Przewiertniowate (Caprifoliaceae Juss.) – rodzina roślin okrytonasiennych z rzędu szczeciowców (Dipsacales). We współczesnym, szerokim ujęciu zalicza się tu 31 rodzajów z 890 gatunkami. Należą tu zarówno rośliny zielne, jak i krzewy i drzewa. Występują one głównie w Eurazji (Morinioideae, Zabelia) w Eurazji i Ameryce Północnej (Diervilloideaea, Caprifolioideae, Linnaeoideae), w Eurazji i Afryce (Dipsacoideae). Na wszystkich kontynentach z wyjątkiem Australii i Antarktydy rosną przedstawiciele podrodziny Valerianoideae. Do rodziny należy kilka gatunków jadalnych (roszpunka warzywna, jagoda kamczacka, Valeriana cornucopiae), stosowanych w przemyśle perfumeryjnym (nardostachys, wiciokrzew), w ziołolecznictwie (kozłek lekarski, nardostachys), liczne gatunki wykorzystywane są jako rośliny ozdobne, ze względu na efektowne i wonne kwiaty, czasem także barwne owoce (np. wiciokrzew, śnieguliczka, krzewuszka, kolkwicja, świerzbnica, szczeć, pierzogłówka, driakiew, ostrogowiec). thumb|Kwiaty krzewuszki cudownej thumb|Śnieguliczka biała thumb|Zimoziół północny thumb|Kwiatostan świerzbnicy polnej thumb|Kozłek lekarski Morfologia Pokrój Rośliny zielne (jednoroczne, dwuletnie i byliny), także pnącza, krzewy i drzewa. Liście Pojedyncze, pierzasto wcinane i pierzasto złożone, wyrastające naprzeciwlegle lub w okółkach, o nasadzie siedzącej, czasem obejmującej łodygę, lub ogonkowe. Przylistków zwykle brak (wyjątkiem jest Leycesteria). Często występuje zróżnicowanie kształtu liści rozwijających się na pędach wegetatywnych i generatywnych. Kwiaty Zebrane we wsparte przysadkami wierzchotkowe kwiatostany proste lub złożone, nierzadko skupione w główki. Często występują listki okrywy. Kwiaty zwykle mniej lub bardziej grzbieciste, rzadziej promieniste. Zwykle obupłciowe, choć czasem funkcjonalnie jednopłciowe. Kielich jest zrosłodziałkowy i zwykle trwały, złożony z 4–5 działek (rzadko 2 lub 3). Korona kwiatu składa się zwykle z 5 zrośniętych płatków (rzadko bywa ich 3 lub 4). Na płatkach znajdują się miodniki. Pręciki w liczbie od 1 do 5 przyrośnięte są do rurki korony. Czasem dwa pręciki są dłuższe od innych (są dwusilne), czasem dwa pręciki wykształcają się jako płonne prątniczki (Morina). Pylniki łączą się z nitką pręcika od tyłu i otwierają podłużnymi pęknięciami. Zalążnia jest dolna, czasem wpół dolna i tworzy ją najczęściej 5 (rzadko od 2 do 8) owocolistków. Szyjka słupka jest pojedyncza. Znamię jest główkowate, ścięte, z jedną do pięciu łatek. Owoce Niełupki, torebki, jagody lub pestkowce.
Systematyka Przez długi czas w systemie Cronquista (1981) wyodrębniane były w rzędzie szczeciowców Dipsacales dobrze rozpoznawalne i odrębne rodziny: piżmaczkowate Adoxaceae, przewiertniowate Caprifoliaceae sensu stricto, szczeciowate Dipsacaceae i kozłkowate Valerianaceae. Badania molekularne wykazały jednak, że dwie ostatnie z tych rodzin są zagnieżdżone w obrębie parafiletycznych w tradycyjnym ujęciu przewiertniowatych. Dla uzyskania monofiletycznych rodzin z przewiertniowatych wyodrębniono w osobne rodziny dierwillowate Diervillaceae, raźniowate Morinaceae i zimoziołowate Linnaeaceae. Takie ujęcie obowiązywało w systemie APG I (1998). W systemie APG II (2003) dopuszczono opcjonalnie połączenie wszystkich rodzin z wyjątkiem piżmaczkowatych w przewiertniowate Caprifoliaceae sensu lato. W systemie APG III z 2008 i APG IV z 2016 rodzina Caprifoliaceae występuje już tylko w szerokim ujęciu. Za takim rozwiązaniem przemawia m.in. problematyczna pozycja niektórych rodzajów (zwłaszcza Heptacodium łączonego prowizorycznie z Caprifolioideae i Zabelia sytuowanego blisko Morina).
Pozycja systematyczne w rzędzie szczeciowców
Klasyfikacja systematyczna w obrębie rodziny
Diervilloideae Rafinesque Diervilla Miller – dierwilla, zadrzewnia Weigela Thunberg – krzewuszka
Caprifolioideae Eaton – przewiertniowe Heptacodium Rehder – heptakodium Leycesteria Wallich Lonicera L. – wiciokrzew Symphoricarpos Duhamel – śnieguliczka Triosteum L. – goryczyn
Linnaeoideae Rafinesque – zimoziołowe Abelia R. Brown – abelia Diabelia Landrein Dipelta Maximowicz – dwutarczka Kolkwitzia Graebner – kolkwicja Linnaea L. – zimoziół Vesalea Martens & Galeotti
Morinoideae Acanthocalyx (de Candolle) van Tieghem Morina L. – morina, raźnia, moryna Zabelia (Rehder) Makino
Dipsacoideae Eaton – szczeciowe Bassecoia B.L.Burtt Cephalaria Roem. & Schult. – głowaczek Dipsacus L. – szczeć Knautia L. – świerzbnica Lomelosia Raf. Pseudoscabiosa Devesa Pterocephalidium G.López Pterocephalus Adanson – pierzogłówka Pterothamnus V.Mayer & Ehrend. Pycnocomon Hoffmanns. & Link Scabiosa L. – driakiew Succisa Haller – czarcikęs Succisella Beck – czarcikęsik × Succisoknautia Baksay Triplostegia de Candolle
Valerianoideae Rafinesque – kozłkowe Centranthus de Candolle – ostrogowiec Nardostachys de Candolle – nardostachys Patrinia de Jussieu – patrynia Valeriana L. – kozłek Valerianella Miller – roszpunka
Przypisy
*