Bitwa koło wschodnich Wysp Salomona

Bitwa koło wschodnich Wysp Salomona – stoczona 24 i 25 sierpnia 1942 roku na wschód od Wysp Salomona trzecia bitwa lotniskowców podczas wojny na Pacyfiku. Starcie między dwoma lotniskowcami amerykańskimi a japońskim zespołem okrętów z trzema lotniskowcami w składzie, było pierwszą z dwóch bitew lotniskowców w sześciomiesięcznej kampanii na Salomonach.

W ataku samolotów z lotniskowców „Shōkaku” i „Zuikaku” uszkodzony został wprawdzie amerykański lotniskowiec USS „Enterprise” (CV-6), jednakże amerykańskie bombowce nurkujące zatopiły japoński lotniskowiec „Ryūjō”. Przede wszystkim jednak na skutek braku osłony z powietrza, na Guadalcanal nie dotarł konwój statków z japońskimi żołnierzami piechoty morskiej, który został zbombardowany przez samoloty z lotniska Henderson Field na Guadalcanalu.

Bitwa zakończyła się japońską porażką, gdyż okręty admirała Isoroku Yamamoto nie zrealizowały żadnego z założonych celów operacji – nie zostały zniszczone amerykańskie lotniskowce, nie powiodła się też japońska próba dostarczenia wzmocnień na Guadalcanal. Ponadto japońska flota poniosła znacznie wyższe od floty amerykańskiej straty osobowe, w tym przede wszystkim, Połączona Flota straciła kolejnych 61 elitarnych przedwojennych członków załóg lotnictwa pokładowego.

Tło starcia Mimo dotkliwej klęski poniesionej w bitwie pod Midway japońska Połączona Flota zachowała przewagę liczebną nad amerykańską Flotą Pacyfiku. Niemniej admirał Ernest King był zdeterminowany, by przejąć z rąk Japończyków inicjatywę strategiczną, stąd postanowił przeprowadzić ograniczoną operację zaczepną na obszarze południowego Pacyfiku. Katalizatorem dla dalszego rozwoju wypadków stała się jednak decyzja Japończyków o budowie lotniska na wyspie Guadalcanal w archipelagu Wysp Salomona. 7 sierpnia 1942 roku niespodziewanym desantem morskim amerykańscy marines zdobyli Guadalcanal wraz z sąsiednimi wysepkami. Nieukończone lotnisko znalazło się w amerykańskich rękach. Rozpoczęła się w ten sposób jedna z najzaciętszych kampanii wojny na PacyfikuMark Stille: Santa Cruz 1942…, s. 9–10..

Po klęsce pod Midway Połączona Flota wyciągnęła wnioski i dokonała zmian organizacyjnych, a także taktycznych. 1. Flota Powietrzna została przekształcona w 3. Flotę i stała się podstawową siłą uderzeniową Połączonej FlotyMark Stille: Pacific Carrier War, s. 161–163.. Każdy z jedynie dwóch dywizjonów lotniskowców tworzyły teraz nominalnie dwa duże lotniskowce i jeden lotniskowiec lekkiRichard Frank: Guadalcanal, s. 159–160.. Po utracie „Akagi” i „Kagi” pod Midway, tworzące uprzednio 5. dywizjon lotniskowców „Shōkaku” i „Zuikaku”, weszły w skład 1. dywizjonu. Okręty te przenosiły teraz 27 samolotów myśliwskich Mitsubishi A6M „Zero” każdy – znacznie więcej niż podczas bitwy na Morzu Koralowym, 27 bombowców nurkujących i 18 bombowców torpedowych. Przydzielony do ich dywizjonu lekki lotniskowiec „Ryūjō” przenosił natomiast jedynie samoloty myśliwskie i torpedowe. + Skład sił japońskichRichard Frank: Guadalcanal, s. 167–172. 3. Flota (wadm. Chūichi Nagumo) 1. dywizjon lotniskowców „Shōkaku”, „Zuikaku” 10. i 18. dywizjon niszczycieli: „Kazagumo”, , „Makigumo”, „Hatsukaze”, „Akizuki” Zespół Wsparcia (kadm. Hiroaki Abe) 11. dywizjon pancerników „Hiei”, „Kirishima” 7. i 8. dywizjon krążowników „Kumano”, , „Chikuma” 10. eskadra niszczycieli „Nagara” 4. dywizjon: „Nowaki”, „Maikaze”, „Tanikaze” Zespół Wydzielony (kadm. Chūichi Hara) Lotniskowiec lekki „Ryūjō” Krążownik ciężki „Tone” Niszczyciele: , 2. Flota (wadm. Nobutake Kondō) 4. dywizjon krążowników „Atago”, „Maya”, „Takao” 5. dywizjon krążowników „Haguro”, „Myōkō” 4. eskadra niszczycieli(9. i 15. dywizjon) „Yura” , „Oyashio”, „Hayashio”, , Transp. wodnosamolotów „Chitose” Takie ukompletowanie oddawało zmianę taktyki, przez zwiększenie liczby samolotów myśliwskich i bombowych, kosztem bardziej narażonych samolotów torpedowych. Samoloty na pokładach hangarowych lotniskowców nie były zatankowane i uzbrojone, jeśli nie było to konieczne. Poprawiono też rozpoznanie lotnicze, zaś około 110 do 150 mil przed zespołem lotniskowców, pływał zespół okrętów których zadaniem było zatopienie okrętów przeciwnika uszkodzonych przez samoloty pokładowe, a także ściągnięcie na siebie uderzenia wrogiego lotnictwa pokładowego.

Tymczasem 21 sierpnia, gdy nad Alligator Creek dokonywał się ostatni akt całkowitej likwidacji batalionu pułkownika Kiyanao Ichiki, przez broniącą Henderson Field 1. dywizję marines, w drodze na Guadalcanal były już trzy transportowce z 1500 żołnierzy drugiej części pułku płk. Ichiki oraz japońskiej piechoty morskiej. W tym samym czasie, admirał Isoroku Yamamoto skierował tam zespół okrętów 3. Floty z lotniskowcami w składzie, oraz okręty stanowiącej awangardę 2. Floty. Oba zespoły spotkały się w drodze na południe 21 sierpnia po wyjściu z Truk, po czym ponownie się rozdzieliły. Ich pierwszoplanowym zadaniem było zniszczenie amerykańskich lotniskowców oraz – jako zadanie drugoplanowe – zapewnienie bezpiecznego dotarcia transportowców na GuadalcanalMark Stille: Guadalcanal 1942–43, s. 164–165..

Osobne ugrupowanie stanowił płynący ok. 100 mil na zachód zespół wydzielony pod dowództwem kadm. Chūichiego Hary na krążowniku ciężkim „Tone”, z lotniskowcem „Ryūjō” i dwoma niszczycielami. Miał on wspierać wykonanie drugiego zadania, jakie postawił adm. Yamamoto – osłona konwoju kadm. Tanaki na lekkim krążowniku z zespołem niszczycieli, płynących w eskorcie transportowców „Kinryu Maru”, „Boston Maru” i „Daifuku Maru”Zbigniew Flisowski: Burza nad Pacyfikiem, s. 404.. + Skład sił amerykańskichRichard Frank: Guadalcanal, s. 172–174. Task Force 61 (wadm. Frank Fletcher) Task Force 11 (wadm. Frank Fletcher) Lotniskowiec „Saratoga” Krążowniki „Minneapolis”, „New Orleans” 1. eskadra niszczycieli „Phelps”, „Farragut”, „Worden”, „Macdonough”, „Dale” Task Force 16 (wadm. Thomas Kinkaid) Lotniskowiec „Enterprise” Pancernik „North Carolina” Krążownik ciężki „Portland” Krążownik lekki „Atlanta” 6. eskadra niszczycieli „Balch”, „Benham”, „Maury”, „Ellet”, „Grayson”, Po amerykańskiej stronie, w rejonie Wysp Salomona znajdował się dowodzony przez wadm. Franka Jacka Fletchera zespół okrętów (TF61), z lotniskowcami USS „Saratoga” (CV-3), USS „Enterprise” (CV-6) i USS „Wasp” (CV-7), pancernikiem USS „North Carolina” (BB-55), siedmioma krążownikami oraz osiemnastoma niszczycielami. Fletcher utrzymywał swój zespół nieco na południe od Salomonów, tuż poza zasięgiem operujących z Rabaulu japońskich samolotów rozpoznawczychRichard Frank: Guadalcanal, s. 161–162.. W przeciwieństwie jednak do bitew na Morzu Koralowym oraz pod Midway, amerykańskie rozpoznanie radiowe nie było w stanie zapewnić mu informacji o japońskich jednostkach, japońskie dowództwo zmieniło bowiem przypisane im oznaczenia radiowe. Zgodnie z danymi amerykańskiego rozpoznania, japońskie lotniskowce mogły równie dobrze być na wodach ojczystych, jak i w drodze z Truk do RabaulIan Toll: The Conquering Tide, s. 75–76.. Dopiero 22 sierpnia US Navy uzyskała potwierdzenie nowych oznaczeń japońskich okrętów i była w stanie ocenić że „Shōkaku” i „Zuikaku”, a potencjalnie także „Ryūjō”, są albo w okolicach Truk, albo w drodze z Japonii do Truk. Dowódca amerykańskiego teatru południowego Pacyfiku adm. Robert Ghormley, powiadomił wówczas z Numei Fletchera, że „między 23 a 26 sierpnia należy spodziewać się japońskiego ataku w strefie Cactus”.

20 sierpnia japońskie łodzie latające z Shortland wykryły amerykański lotniskowiec eskortowy USS „Long Island” (CVE-1), który tego samego dnia dostarczył na Henderson Field pierwsze samoloty tworzonego tam właśnie „Cactus Air Force”. Następnego dnia łódź latająca Kawanishi H6K „Mavis” została zaatakowana przez bombowce nurkujące Douglas SBD Dauntless z grupy lotniczej lotniskowca „Wasp”. Z fragmentów informacji radiowej na ten temat, japońskie dowództwo było w stanie wyciągnąć wniosek, że w pobliżu znajduje się przynajmniej jeden amerykański lotniskowiec. + Dowódcy operacji United States Navy Nippon Kaigun adm. Robert Ghormley(Dowódca amerykańskiegoteatru południowego Pacyfikuw Numei na Nowej Kaledonii) adm. Isoroku Yamamoto(Dowódca Połączonej Floty na„Yamato” w okolicy Truk) wadm. Chūichi Nagumo wadm. Frank Fletcher kadm. Hiroaki Abe kadm. Thomas Kinkaid wadm. Nobutake Kondō

Poszukiwania 21 sierpnia japoński samolot rozpoznawczy wykrył płynący w kierunku Guadalcanalu mały amerykański konwój dwóch frachtowców i „krążownika”. W rzeczywistości były to statki „Fomalhaut” i „Alhena” płynące z pilnym zaopatrzeniem dla marines, w eskorcie niszczycieli „Blue”, „Henley” i „Helm”. W rezultacie doszło do małego nocnego starcia, w którym niszczyciel z eskorty japońskich transportowców uszkodził swoimi „Długimi Lancami” USS „Blue”Richard Frank: Guadalcanal, s. 162–163.. 22 i 23 sierpnia działania obu stron zdominowane były przez loty rozpoznawcze. PBY Cataliny oraz armijne bombowce B-17 prowadziły długie loty z Espiritu Santo na Nowych Hebrydach, podczas gdy należące do marines bombowce nurkujące SBD Dauntless z Henderson Field patrolowały promieniście wokół Guadalcanalu. Kolejnych sześć Catalin patrolowało z Ndeni na Wyspach Santa Cruz. Tymczasem z Rabaulu czterosilnikowe japońskie łodzie latające Kawanishi H6K prowadziły patrole 700 mil na wschód i południe. Jedna z nich została wykryta przez radar CXAM lotniskowca „Enterprise”, a wysłane na jej przechwycenie cztery F4F Wildcaty szybko ją zestrzeliły.

thumb|Do czasu kampanii na Salomonach, liczbę samolotów myśliwskich Mitsubishi A6M „Zero” na lotniskowcach „Shōkaku”, „Zuikaku” zwiększono do 27 na każdym. Samoloty te charakteryzowały się ogromnym zasięgiem, dużą szybkością wznoszenia i bardzo dobrą zwrotnością, co na początku wojny na Pacyfiku czyniło je jednymi z najlepszych samolotów myśliwskich na świecieBarrett Tillman: Wildcat, s. 138..

Wykrycie konwoju Tanaki 23 sierpnia o 9:50 rano, jedna z PBY z Ndeni dostrzegła japoński konwój transportowy kadm. Raizō Tanaki 250 mil na północ od GuadalcanaluRichard Frank: Guadalcanal, s. 164–166.. Obawiając się o swoje transportowce, Tanaka zawrócił konwój na północ. Jeszcze tego samego dnia, amerykańskie samoloty wykryły japoński Zespół Wysunięty wadm. Kondo. Toteż wadm. Nagumo, chcąc uniknąć wykrycia swoich lotniskowców, o 18:25 również zawrócił na północMark Stille: Pacific Carrier War, s. 164–165.. thumb|left|„Saratoga” i „Enterprise” 12 sierpnia na południe od Guadalcanalu. Na pierwszym planie, jeden z Wildcatów na pokładzie „Waspa”. Poinformowany o wykryciu transportowców adm. Yamamoto, rozkazał wydzielonemu zespołowi kadm. Hary z lotniskowcem „Ryūjō”, udać się z maksymalną prędkością na południe, celem zbombardowania Henderson Field. Lądowanie zaś wojsk ze statków eskortowanych przez Tanakę przesunął na 25 sierpnia. thumb|Douglas SBD Dauntless nad „Enterprise” i „Saratogą” w głębi. W 1942 roku SBD były podstawowymi bombowcami nurkującymi US Navy i korpusu piechoty morskiej. Rankiem 23 sierpnia, gdy Catalina wykryła konwój, Task Force 61 Fletchera znajdował się o 150 mil na południowy wschód od lotniska Henderson Field i o 50 mil od wschodnich brzegów wyspy MalaitaZbigniew Flisowski: Burza nad Pacyfikiem, s. 405.. Decyzja Tanaki uratowała japońskie transportowce, natychmiast bowiem po otrzymaniu raportu z PBY, Fletcher o godzinie 15:10 wysłał na jego ugrupowanie grupę uderzeniową „Saratogi”, w składzie 31 bombowców nurkujących SBD Dauntless i sześciu bombowców torpedowych Grumman TBF Avenger. Catalina śledziła zmianę kursu zespołu Tanaki, jednak w wyniku jednego z całej serii błędów systemu komunikacji, informacja o tym nie dotarła do Fletchera aż do wieczora. W rezultacie, dowodzone przez kmdr por. Harry’ego Felta ugrupowanie uderzeniowe „Saratogi”, wsparte 9 kolejnymi SBD i jednym Avengerem z Henderson Field, w złych warunkach pogodowych nie odnalazło japońskiego konwoju. Samoloty marynarki, z powodu zapadającego zmroku, podążyły później za maszynami marines i spędziły noc na GuadalcanaluIan Toll: The Conquering Tide, s. 77–78..