucyjnej Afganistanu, premiera oraz naczelnego dowódcy sił zbrojnych. Oficjalnie Karmal ogłosił, że stanął na czele „powstania ludowego” przeciw „tyranii Amina”. W rzeczywistości był jednak marionetką w rękach przywódców ZSRR. W maju 1986 został zastąpiony przez Mohammada Nadżibullaha. Po odsunięciu od władzy wyjechał do Moskwy, gdzie zmarł.

Życiorys Wczesne życie i działalność Urodził się jako Sultan Husajn w dniu 6 stycznia 1929 roku. Był drugim z pięciorga dzieci Muhammada Husajna Hasza będącego generałem armii afgańskiej i byłym gubernatorem prowincji Paktija. Jego rodzina była jedną z najbogatszych rodzin w KabuluArnold 1983, s. 19.Clements 2003, s. 141.. Urodził się w Kamari, wsi niedaleko KabuluH. Kakar & M. Kakar 1997, s. 65.. Uczęszczał do niemieckojęzycznej Szkoły Nejat, którą ukończył w 1948 roku, po czym rozpoczął studia w Kolegium Prawa i Nauk Politycznych Uniwersytetu w Kabulu. Jego kariera na Kolegium została zrujnowana przez władze uczelniane, które wydaliły go z kolegium za działalność w związku uczniowskim o profilu marksistowskim. Studiował kolejno w Wyższej Szkole Prawa i Nauk Politycznych na Uniwersytecie w Kabulu (1951–53). W 1953 roku został aresztowany za działalność polityczną i uwolniony w 1956 roku na mocy amnestii wdrożonej przez Mohammada Dauda Chana. W 1957 znalazł pracę jako tłumacz języka niemieckiego i angielskiego, co umożliwiło mu odstąpienie od służby wojskowej. Ostatecznie ukończył Kolegium Prawa i Nauk Politycznych w 1960 roku, a w 1961 roku rozpoczął pracę w Katedrze Kompilacji i Tłumaczeń Ministerstwa Edukacji. Od 1961 do 1963 roku pracował w Ministerstwie Gospodarki.

Wczesna działalność polityczna W czasie pobytu w więzieniu w latach 1953–1956, zaprzyjaźnił się ze współwięźniem Akbarem Chajbarem, który wprowadził Karmala bliżej w poglądy marksistowskieMisdaq 2006, s. 94.. Karmal zmienił nazwisko z Sultan Husajn na Babrak Karmal, co w języku Pasztunów oznacza Towarzysz Robotników, miał to być symbol zerwania z burżuazyjnym pochodzeniem. Kiedy został zwolniony z więzienia, kontynuował swoją działalność w związku studentów i zaczął promować marksizmRasanayagam 2005, s. 47.. Resztę lat 50. i początek 60. spędził na angażowaniu się w organizacjach marksistowskich, dwie z czterech istniejących wówczas grup zostało ustanowionych przez niego samegoRasanayagam 2005, s. 47–48.. W 1964 roku w wyniku wprowadzenia w życie afgańskiej Konstytucji Tymczasowej, zalegalizowano tworzenie nowych podmiotów politycznych. Sytuację wykorzystało kilku wybitnych marksistów, którzy w styczniu 1965 roku w domu Nur Mohammada Tarakiego powołali do działania Ludowo-Demokratyczną Partię AfganistanuRasanayagam 2005, s. 48.. Problemem w nowej partii stała się frakcyjność. Partia podzieliła się na Chalk prowadzony przez Tarakiego i Hafizullaha Amina oraz na bardziej umiarkowaną (i jednocześnie bardziej proradziecką) Parczam, prowadzoną przez KarmalaRasanayagam 2005, s. 49..

W wyniku wyborów parlamentarnych z 1965 roku był jednym z czterech członków L-DPA wybranych do niższej izby parlamentu. Innymi elektami byli Anahita Ratebzad, Nur Ahmed Nur i Fezanul Hak Fezan. Ponadto do parlamentu wszedł jedyny reprezentant Chalk – Hafizullah Amin. Zwycięstwo Parczamu mogło być spowodowane m.in. finansowaniem kampanii tej frakcji przez KarmalaArnold 1983, s. 32.. On sam w latach 60. stał się czołową postacią ruchu studenckiego, a pomogło mu w tym dojście do urzędu premiera Mohammada Haszima Majwandwala, który władzę przejął po tym, gdy wyszły na jaw zabójstwa przeprowadzone z inicjatywy poprzedniego rząduArnold 1983, s. 33–34..

W 1967 roku L-DPA nieoficjalnie podzieliła się na dwie partie, jedną chalkowską, a drugą parczamowską. Rozwiązanie partii zostało zainicjowane poprzez likwidację chalkowskiej gazety o tytule Chalk. Karmal skrytykował Chalk za zbytni komunizm, a sam uważał, że partia powinna bardziej ukrywać orientację marksistowską zamiast ją promowaćArnold 1983, s. 34.. Według oficjalnej wersji wydarzeń, większość Komitetu Centralnego L-DPA odrzuciła krytykę Karmala. W głosowaniu po jego stronie opowiedziało się ośmiu dotychczasowych członków Komitetu. Karmal wraz z połową członków KC opuścił partięArnold 1983, s. 35.. Oficjalnie przyczyną podziału były różnice ideologiczne, ale innym powodem mogły też być różnice stylów i planów przywódcy Karmala i Tarakiego. Taraki chciał modelu partii leninowskiego, natomiast Karmal chciał budowy frontu demokratycznego. Innymi różnicami były sprzeczności społeczno-ekonomiczne; większość zwolenników Chalk pochodziła z biedniejszych regionów wiejskich i była z pochodzenia Pasztunami, parczamiści byli natomiast w większości bogatszymi mieszczanami i częściej posługiwali się językiem Dari. Chalk oskarżał Parczam o chęć koalicji z monarchią i pogardliwie nazywał frakcję „Królewską Partią Komunistyczną”Gladstone 2001, s. 113.. Zarówno Karmal i Amin zachowali swoje miejsca w parlamencie po wyborach parlamentarnych w 1969 rokuGladstone 2001, s. 114..

Rządy Daud Chana

W 1973 roku były premier Afganistanu Mohammad Daud Chan we współpracy z radykalnymi oficerami armii i frakcją Parczam obalił monarchię i ustanowił w jej miejsce Republikę AfganistanuTomsen 2011, s. 105.. Po puczu amerykańska ambasada w Afganistanie określiła nowy rząd jako Komitet Centralny w radzieckim stylu w którym Karmal i Mir Akbar Chajbar zajmują czołowe pozycje. Większość ministerstw trafiło w ręce członków Parczam – Hasan Szark został wicepremierem, major Fajz Mohammad został ministrem spraw wewnętrznych a Nematullah Pażwak ministrem edukacji, ponadto Parczam przejął kontrolę nad resortami finansów, rolnictwa, komunikacji i spraw granicznychTomsen 2011, s. 107.. Na początku 1974 roku zwolennicy Daud Chana i przedstawiciele Parczamu utworzyli Front Narodowy. Do 1975 roku, Daud umocnił swoją pozycję zwiększając uprawnienia wykonawcze, ustawodawcze i sądownicze. Ku niechęci Parczamu, Daud Chan zdelegalizował wszystkie partie polityczne oprócz Narodowej Partii Rewolucyjnej utworzonej przez niego samego. Tym samym Afganistan stał się państwem monopartyjnym.

Wkrótce po wprowadzeniu zakazu działalności opozycyjnej, Daud rozpoczął czystkę w rządzie z którego wydalił członków Parczam. Na skutek represji kierownictwo LDPA uległo zmianom i w rezultacie Taraki został wybrany na sekretarza generalnego a Karmal został drugim sekretarzem. Zabójstwo Chajbara będącego jednym z czołowych opozycjonistów oraz liderem frakcji radykalnej doprowadziło do rewolucji kwietniowej która odsunęła od władzy reżim Dauda i doprowadziła do przejęcia władzy przez L-DPATomsen 2011, s. 110–111.. W 1979 roku już po objęciu władzy, Karmal oskarżył swojego lidera wewnątrz partii, Amina, o zorganizowanie zabójstwa Chajbara.

Rządy Tarakiego i Amina Po udanej rewolucji władzę jako premier i przewodniczący Prezydium Rady Rewolucyjnej objął Taraki, który zachował swoją posadę sekretarza generalnego partii. Początkowo Taraki utworzył rząd składający się z dwóch przedstawicieli Parczam i ChalkGladstone 2001, s. 117.. Karmal objął stanowisko wiceprzewodniczącego Rady Rewolucyjnej, a Amin został ministrem spraw zagranicznychBrecher & Wilkenfeld 1997, s. 356. – doprowadziło to do starć między tą dwójką zapoczątkowanych sporem co do przyznania członkostw oficerów, którzy brali udział w rewolucji w Komitecie Centralnym LDPA, co zresztą zostało przegłosowane na korzyść wojskowych czemu sprzeciwiał się KarmalRasanayagam 2005, s. 71.. 27 czerwca, a więc trzy miesiące po rewolucji, Amin doprowadził Chalk do wyłącznego prawa do formułowania polityki rządu i podejmowania decyzjiRasanayagam 2005, s. 72–73.. Od lipca Amin prowadził wspartą przez Tarakiego akcję przeciwko Parczam. Karmal w obawie o swoje bezpieczeństwo ukrywał się w domu swojego przyjaciela z ZSRR. Karmal ponadto próbował skontaktować się z radzieckim ambasadorem w Afganistanie, Aleksandrem Puzanowem, aby omówić z nim zaistniałą sytuację – Puzanow odmówił spotkania i ujawnił lokalizację Karmala Aminowi. Należy jednak zaznaczyć, że ZSRR prawdopodobnie uratowało życie Karmala wysyłając go do Czechosłowacji. Na wygnaniu utworzył sieć kontaktu z pozostałymi przedstawicielami frakcji Parczam i wraz z nimi oraz byłym szefem sztabu armii Szapurem Ahmedazim zaplanował przeprowadzenie zamachu na Amina. Zamach nie udał się, gdyż afgański ambasador w Indiach poinformował o spisku rząd Amina. Doprowadziło to do wszczęcia dalszych czystek przeciwko Parczam i odwołaniu ambasadorów należących do tej frakcji. Niewielu z nich wróciło jednak do Afganistanu a sam Karmal oraz jego sojusznik Mohammad Nadżibullah, pozostali za granicąWestad 2005.. Karmal spotkał się na emigracji z czołowymi przywódcami bloku wschodniegoTomsen 2011, s. 160–161..

W tym samym czasie Amin zaczął nawiązywać coraz bliższe relacje z ZachodemTomsen 2011, s. 160. oraz spotkał się z Gulbuddinem Hekmatjarem będącym jednym z czołowych antykomunistów w AfganistanieTomsen 2011, s. 159.. Działania te doprowadziły do gwałtownego pogorszenia relacji afgańsko-radzieckich i w rezultacie przeprowadzenia operacji Sztorm-333, czyli puczu przeprowadzanego przez radzieckich komandosów. Karmal po puczu został namaszczony przez ZSRR jako prezes Prezydium Rady Rewolucyjnej. 27 grudnia 1979 roku Karmal w swoim przemówieniu dla Radia Kabul ogłosił przewrotu a współpracowników Amina określił jako uzurpatorów, morderców i prymitywnych katówBraithwaite 2011, s. 103.. Karmalowi objęcia władzy pogratulowali Aleksiej Kosygin i Leonid BreżniewBraithwaite 2011, s. 103–104..

Rządy Karmala Liberalizacja systemu thumb|250px|Flaga Afganistanu przyjęta w okresie rządów Karmala