Bez czarny, dziki bez czarny (Sambucus nigra L.) – gatunek rośliny z rodziny piżmaczkowatych (Adoxaceae), dawniej zaliczany był także do rodziny bzowatych (Sambucaceae) i przewiertniowatych (Caprifoliaceae). Inne zwyczajowe nazwy polskie: bez lekarski, bez pospolity, bzowina, bzina, buzina, hyczka, baźnik, bess, best, bestek, bez apteczny, bez aptekarski, bez biały, bez dziki, bzowina czarna, bzowki, côrny bez, flider, gołębia pokrzywa, hebz, holunder, hyćka, kaszka, suk. Gatunek szeroko rozprzestrzeniony w Europie, w Polsce pospolity. Wykorzystywany jest jako roślina lecznicza, kosmetyczna, ozdobna i jadalna. Spożycie niedojrzałych i nieprzetworzonych owoców skutkować może jednak zatruciem. Gatunek zmienny – wyróżnia się kilka podgatunków, przy czym klasyfikacja ich nie jest ustalona. Wyhodowano liczne odmiany ozdobne różniące się głównie ubarwieniem i kształtem liści.
Rozmieszczenie geograficzne Ze względu na długą historię uprawy tego gatunku trudno ustalić jego pierwotny zasięg występowania. Za pewny uchodzi obszar Europy pozostający pod wpływem klimatu oceanicznego i suboceanicznego oraz znajdujący się w zachodniej części basenu Morza Śródziemnego. Współcześnie występuje często w północnej Afryce (Maroko, Algieria i Tunezja) oraz na Azorach, jednak wszędzie tam został prawdopodobnie introdukowany. Rośnie w północnej i zachodniej części Półwyspu Iberyjskiego, na Półwyspie Apenińskim i Sycylii, w Grecji środkowej i północnej, na rozproszonych stanowiskach notowany jest w Turcji, na Bliskim Wschodzie, w rejonie Kaukazu, w Iraku i w północnym Iranie, a także w indyjskich stanach Dżammu i Kaszmir oraz Himachal Pradesh. W Europie środkowej i zachodniej (także na Wyspach Brytyjskich) jest gatunkiem pospolitym. Północna granica zasięgu przebiega przez Półwysep Skandynawski (pojedyncze stanowiska sięgają do 63° szerokości północnej w Norwegii, 61° w Szwecji, dalej na wschód od Bałtyku granica zasięgu biegnie mniej więcej na szerokości 55°). Czynnikiem ograniczającym naturalne występowanie gatunku na północy są niskie temperatury października uniemożliwiające zawiązanie nasion (granica zasięgu jest zbliżona do przebiegu izotermy średniej temperatury w październiku wynoszącej 7,2 °C). Południowa granica zasięgu odpowiada izotermie średniej temperatury października 15 °C. W krajach nordyckich, od Danii po Finlandię, oraz na obszarze Łotwy, Estonii i w Rosji gatunek uważany jest za rozprzestrzeniony głównie za sprawą człowieka.
W Polsce gatunek jest pospolity na całym obszarze kraju.
W Tatrach występuje na wysokości do 900 m, w Kaukazie do 1200 m, w Alpach do 1600 m, a w afrykańskim Atlasie do 2200 m n.p.m.
Poza Europą północną i wschodnią oraz Afryką północną, gatunek zawleczony został także na inne kontynenty – do wschodniej części Ameryki Północnej, do południowej Australii i na Nową Zelandię, a także do wschodnich Chin.
Opisany wyżej naturalny zasięg podgatunku typowego jest rozszerzany w zależności od włączenia w obręb tego gatunku taksonów występujących na Wyspach Kanaryjskich (subsp. palmensis lub Sambucus palmensis), Maderze (subsp. maderensis lub Sambucus maderensis), we wschodniej części Ameryki Północnej (subsp. canadensis lub Sambucus canadensis), rzadziej także w przypadku zaliczenia do tego gatunku bzów z zachodniej części Ameryki Północnej (subsp. cerulea lub Sambucus cerulea) i Ameryki Południowej (subsp. peruviana lub Sambucus peruviana).
thumb|left|Pokrój thumb|left|Kwiaty thumb|left|Owoce thumb|Kwitnący krzew bzu
Morfologia Pokrój Zazwyczaj wysoki krzew, rzadko drzewo. Osiąga wysokość do 10–12 m. Korona szeroka, kulista. Pędy Prosto wzniesione, z łukowato zwykle odginającymi się odgałęzieniami bocznymi, gęsto rozgałęziającymi się. Młoda kora jest zielona. Z wiekiem staje się szara, jasnobrunatna, z wyraźnymi przetchlinkami, na starych pędach jest spękana. Pędy w środku są wypełnione szerokim, białym, lekkim rdzeniem. Pączki czerwonobrunatne, jajowato-spiczaste, wydłużone, siedzące i wyraźnie skośnie odstające od pędu, osiągają 5–8 mm długości i 3–4 mm szerokości. Liście Mają długość około dwukrotnie większą od szerokości. Są nieparzysto-pierzastozłożone, złożone najczęściej z 5, rzadziej z 3, 7 lub 9 naprzeciwległych, jajowato-eliptycznych i ostro piłkowanych listków osiągających od 3 do 9 cm długości (krótsze listki są u bliżej nasady liścia, dłuższe – dalej). Na górnej stronie są ciemnozielone, od spodu jasne, rzadko owłosione na nerwach. Dolna para listków na krótkich ogonkach (4–5 mm długości), pozostałe listki siedzące. Rynienkowaty od góry i zaokrąglony od dołu ogonek ma do 8 cm długości. Przylistków brak lub są krótkotrwałe i nitkowate. U nasady liścia i listków występują pozakwiatowe, podłużne miodniki (5×1 mm). Jesienią przebarwiają się na żółto, często są też purpurowo nabiegłe, rzadziej brązowieją. Kwiaty Białe, promieniste, zebrane w duże i płaskie baldachogrona o średnicy zwykle od 10 do 20 cm, z 5 głównymi gałązkami. Pojedyncze kwiaty są drobne (ok. 5–7 mm średnicy). Mają krótki kielich z 5 trójkątnymi i stępionymi na szczycie łatkami o długości do 2 mm. Korona jest białokremowa, z 5 płatkami w dole zrośniętymi w krótką rurkę, w górze z zaokrąglonymi łatkami, w sumie o długości 2,5–3,5 mm. Słupek jest pojedynczy, z krótką szyjką i 3–5 znamionami. Pręcików jest 5 z nitkami białymi o długości 2–2,5 mm i z jasnożółtymi pylnikami. Nie mają miodników. Owoce Mięsiste i lśniące pestkowce, po dojrzeniu fioletowoczarne, z 3–6 nasionami. Mają kształt kulisty i średnicę od 6 do 8 mm. Nasiona osiągają od 3,5 do 4,1 mm długości i 1,6–1,8 mm szerokości, mają kształt jajowaty, na przekroju są trójkątne, ale o zaokrąglonych kantach. Powierzchnia ich jest falista i jasnobrązowa do zaróżowionej.
Biologia Rozwój Fanerofit. Krzewy bzu czarnego zakwitają zwykle po raz pierwszy w 3 lub 4 roku życia, rzadko w 2. W zależności od strefy klimatycznej kwitnienie przypada na czerwiec lub lipiec. Pręciki i słupek dojrzewają równocześnie. Kwiaty wydzielają silny zapach. Pyłek dokonujący zapylenia przenoszony jest zwykle przez owady zapylające z innych kwiatów lub kwiatostanów, ale zwykle w obrębie tej samej rośliny. Zapylaczami są często niewielkie muchówki. Owoce rodzone są corocznie obficie, dojrzewają od końca sierpnia do października i utrzymują się na roślinie w postaci zwisających owocostanów. Rozsiewane są przez liczne gatunki ptaków, które zjadają owoce, nie trawią jednak nasion. Dzięki temu wraz z ich odchodami rozsiewane są one nieraz na duże odległości (ornitochoria, endochoria). Krzewy bzu czarnego dożywają ponad 25 lat.
Cechy fitochemiczne Gałązki, liście i owoce wydzielają nieprzyjemny, a kwiaty odurzający zapach. Wszystkie części rośliny zawierają w różnej ilości trujący glikozyd sambunigrynę. Ponadto kwiaty zawierają olejki eteryczne, flawonoidy (kwercetyna, rutyna, kemferol), kwasy organiczne, garbniki, sole mineralne, owoce antocyjany, 20% cukrów, 3,5% pektyn, kwasy organiczne (kwas α-linolenowy i kwas linolowy), witaminy, karotenoidy, garbniki i sole mineralne.
Głównymi polifenolami w owocach są rutyna i kwas chlorogenowy. Charakterystyczną barwę owocom nadają antocyjany, głównie glikozydy cyjanidyny (cyjanidyno-3-sambubiozyd stanowi ponad 50% antocyjanów w owocach).
W korze stwierdzono obecność lektyn, specyficznych dla tego gatunku. Wytwarzane przez rośliny związki aromatyczne mogą brać udział w oddziaływaniach allelopatycznych. Lignany z bzu wpływały stymulująco na kiełkowanie i wzrost korzeni badanych roślin. Działanie hamujące obserwowano dla związków cyjanogennych.
Własności trujące We wszystkich częściach świeżej rośliny występują glikozydy cyjanogenne: sambunigryna i sambucyna, które dla ludzi w większych ilościach są trujące. Owoce zawierają je w stanie niedojrzałym. Wysoka temperatura (gotowanie i smażenie bez przykrycia) usuwa ich własności trujące. Najczęściej dochodzi do zatrucia w wyniku spożycia niedojrzałych i nieprzetworzonych owoców. Objawami zatrucia są: osłabienie, bóle i zawroty głowy, nudności, wymioty, biegunka, przyspieszenie tętna i zaburzenia oddychania aż do duszności włącznie. Pierwsza pomoc polega na wywołaniu wymiotów i płukaniu żołądka. Konieczna pomoc lekarza.
W pyłku, kwiatach i owocach stwierdzono obecność białka o masie 33,2 kDa, wywołującego reakcje alergiczne takie jak nieżyt nosa, zapalenie spojówek i duszności.
Podczas spalania bzu czarnego, zwłaszcza jego liści, kory i młodych pędów zawierających glikozyd cyjanogenny sambunigrin, wytwarzane są substancje mogące stanowić zagrożenie dla zdrowia człowieka.
Genetyka Liczba chromosomów 2n = 36.
Ekologia Siedlisko Rośnie w lasach i zaroślach, w górach po regiel dolny. Na terenach leśnych zasiedla zwykle skraje lasu lub luki leśne, na stanowiskach zacienionych pod okapem drzew rośnie słabiej. Występuje w żyznych lasach liściastych, zwłaszcza na terasach zalewowych. Częsty jest na siedliskach antropogenicznych; w zaroślach porastających opuszczone osiedla, ogrody, tereny przemysłowe. Młode okazy pojawiać się mogą nawet jako chwasty w uprawach. Gatunek nie kolonizuje terenów pokrytych zwartą darnią trawiastą, dopiero naruszenie jej zwarcia (w miejscach zasiedlonych przez króliki lub powodowane przez uszkodzenia mrozowe) umożliwia skuteczne wkroczenie czarnego bzu. Gatunek preferuje gleby żyzne i bogate w związki azotu i fosforu, zwykle też bogate w potas, umiarkowanie wilgotne. W ograniczonym stopniu wykazuje tolerancję na obecność chlorku sodu. Odczyn gleby jest na stanowiskach tego gatunku neutralny lub lekko kwaśny.
Fitosocjologia W klasyfikacji zbiorowisk roślinnych Europy Środkowej jest gatunkiem charakterystycznym dla związku (All.) Sambuco-Salicion i Ass. Sambucetum nigrae. Obecny jest ze zmiennym udziałem w żyznych buczynach (Fagion), łęgach Alnion i grądach Carpinion. Często rośnie w zbiorowisku inwazyjnej robinii akacjowej (Robinia pseudacacia–Sambucus nigra). W Europie północno-zachodniej bez czarny związany jest z zaroślami Crataegus monogyna–Hedera helix oraz lasami: Fraxinus excelsior–Acer campestre–Mercurialis perennis, Alnus glutinosa–Urtica dioica, Acer pseudoplatanus–Sambucus nigra (zbiorowisko porastające nieużytki, przytorza, pożarzyska).
Systematyka i zmienność Taksony wewnątrzgatunkowe Klasyfikacja biologiczna w obrębie rodzaju Sambucus, w tym także w odniesieniu do gatunku Sambucus nigra budzi liczne kontrowersje i pozostaje niejasna. Przyczyną tego stanu rzeczy jest szerokie rozprzestrzenienie roślin z tego rodzaju oraz ich duża zmienność morfologiczna. Systematycy wyróżniają w obrębie rodzaju od ok. 30 do 9 gatunków, nadając różnym taksonom różną rangę. W 1994 zaproponowano włączenie w randze podgatunków do S. nigra pięć wyodrębnianych wcześniej gatunków: S. canadensis (wschodnia Ameryka Północna), S. cerulea (zachodnia Ameryka Północna), S. peruviana (Ameryka Południowa), S. maderensis (Madera) i S. palmensis (Wyspy Kanaryjskie). W nowszej monografii z 2016 uznano za uzasadnione wyodrębnienie lub wymagające dalszych badań w celu podważenia trzy podgatunki (obok podgatunku nominatywnego): S. nigra subsp. palmensis, maderensis i canadensis. Wyodrębnienie w randze gatunku Sambucus cerulea uznano za uzasadnione ze względu na morfologiczną odrębność. Z kolei Sambucus peruviana, bardzo podobny do S. nigra subsp. nigra i subsp. canadensis (prawdopodobnie autopoliploid tego ostatniego taksonu) ma preferowaną przez taksonomów rangę odrębnego gatunku ze względu na oddalenie geograficzne zasięgu. Brak wyraźnych cech morfologicznych wyróżniających podgatunki. Dowódów na relacje filogenetyczne między taksonami nie dostarczyły także genetyczne badania molekularne. Różnice między nimi bazują w dużym stopniu na odrębności zasięgów, poza tym budowy pyłku, częściowo różnicach biochemicznych. Sambucus nigra subsp. nigra – podgatunek nominatywny.