Jerzyk alpejski, jerzyk skalny (Tachymarptis melba) – gatunek średniej wielkości ptaka z rodziny jerzykowatych (Apodidae). Zamieszkuje góry (rzadziej niziny) południowej Europy, Azji i Afryki. W Polsce widywany bardzo rzadko. Nie jest zagrożony wyginięciem.
Morfologia Wygląd Zauważalnie większy od jerzyka zwyczajnego, w locie wolniej od niego uderza skrzydłami, przez co może zostać wzięty za kobuza. Upierzenie szarobrązowe, z białą plamą na podgardlu i dużą białą plamą na brzuchu. Wymiary średnie długość ciała 20–22 cmrozpiętość skrzydeł 54–60 cm Masa ciała 76–120 g (podgatunek nominatywny), 67–87 g (africanus), 95–110 g (tuneti), 128 g (maximus)
Zasięg występowania Obszary lęgowe znajdują się w południowej Europie i północnej Afryce na wschód poprzez Bliski Wschód aż po centralną Azję i Himalaje, oraz w południowej Afryce. Osiadły na Półwyspie Somalijskim i na jego granicy z kontynentem, w południowo-zachodniej Afryce, na Madagaskarze, w Indiach i na Cejlonie. Zimowiska znajdują się głównie w subsaharyjskiej części Afryki. W trakcie migracji może przebyć około 1600 km w trzy dni.
Do Polski zalatuje sporadycznie; do końca 2024 roku odnotowano 17 stwierdzeń (łącznie obserwowano 21 osobników).
Biotop Głównie góry i osiedla ludzkie. Sporadycznie występuje na nizinach.
Pożywienie Pożywienie stanowią owady chwytane w locie.
Lęgi thumb|lewo|200px|Jaja z kolekcji muzealnej Gniazdo Gniazduje kolonijnie w szczelinach skalnych, rzadziej na budynkach czy pod mostami. Jaja W ciągu roku wyprowadza jeden lęg, składając 1 do 6 jaj. Jaja wysiadywane są przez okres około 17–28 dni przez obydwoje rodziców. Pisklęta Opuszczają gniazdo po 53–66 dniach od wyklucia.
Status zagrożenia i ochrona IUCN klasyfikuje jerzyka alpejskiego jako gatunek najmniejszej troski (LC, Least Concern) nieprzerwanie od 1988 roku. Liczebność światowej populacji, wstępnie obliczona na podstawie szacunków organizacji BirdLife International dla Europy z 2021 roku, mieści się w przedziale 2 160 000 – 4 870 000 dorosłych osobników. Trend liczebności populacji nie jest znany.
W Polsce jerzyk alpejski podlega ścisłej ochronie gatunkowejRozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 16 grudnia 2016 r. w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt ()..
Podgatunki Obecnie wyróżnia się 10 podgatunków T. melba: T. m. melba (Linnaeus, 1758) – południowa Europa przez Turcję do północno-zachodniego Iranu T. m. tuneti (Tschusi, 1904) – Maroko przez Bliski Wschód i dalej na wschód po zachodni Pakistan T. m. archeri (E. Hartert, 1928) – północna Somalia, południowo-zachodni Półwysep Arabski do Jordanii i Izraela T. m. maximus (Ogilvie-Grant, 1907) – góry Ruwenzori (północno-wschodnia Demokratyczna Republika Konga i Uganda) T. m. africanus (Temminck, 1815) – Etiopia do RPA i południowo-zachodniej Angoli T. m. marjoriae (Bradfield, 1935) – północno-środkowa Namibia do północno-zachodniej RPA T. m. willsi (E. Hartert, 1896) – Madagaskar T. m. nubifugus (Koelz, 1954) – Himalaje T. m. dorabtatai (Abdulali, 1965) – zachodnie Indie T. m. bakeri (E. Hartert, 1928) – Sri Lanka. Proponowany podgatunek striatus, opisany z góry Kenia, uznany za synonim africanus.
Zobacz też ptaki Polski
Przypisy Systematyka i nazwa polska za:
Linki zewnętrzne
Kategoria:Jerzykowate Kategoria:Ptaki Afryki Kategoria:Ptaki Europy Kategoria:Ptaki Azji Kategoria:Ptaki Madagaskaru Kategoria:Gatunki i podgatunki zwierząt nazwane w 1758 roku Kategoria:Taksony opisane przez Karola Linneusza