thumb|Cistus albidus thumb|czystek żywicowy (Cistus ladanifer) thumb|Cistus palinhae thumb|Cistus symphythifolius Czystek (Cistus L.) – rodzaj krzewów należący do rodziny czystkowatych (posłonkowatych). Obejmuje 29–36 gatunków i liczne mieszańce międzygatunkowe. Większość z nich rośnie w basenie Morza Śródziemnego, zwłaszcza w jego części zachodniej, przy czym cały zasięg rodzaju obejmuje obszar od Wysp Kanaryjskich po Iran. Czystki stanowią ważny składnik formacji zaroślowych i widnych lasów. W Polsce rosną tylko w uprawie.

Wykorzystywane są jako rośliny ozdobne, lecznicze, kosmetyczne i źródło żywicy ladanum.

Morfologia Pokrój Zimozielone lub półzimozielone krzewy lub półkrzewy, zwykle o wyprostowanym pokroju, niskie, o wysokości do 60–100 cm, rzadko do 4 m. Pędy zwykle gruczołowato lepkie i aromatyczne. W kątach liści wyrastają często krótkotrwałe krótkopędy z mniejszymi liśćmi. Liście Nakrzyżległe i zwykle całobrzegie, owłosione, równowąskie do jajowatych. Kwiaty Zwykle skupione na końcach pędów w rozgałęziających się kwiatostanach, ale w kolejne dni zwykle kwiaty rozwijają się w nich pojedynczo. Kielich składa się z dwóch okółków – dwie zewnętrzne działki są mniejsze od pojedynczej lub trzech działek wewnętrznych. Korona spodeczkowata, o 5 płatkach w kolorze od białego przez różowy po purpurowy wielkości od 2,5 do 10 cm. U podstawy każdego płatka często znajduje się czerwona lub purpurowa plama. Cienkie, papierzaste płatki otwierają się rano, a odpadają przed zapadnięciem zmroku. W okresie kwitnienia regularnie rozwijają się nowe pąki. Pręciki są liczne. Słupek z krótką szyjką i główkowatym znamieniem. Owoce Torebki pękające na 5 lub 10 części, zawierających liczne nasiona. Rodzaje podobne Rośliny tego rodzaju mylone są z posłonkiem (Helianthemum), który ma torebki otwierające się trzema klapami i są to rośliny mniejsze – byliny lub półkrzewy.

Biologia i ekologia Są to krzewy raczej krótkowieczne i po pożarach zwykle zamierające – nie odbijają z szyi korzeniowej. W dodatku żywiczne pędy łatwo się palą. Rośliny korzystają z pożarów ponieważ eliminują one większe i bardziej konkurencyjne krzewy. Czystki po pożarach odnawiają się szybko z bardzo licznie wytwarzanych nasion. Ich kwiaty zapylane są przez owady, zwykle pszczoły.

Czystki są istotnym składnikiem garigu, frygany i makii oraz świetlistych lasów sosnowych i dębowych. Często rosną na terenach skalistych.

Systematyka Pozycja systematyczna Rodzaj z rodziny czystkowatych Cistaceae z rzędu ślazowców. Jest blisko spokrewniony z Halimium (9 gatunków o mniejszych, białych lub żółtych kwiatach skupionych w luźniejszych kwiatostanach oraz trójklapowych torebkach), z którymi to roślinami czystki tworzą mieszańce ×Halimiocistus. W niektórych ujęciach rodzaj Halimium włączany jest do czystka Cistus.

Wykaz gatunkówTaksony rodzicielskie mieszańców wg:

Cistus × aguilari O.E.Warb. Cistus × akamantis Demoly (= C. monspeliensis × C. parviflorus × C. salviifolius) Cistus × albereensis Gaut. ex Rouy & Fouc. Cistus albidus L. – czystek biały Cistus × argenteus Dans. (= C. albidus × C. creticus × C. laurifolius) Cistus asper Demoly & R.Mesa Cistus atlanticus (Humbert & Maire) Demoly Cistus atriplicifolius Lam. Cistus × banaresii Demoly (= C. palmensis × C. symphytifolius) Cistus × bornetianus Demoly (= C. albidus × C. laurifolius) Cistus calycinus L. Cistus × canescens Sweet (= C. albidus × C. creticus) Cistus × cebennensis Aubin & J.Prudhomme (= C. pouzolzii × C. salviifolius) Cistus × cheiranthoides Lam. Cistus chinamadensis Bañares & P.Romero Cistus × clausonii Font Quer & Maire (= C. albidus × C. heterophyllus) Cistus clusii Dunal Cistus × chnoodophyllus Demoly (= C. chinamadensis × C. symphyitifolius) Cistus × conradiae Demoly (= C. creticus × C. monspeliensis) Cistus creticus L. – czystek kreteński Cistus × crispatus Dans. (= C. creticus × C. crispus) Cistus crispus L. – czystek kędzierzawy Cistus × crumleyae Demoly (= C. creticus × C. ocreatus) Cistus × curvativus Demoly (= C. heterophyllus × C. ladanifer) Cistus × cymosus Dunal (= C. creticus × C. parviflorus) Cistus × cyprius Lam. Cistus × dansereaui P.Silva (= C. inflatus × C. ladanifer) Cistus × escartianus Demoly Cistus × florentinus Lam. Cistus formosus Curtis Cistus grancanariae Marrero Rodr., R.S.Almeida & C.Ríos Cistus halimifolius L. Cistus heterophyllus Desf. – czystek różnokształtny Cistus horrens Demoly Cistus × hybridus Pourr. Cistus × incanus L. – czystek szary Cistus inflatus Pourr. ex J.-P.Demoly Cistus × ingwersenii Demoly Cistus ladanifer L. – czystek żywicowy, cz. ladanowy Cistus lasianthus Lam. Cistus lasiocalycinus (Boiss. & Reut.) Byng & Christenh. Cistus laurifolius L. – czystek wawrzynolistny Cistus × laxus Aiton Cistus × ledon Lam. Cistus libanotis L. Cistus macrocalycinus (Pau) Byng & Christenh. Cistus × matritensis Carazo Roman & Jiménez Alb. Cistus monspeliensis L. – czystek monpelijski Cistus munbyi Pomel Cistus × nigricans Pourr. Cistus × novus Rouy,Foucaud&Gaut Cistus × obtusifolius Sweet Cistus ocreatus C.Sm. ex Buch Cistus ocymoides Lam. Cistus osbeckiifolius Webb ex Christ Cistus palhinhae N.D.Ingram Cistus palmensis Bañares & Demoly Cistus parviflorus Lam. Cistus × pauranthus Demoly Cistus × platysepalus Sweet Cistus populifolius L. Cistus × pourretii Rouy & Foucaud Cistus pouzolzii Delile ex Gren. & Godr. Cistus salviifolius L. – czystek szałwiolistny Cistus × santae (Sauvage) Demoly Cistus sintenisii Litard. Cistus × skanbergii Lojac. Cistus × stenophyllus Link Cistus symphytifolius Lam. Cistus tauricus C.Presl Cistus × timbalii Demoly Cistus umbellatus L. Cistus × verguinii Coste Cistus × vinyalsii Sennen

Zastosowanie Czystki są popularnie uprawiane jako rośliny ozdobne, cenione ze względu na efektowne kwiaty i długotrwałe kwitnienie, sukcesywnie rozwijanych kolejnych kwiatów. Szczególnie długi okres kwitnienia mają zwykle sterylne mieszańce. Ze względu na duże wymagania termiczne, poza klimatem ciepłym rośliny mogą być uprawiane tylko w bardzo ciepłych, suchych i nasłonecznionych miejscach, przy czym źle znoszą mrozy. W warunkach Polski zalecane są do upraw w zimnych szklarniach (przy czym źle znoszą przesadzanie).

Niektóre gatunki mają własności lecznicze. W ziołolecznictwie liść czystka jest źródłem naturalnych antyutleniaczy. Przeprowadzone badania na ten temat potwierdzają zasadność wykorzystania czystka w produktach ziołowych. W kosmetologii czystek wykazuje działanie antyseptyczne, ściągające, przeciwzmarszczkowe, ujędrniające, napinające skórę, ułatwia usuwanie świeżych blizn.

Z niektórych gatunków (głównie czystka kreteńskiego i żywicowego) wytwarza się żywicę ladanum.

Przypisy

Kategoria:Czystkowate Kategoria:Taksony opisane przez Karola Linneusza