Diecezja tarnowska (łac. Dioecesis Tarnoviensis) – jedna z 4 diecezji rzymskokatolickich metropolii krakowskiej. Ze statystyk dotyczących praktyk religijnych wynika, że jest najbardziej religijną diecezją w PolsceAnnuarium Statisticum Ecclesiae in Polonia 2024, Instytut Statystyki Kościoła Katolickiego SAC .
Historia Po I rozbiorze Polski część diecezji krakowskiej znalazła się w zaborze austriackim. 20 września 1783 na tym obszarze zorganizowano diecezję tarnowską. Biskupem nominatem Józefa II został Jan Duwall, zmarł 13 grudnia 1785, nie doczekawszy się prekonizacji. 24 grudnia 1785 Józef II mianował biskupem Floriana Amanda Janowskiego, 3 kwietnia 1786 papież Pius VI go prekonizował. Utworzenie diecezji potwierdził papież Pius VI, dnia 13 marca 1786, bullą In suprema beati Petri cathedra. Diecezja tarnowska została włączona do metropolii lwowskiej.
W wyniku III rozbioru Polski obszar prawie całej diecezji krakowskiej trafił pod zabór austriacki. Wymusiło to zmiany organizacyjne Kościoła na tym terenie. W 1801 roku, kilka miesięcy po śmierci bp Floriana Janowskiego, Gubernium Lwowskie przesłało do Wiednia projekt zmian, które zostały zatwierdzone dekretem kancelarii nadwornej z dnia 12 sierpnia 1802. Dekret zapowiadał zniesienie diecezji tarnowskiej i utworzenie nowej diecezji siedzibą w Kielcach. Kanoniczne usankcjonowanie tych zmian nastąpiło na mocy bulii Indefessum personarum regia dignitate fulgentium Piusa VII, z dnia 13 czerwca 1805. Kolejna bulla Operosa atque indefessa, z dnia 24 września 1805, podzieliła terytorium diecezji tarnowskiej między dwa biskupstwa: krakowskie i przemyskie. Dekretem z 30 września 1807 arcybiskup metropolita lwowski Kajetan Ignacy Kicki ogłosił erygowanie diecezji kieleckiej i formalnie diecezja tarnowska przestała istnieć, chociaż kandydat na biskupa kieleckiego Józef Kleofas Wojciech Górski, mimo ponagleń władz, zwlekał do końca roku z opuszczeniem Tarnowa.
W 1821 bullą Studium paterni affectus, z dnia 20 września 1821, Pius VII erygował diecezję w Tyńcu. W granicach diecezji znalazły się cztery cyrkuły: bocheński, wadowicki, sądecki i tarnowski, wchodzące w skład Królestwa Galicji i Lodomerii. Diecezja liczyła 278 parafii zgrupowanych w 18 dekanatach. Biskup Grzegorz Ziegler rozpoczął starania, by przenieść stolicę biskupstwa do Tarnowa. Na mocy bulli Sedium episcopalium translationes Leona XII, z dnia 23 kwietnia 1826, stolicę diecezji przeniesiono z Tyńca do Tarnowa i diecezja otrzymała nazwę tarnowskiej. Przeniesiono również seminarium diecezjalne z Bochni. Gmach Seminarium Duchownego w Tarnowie otwarto 1 września 1838. Pół wieku później, 25 października 1888, w części budynku seminarium utworzono tarnowskie Muzeum Diecezjalne. W 1925 roku diecezję tarnowską przeniesiono z archidiecezji lwowskiej do nowo utworzonej archidiecezji krakowskiej.
W 1880, 1886, 1925 i 1992 roku zmieniały się granice diecezji tarnowskiej.
20 stycznia 1880 – na mocy bulli Sanctae Apostolicae Sedis Leona XIII do odrodzonej diecezji krakowskiej wyłączono dekanaty: bialski, oświęcimski, skawiński, wadowicki oraz część parafii z dekanatów: wielickiego, dobczyckiego, myślenickiego i makowskiego. 27 marca 1886 – na mocy bulli Supremo catholicae familiae Moderatori Leona XIII do diecezji krakowskiej wyłączono dekanaty: nowotarski, makowski, myślenicki i niepołomicki. 28 października 1925 – na mocy bulli Vixdum Poloniae unitas Piusa XI do diecezji tarnowskiej przyłączono dekanaty: biecki, ołpiński i rzepiennicki, oraz parafie: Jodłowa, Przeczyca, Sędziszów Małopolski i Będziemyśl z diecezji przemyskiej. Z diecezji tarnowskiej do archidiecezji krakowskiej przeniesiono 6 parafii dekanatu tymbarskiego, a do diecezji przemyskiej jedną parafiię dekanatu wielopolskiego. 25 marca 1992 – na mocy bulli Totus Tuus Poloniae populus Jana Pawła II oraz dekretu nuncjusza apostolskiego O ustanowieniu i określeniu granic diecezji i prowincji kościelnych w Polsce z diecezji tarnowskiej wyłączono do nowo tworzącej się diecezji rzeszowskiej 49 parafii z dekanatów: Biecz, Gorlice-Południe, Gorlice-Północ, Kolbuszowa, Ropczyce i Sędziszów Małopolski, a do diecezji sandomierskiej dekanat Baranów Sandomierski.
W diecezji tarnowskiej dotychczas odbyło się pięć synodów. Pierwszy, zwołany przez bpa Leona Wałęgę, zakończył się w 1928 roku. Drugi synod zwołał bp Franciszek Lisowski w dniach 25 marca 1938 – 5 lipca 1938, kolejny trzeci synod od 27 listopada 1947 – 7 lipca 1948 zarządził bp Jan Stepa, a czwarty (3 listopada 1980 – 11 lutego 1986) bp Jerzy Ablewicz. 21 kwietnia 2018 roku odbyła się uroczysta inauguracja piątego synodu diecezjalnego, zwołanego przez bpa Andrzeja Jeża. Uroczyste zakończenie odbyło się 2 grudnia 2023 w katedrze tarnowskiejhttps://tarnow.naszemiasto.pl/zakonczono-v-synod-diecezji-tarnowskiej-w-tarnowskiej/ar/c1-9541847.
Biskupi mały|Bp Andrzej Jeż podczas otwarcia V Synodu Diecezji Tarnowskiej
Biskup diecezjalny Bp Andrzej Jeż – od 2012
Biskupi pomocniczy Bp Stanisław Salaterski – od 2014 Bp Leszek Leszkiewicz – od 2016
Biskup rezydent Abp Juliusz Janusz (zamieszkały na terenie parafii Matki Bożej Szkaplerznej w Korzennej) – od 2018
Dekanaty i parafie Diecezja tarnowska jest drugą w Polsce (po archidiecezji krakowskiej) pod względem liczby dekanatów (43) wchodzących w skład diecezji. W granicach diecezji tarnowskiej znajduje się 456 parafii (w tym 17 parafii zakonnych), w których posługuje duszpastersko 995 księży. Obecna diecezja składa się z następujących dekanatów: Dekanaty i parafie Diecezji Tarnowskiej lp. Dekanat OdLiczba parafii Lista parafii 1Dekanat Bobowa 1783/182610 Bobowa – Parafia Wszystkich Świętych Jankowa – Parafia Najświętszego Serca Pana Jezusa Jasienna – Parafia Imienia Maryi Korzenna – Parafia Matki Bożej Szkaplerznej Lipnica Wielka – Parafia Nawiedzenia Najświętszej Maryi Panny Siedliska – Parafia św. Apostołów Piotra i Pawła Siedliska – Rektorat św. Mikołaja Stróżna – Parafia św. Maksymiliana M. Kolbego Wilczyska – Parafia św. Stanisława Biskupa i Męczennika Wojnarowa – Parafia św. Kingi 2 Dekanat Bochnia Wschód 199810 +1 Bochnia – Parafia św. Mikołaja Biskupa Bochnia – Parafia św. Jana Nepomucena Borek – Parafia Najświętszego Serca Pana Jezusa Brzeźnica – Parafia św. Stanisława Biskupa Męczennika Gawłów – Parafia św. Andrzeja Boboli Gorzków – Rektorat Niepokalanego Serca Najświętszej Maryi Panny Krzeczów – Parafia Matki Bożej Nieustającej Pomocy Krzyżanowice – Parafia św. Joachima Mikluszowice – Parafia św. Jana Chrzciciela Proszówki – Parafia Matki Bożej Pięknej Miłości Rzezawa – Parafia Trójcy Przenajświętszej i św. Leopolda 3Dekanat Bochnia Zachód 19988 Bochnia – Parafia św. Pawła Apostoła Chełm – Parafia Narodzenia św. Jana Chrzciciela Cikowice – Parafia św. Antoniego Padewskiego Gierczyce – Parafia MB Bolesnej Łapczyca – Parafia św. Anny Łężkowice – Parafia Najświętszego Serca Pana Jezusa Pogwizdów – Parafia św. Apostołów Szymona i Judy Tadeusza Sobolów – Parafia Wszystkich Świętych 4Dekanat Brzesko1784/182610 Brzesko – Parafia NMP Matki Kościoła i św. Jakuba Apostoła Brzesko – Parafia Miłosierdzia Bożego Brzesko-Słotwina –Parafia Matki Bożej Częstochowskiej Gnojnik – Parafia św. Marcina Biskupa Gosprzydowa – Parafia św. Urszuli z Towarzyszkami Jadowniki – Parafia św. Prokopa Opata Jasień – Parafia Najświętszej Maryi Panny Wniebowziętej Okocim – Parafia Trójcy Przenajświętszej Poręba Spytkowska – Parafia św. Bartłomieja Apostoła Uszew – Parafia św. Floriana 5Dekanat Ciężkowice 199210 Bruśnik – Parafia Najświętszej Maryi Panny Wniebowziętej Bukowiec – Parafia Niepokalanego Serca Najświętszej Maryi Panny Chojnik – Parafia Najświętszej Maryi Panny Częstochowskiej Ciężkowice – Parafia Pana Jezusa Miłosiernego i św. Andrzeja Apostoła Gromnik – Parafia Najświętszej Maryi Panny Królowej Jastrzębia – Parafia św. Bartłomieja Apostoła Rzepiennik Biskupi – Parafia Najświętszej Maryi Panny Wniebowziętej Rzepiennik Strzyżewski – Parafia Miłosierdzia Bożego Turza – Parafia św. Katarzyny PM Zborowice – Parafia św. Marii Magdaleny 6Dekanat Czchów 184413 Biesiadki – Parafia Św. Mateusza Apostoła Czchów – Parafia Narodzenia Najświętszej Maryi Panny Domosławice – Parafia Nawiedzenia Najświętszej Maryi Panny Iwkowa – Parafia Podwyższenia Krzyża Świętego Jurków – Parafia Przemienienia Pańskiego i Bożego Miłosierdzia Kąty – Parafia św. Józefa Oblubieńca NMP Lewniowa – Parafia Matki Bożej Królowej Polski Rożnów – Parafia Św. Wojciecha BM i Podwyższenia Krzyża Świętego Tropie – Parafia Świętych Pustelników Świerada i Benedykta Tworkowa – Parafia Matki Bożej Fatimskiej Tymowa – Parafia Św. Mikołaja Bpa Wojakowa – Parafia Najświętszej Maryi Panny Wniebowziętej Złota – Parafia św. Michała Archanioła 7Dekanat Dąbrowa Tarnowska 184411 Dąbrowa Tarnowska – Parafia Najświętszej Maryi Panny Szkaplerznej Dąbrówki Breńskie – Parafia Przemienienia Pańskiego Gruszów Wielki – Parafia św. Maksymiliana M. Kolbe Nieczajna Górna – Parafia Siedmiu Boleści Najświętszej Maryi Panny Odporyszów – Parafia Oczyszczenia Najświętszej Maryi Panny Olesno – Parafia św. Katarzyny Radgoszcz – Parafia św. Kazimierza Smęgorzów – Parafia św. Stanisława Szarwark – Parafia św. Andrzeja Boboli Zalipie – Parafia św. Józefa Oblubieńca Najświętszej Maryi Panny Żelazówka – Parafia św. Wincentego à Paulo 8Dekanat Dębica Wschód 19889 Dębica – Parafia Świętego Krzyża i Matki Bożej Bolesnej Dębica – Parafia Miłosierdzia Bożego Dębica – Parafia św. Jadwigi Góra Motyczna – Parafia Chrystusa Króla Nagawczyna – Parafia Dobrego Pasterza Pustynia – Parafia św. Stanisława BM Stasiówka – Parafia Świętych Apostołów Piotra i Pawła Zawada – Parafia Narodzenia Najświętszej Maryi Panny Żyraków – Parafia Trójcy Przenajświętszej 9Dekanat Dębica Zachód 19889 Borowa – parafia Najświętszej Maryi Panny Częstochowskiej Chotowa – parafia Matki Bożej Bolesnej Czarna – parafia Matki Bożej Nieustającej Pomocy Dębica – parafia Matki Bożej Anielskiej Dębica-Latoszyn – parafia Najświętszego Serca Pana Jezusa Gumniska – parafia Wniebowzięcia NMP Podgrodzie – parafia Przemienienia Pańskiego Straszęcin – parafia Wszystkich Świętych i Niepokalanego Serca NMP Wiewiórka – parafia św. Maksymiliana Marii Kolbego 10Dekanat Grybów 192810 Biała Niżna – Parafia Matki Bożej Różańcowej Binczarowa – Parafia św. Stanisława Biskupa Męczennika Florynka – Parafia Najświętszego Serca Pana Jezusa Gródek – Parafia Najświętszego Serca Pana Jezusa Grybów – Parafia św. Katarzyny Kąclowa – Parafia Najświętszej Maryi Panny Wniebowziętej Krużlowa Wyżna – Parafia Narodzenia Najświętszej Maryi Panny Polna – Parafia św. Andrzeja Apostoła Ptaszkowa – Parafia Imienia Najświętszej Maryi Panny Stróże – Parafia Najświętszej Maryi Panny Królowej Polski 11Dekanat Krościenko nad Dunajcem 19488 Grywałd – Parafia św. Marcina Biskupa Krościenko nad Dunajcem – Parafia Wszystkich Świętych Ochotnica Dolna – Parafia Znalezienia Krzyża Świętego Ochotnica Górna – Parafia Najświętszej Maryi Panny Wniebowziętej Sromowce Niżne – Parafia Narodzenia Najświętszej Maryi Panny Szczawnica – Parafia św. Wojciecha Biskupa Męczennika Szlachtowa – Parafia Matki Bożej Pośredniczki Łask Tylmanowa – Parafia św. Mikołaja Biskupa 12Dekanat Krynica-Zdrój 16 Berest – Parafia Matki Bożej Nieustającej Pomocy Czyrna – Parafia Niepokalanego Serca Najświętszej Maryi Panny Kamianna – Parafia Nawiedzenia Najświętszej Maryi Panny Krynica-Zdrój – Parafia św. Antoniego Padewskiego Krynica-Zdrój – Parafia Najświętszego Serca Pana Jezusa Krynica-Zdrój – Parafia Matki Bożej Nieustającej Pomocy Krynica-Zdrój – Parafia Wniebowzięcia NMP Leluchów – Parafia Macierzyństwa Najświętszej Maryi Panny Milik – Parafia świętych Męczenników Kosmy i Damiana Mochnaczka Niżna – Parafia Najświętszej Maryi Panny Częstochowskiej Muszyna – Parafia św. Józefa Oblubieńca NMP Muszyna – Parafia Błogosławionej Teresy Ledóchowskiej