thumb|Niemieccy żołnierze we Wrocławiu w dniu 2 lutego 1945. Pojazd widoczny na zdjęciu, ciągnący armatę przeciwpancerną PaK 40, to Sd.Kfz.10 thumb|Niemieccy parlamentariusze udają się na rozmowy z dowództwem radzieckim w celu poddania Wrocławia, 6 maja 1945 thumb|Warunki kapitulacji Oblężenie Wrocławia – bitwa stoczona od 13 lutego do 6 maja 1945 we Wrocławiu i jego okolicach pomiędzy wojskami radzieckimi a niemieckimi. Jedna z ostatnich bitew II wojny światowej w Europie.
Historia W sierpniu 1944 władze III Rzeszy ogłosiły Wrocław twierdzą (niem. Festung Breslau) i zarządziły mobilizację wszystkich dostępnych sił i środków do jego obrony. Rozpoczęto budowę fortyfikacji oraz gromadzenie zapasów broni, amunicji, żywności i leków. Z miasta wywieziono archiwa, dzieła sztuki, a nawet usunięto z cokołów pomniki, np. Bismarcka.
Saper László Szállási z jednej z kompanii węgierskiego IX Samodzielnego Batalionu Saperów, który pełnił służbę w 1945 we Wrocławiu bez broni, wspominał:
W październiku 1944 radzieckie samoloty przeprowadziły pierwsze bombardowanie Wrocławia, w czasie którego zginęło 69 osób. W grudniu 1944 ówczesny komendant wojskowy Festung Breslau, generał Johannes Krause, zwrócił się do gauleitera Dolnego Śląska Karla Hankego z propozycją ewakuowania około 200 tysięcy osób – głównie matek z dziećmi i starców, ale Hanke nie zgodził się. Twierdził, iż nie chce siania defetyzmuKat Wrocławia. Gauleiter Dolnego Śląska, Karl Hanke najpierw wypędził mieszkańców na marsze śmierci, potem doprowadził miasto do zagłady.. W styczniu 1945 na wizytę do Wrocławia przyjechał minister uzbrojenia Rzeszy Albert Speer. 17 i 18 stycznia 1945 lotnictwo Armii Czerwonej zbombardowało wrocławskie stacje kolejowe.
19 stycznia 1945, na rozkaz gauleitera Hankego, dokonano przymusowej ewakuacji większości przebywającej w mieście ludności cywilnej. We Wrocławiu przebywało wówczas około miliona osób. Z powodu braku odpowiedniej ilości transportu, 20 stycznia wydano decyzję o pieszej ewakuacji. Z powodu zimna (około –20 °C), przemęczenia i chorób zmarło około 90 tysięcy osób. Pozostali zapełnili ulice Drezna na krótko przed nalotami dywanowymi.
Do niedawna nie wiadomo było, jak wyglądała ewakuacja banków wrocławskich w 1945, co sprawiło, że powstało wiele legend na temat tzw. złota Wrocławia, którego po wojnie szukała bezpieka PRL. To, że instytucje finansowe działały w Festung Breslau niemal aż do kapitulacji, opisał dopiero w 2020 w książce-reportażu Tomasz Bonek, który dotarł do nieznanych dokumentów.
28 stycznia na rozkaz Hankego został rozstrzelany burmistrz Wrocławia Wolfgang Spielhagen. 3 lutego 1945 nowy dowódca Grupy Armii Środek, generał Ferdinand Schörner, zdjął ze stanowiska chorego Johannesa Krausego i mianował nowym dowódcą obrony generała Hansa von Ahlfena.
Walki w mieście Okrążenie i odcięcie w kotle we Wrocławiu wojsk niemieckich składających się z 4 Armii Pancernej oraz batalionów Volkssturmu i oddziałów Hitlerjugend w sile około 80 tys. żołnierzy nastąpiło 16 lutego 1945. Dokonały tego wojska 1 Frontu Ukraińskiego Armii Czerwonej, dowodzone przez marszałka Iwana Koniewa. Następnego dnia dowództwo Armii Czerwonej wezwało załogę do poddania twierdzy i złożenia broni. Ponawiane jeszcze kilkakrotnie wezwanie do zaprzestania oporu pozostawało bez odpowiedzi. Wojskami oblegającymi Festung Breslau dowodził gen. Władimir Głuzdowski.
Przez ponad dwa i pół miesiąca, od 13 lutego do 6 maja 1945, Wrocław był oblegany przez wojska 1 Frontu Ukraińskiego, dowodzonego przez marszałka Koniewa. Podczas ciężkich walk obie strony podpalały całe kwartały domów, a załoga twierdzy, siłami robotników przymusowych i cywiliPodczas rozbiórek zginęło, m.in. z powodu ostrzału z radzieckich samolotów, od 10 do 15 tysięcy ludzi., wyburzyła połowę dzielnicy w okolicach dzisiejszego placu Grunwaldzkiego, by zbudować lotnisko zapasowe. Trudna sytuacja Wrocławia zmusiła Adolfa Hitlera do nadania miastu priorytetu dostaw. Przewidywane okrążenie miasta uniemożliwiało w czasie obrony zaopatrywanie go innymi drogami, niż tylko drogą powietrzną. Dowództwo Luftwaffe rozpoczęło prace koncepcyjne lotniczego zaopatrywania Wrocławia. Była to największa operacja niemieckich sił powietrznych w końcowym okresie wojny. Powołano specjalny sztab, który miał być bezpośrednio odpowiedzialny za zaopatrzanie Wrocławia drogami powietrznymi. Określono dobowe potrzeby zaopatrzeniowe na 40 ton. Była to krytycznie niska wartość dla utrzymania walorów obronnych twierdzy.
Na początku marca 1945 walki toczyły się w rejonie ul. Drukarskiej i ul. Komandorskiej, szybko koncentrując się także w okolicach pl. Pereca i ul. Grabiszyńskiej. Wraz z początkiem kwietnia rozpoczął się dobrze opisany w historiografii szturm na miasto od strony zachodniej. Głównym zadaniem było przejęcie lotniska na Gądowie Małym, które cały czas służyło obrońcom do przyjmowania dostaw i ewakuacji rannych. Już wcześniej dowództwo niemieckie zdecydowało się na zorganizowanie prowizorycznego lotniska we wschodnich (znacznie bezpieczniejszych) rejonach miasta. W tym celu zdecydowano się na wyburzenie ciągu budynków mieszkalnych w rejonie pl. Grunwaldzkiego i ul. Szczytnickiej. W pracach nad budową pasa startowego brali udział zarówno robotnicy przymusowi „Ausländerzy”, w tym spora grupa ludzi ze znakiem „P”, ale także niemiecka ludność cywilna.
1 kwietnia 1945 miało miejsce największe bombardowanie miasta przeprowadzone przez Armię Czerwoną. Poprzedzony propagandową zapowiedzią nalot na miasto stał się również początkiem nowej ofensywy. Na początku kwietnia najcięższe walki miały miejsce w rejonie Parku Zachodniego i przy ul. Inwalidzkiej, a linia frontu zaczęła ingerować w centralne części miasta. Niedługo po zajęciu lotniska walki trwały w rejonie Szczepina i Popowic. Na południu, walki toczyły na linii ul. Kamiennej, nie posuwając się w ogóle od czasu lutowo-marcowych prób zdobycia miastaKarol Jonca, Alfred Konieczny, Upadek „Festung Breslau” 15 II – 6 V 1945, Wrocław–Warszawa–Kraków 1963, s. 77 i in..
Pierwsze dostawy dotarły w nocy 15/16 lutego 1945. Jednak od samego początku nie potrafiono osiągnąć założonych 40 ton zaopatrzenia na dobę. W kolejnych miesiącach, tj. w marcu i kwietniu, liczne problemy z paliwem, dostępnością samolotów i rosnącą przewagą oblegającej Armii Czerwonej ostatecznie doprowadzają do wyczerpania się możliwości obrony twierdzyTomasz Głowiński, Zaopatrzenie lotnicze Festung Breslau w 1945 roku, 2022, Przegląd Historyczno-Wojskowy, DOI: 10.32089/WBH.PHW.2022.2(280).0006. Od 15 lutego do 1 maja Luftwaffe przez 76 dni wykonała niemal 2 tysiące lotów i przywieziono do oblężonego miasta 1638 ton zapasów. 6 maja o godz. 9:00 wojska niemieckie zaprzestały walk, a głośnik w rejonie ulic Radosnej i Powstańców Śląskich przekazał radzieckiemu dowództwu prośbę o zawieszenie broni i rozpoczęcie rokowań. Do spotkania doszło u zbiegu tych samych ulic.
Życie codzienne W mieście funkcjonowała zorganizowana służba zdrowia. Powołano do życia lazarety znajdujące się w naziemnych schronach przy ul. Ładnej, ul. Ołbińskiej oraz przy pl. Strzegomskim. Od stycznia 1945 tworzono szpitale pomocnicze oraz szpitale wojskowe. W oblężonym mieście – w różnym okresie – działało trzynaście lub czternaście aptek, które pełniły regularne dyżuryKacper Rosner-Leszczyński, "Zamknięte, uszkodzenia spowodowane nalotem". Działalność aptek w Festung Breslau (I 1945 – V 1945), „Śląski Kwartalnik Historyczny Sobótka”, Rocznik LXXVII (2022), nr 2, s. 124.. Komendanci Festung Breslau na temat zabezpieczenia miasta w medykamenty pisali po wojnieKacper Rosner-Leszczyński, "Zamknięte, uszkodzenia spowodowane nalotem". Działalność aptek w Festung Breslau (I 1945 – V 1945), „Śląski Kwartalnik Historyczny Sobótka”, Rocznik LXXVII (2022), nr 2, s. 129.:
Zgromadzone w mieście medykamenty nie były jednak w stanie zaspokoić potrzeb mieszkańców. Zorganizowaną służbę zdrowia uzupełniała działalność zakonów.
16 stycznia 1945 zarekwirowano pojazdy cywilne, a 10 lutego 1945 wstrzymano ruch kolejowy. W mieście – praktycznie przez cały okres walk – działała poczta, możliwe było także wykonywanie połączeń telefonicznych oraz wysyłanie telegramów. W Festung Breslau aż do 31 marca 1945 kursowały tramwajeMałgorzata Preisner, Życie mieszkańców Festung Breslau po ogłoszeniu rozkazu ewakuacji do zamknięcia miasta w świetle pamiętników, „Rocznik Wrocławski”, 9 (2004), s. 197.. W końcowej fazie II wojny światowej we Wrocławiu zmagazynowano zapasy żywności dla blisko miliona mieszkańców. Przydziały żywności były wystarczające, aż do końca oblężeniaMałgorzata Preisner, Życie mieszkańców Festung Breslau po ogłoszeniu rozkazu ewakuacji do zamknięcia miasta w świetle pamiętników, „Rocznik Wrocławski”, 9 (2004), s. 196..
Kalendarium noc z 3 na 4 lutego 1945 – pierwszy zmasowany ostrzał artyleryjski 9 lutego – bombardowanie Starego Miasta 10 lutego – wyłączenie systemu wczesnego ostrzegania w mieście 11 lutego – w walkach nad Wrocławiem poległ gen. mjr Iwan Połbin, dowódca 6 Gwardyjskiego Korpusu Lotnictwa Bombowego noc z 15 na 16 lutego – okrążenie Wrocławia przez wojska radzieckie 16 lutego – propozycja poddania miasta, złożona przez gen. Władimira Głuzdowskiego; odrzucona przez dowódcę Festung Breslau Hansa von Ahlfena 17–21 lutego – zajęcie peryferyjnych osiedli i okolicznych wiosek: Żernik, Złotnik, Kleciny, Oporowa, Partynic, Ołtaszyna i Brochowa przez Armię Czerwoną 22 lutego – początek szturmu Wrocławia, natarcie 22 Korpusu 6 Armii w południowych rejonach miasta 22–26 lutego – opanowanie terenów do linii obecnych ulic: Armii Krajowej – Wiśniowa – plac Hirszfelda – Hallera 23 lutego – rozpoczyna się wyburzanie budynków pod budowę lotniska w rejonie placu Grunwaldzkiego 8 marca – odwołanie Hansa von Ahlfena ze stanowiska dowódcy twierdzy, powołanie na to stanowisko Hermanna Niehoffa 10 marca – Hans von Ahlfen opuszcza miasto samolotem 14 marca – przeniesienie siedziby dowództwa twierdzy z bunkra na Wzgórzu Liebicha do piwnic biblioteki na Piasku 14 marca – Bolesław Drobner został mianowany prezydentem Wrocławia przez władze polskie 29 marca – przybycie 2 Armii Wojska Polskiego w okolice Wrocławia 1 kwietnia – drugi szturm Armii Czerwonej, natarcie 74 Korpusu Piechoty w zachodnich rejonach miasta, zdobycie lotniska na Gądowie Małym 1 kwietnia – wieczorem 750 samolotów radzieckich dokonało masowego bombardowania Wrocławia 4 kwietnia – przegrupowanie 2 Armii Wojska Polskiego spod Wrocławia nad Nysę Łużycką 8 kwietnia – gen. Niehoff dowodzący obroną Wrocławia otrzymał od Hitlera rozkaz specjalny dotyczący obrony 12 kwietnia – rozkaz Hitlera nakazujący obronę Wrocławia do ostatniego człowieka 30 kwietnia – w podziemnym bunkrze w Berlinie samobójstwo popełnił Adolf Hitler 3 maja – do Wrocławia przywieziono antyfaszystów z Narodowego Komitetu Wolne Niemcy 4 maja – pierwsze wstępne rozmowy przedstawicieli walczących stron w sprawie zakończenia walk 5 maja – intensywne ostrzeliwanie przez radziecką artylerię Śródmieście Wrocławia; na pozycje niemieckie atak przeprowadził 80-osobowy oddział antyfaszystów, dowództwo Armii Czerwonej wystosowało kolejne ultimatum do dowództwa twierdzy w sprawie bezwarunkowej kapitulacji 6 maja 5:30 – ucieczka z Wrocławia samolotem zwiadowczym gauleitera Hankego w przebraniu 6 maja 9:00 – załoga twierdzy Breslau zaprzestała oporu 6 maja przed południem – gen. Niehoff wysłał parlamentariuszy w celu omówienia warunków kapitulacji 6 maja 15:00 – Niehoff przyjął radzieckich oficerów w podziemiu ówczesnej Biblioteki Uniwersyteckiej na Piasku i rozpoczął z nimi rozmowy 6 maja 18:30 – podpisanie kapitulacji armii niemieckiej miało miejsce w kwaterze 22 Korpusu Piechoty Armii Czerwonej, mieszczącej się w willi Colonia przy ul. Rapackiego 14 na Krzykach 7 maja – w Moskwie oddano 24 salwy armatnie po zdobyciu Wrocławia 9 maja – na lotnisku w Pilczycach pod Wrocławiem odbyła się defilada żołnierzy 6 Armii i polskiej 10 Dywizji Piechoty
Kapitulacja