Mrównik afrykański, mrównik, prosię ziemneNazwa jest kalką z ang. i afrikaans „aardvark”, z hol. aard – ziemia, varken – prosię/świnia. (Orycteropus afer) – gatunek ssaka z rodziny mrównikowatych (Orycteropodidae), jedyny współczesny przedstawiciel swego rzędu, występuje w Afryce. Zwierzę to prowadzi samotniczy, nocny tryb życia i jest znakomicie przystosowane do grzebania w ziemi. Żywi się mrówkowatymi i termitami, rozgrzebując mrowiska i termitiery. Tendencja rozwojowa populacji nie jest znana, ale nie zagraża mu wyginięcie.
Budowa thumb|left|Mrównik ma długą głowę z wystającymi, przypominającymi królicze uszami Długość ciała (bez ogona) wynosi 94–142 cm, długość ogona 44–63 cm; masa ciała 40–65 kg. Osobniki zamieszkujące lasy są większe i solidniej zbudowane niż te z sawanny, mają też cięższą czaszkę i dłuższe pazury, krótsze zaś uszy i włosy. Wzór zębowy: I C P M (x2) = 20. Kariotyp wynosi 2n = 20.
Autorzy 9-tomowego opracowania „Handbook of the Mammals of the World” określają wygląd mrównika jako dziwaczny.
Ubarwienie włosów grzbietu jest żółtawoszare, na udach i kończynach przechodzące w czerń. Długość włosa na tułowiu wynosi 1,8 cm, tam też włosy porastają z rzadka, w przeciwieństwie do znacznie gęściej porosłych kończyn, gdzie włos osiągnąć może 4 cm. Zwierzę często jest ubrudzone ziemią, w której drąży.
Głowa jest długa i szeroka, zwieńczona płaskim pyskiem, zakończonym parą nozdrzy osłoniętych włosiem, dzięki czemu zwierzę nie inhaluje gleby. Poniżej znajduje się otwór gębowy, wąski, gdyż zwierzę nie połyka dużych porcji pokarmu, odżywiając się owadami społecznymi. Co więcej, nie występuje grzebień strzałkowy, gdyż stanowi on zwykle miejsce przyczepu mięśni umożliwiających przeżuwanie pokarmu, a silnych mięśni do żucia mrównik także nie potrzebuje, jako że nie ma w zwyczaju żuć, a zdobycz w całości łyka. Ma on natomiast nietypowe zęby, rosnące całe jego życie dzięki otwartym korzeniom. Komorę zawierającą miazgę otacza struktura budowana przez setki połączonych heksagonalnych kolumn zębiny. Szkliwa natomiast nie ma wcale. Wzór zębowy nie jest stały, liczba przedtrzonowców nie jest stała. Zęby nie pełnią w zasadzie żadnej funkcji, w przeciwieństwie do długiego języka. Cylindryczny kształtem, łatwo mieści się w szczelinach, z których zwierzę wyciąga zdobycz. Wciągający go mięsień nie różni się jednak zbytnio od swych homologów u innych ssaków. Powiększone są zaś ślinianki. Ślinianka przyuszna cechuje się budową pęcherzykową z owalnych płatów, podczas gdy śliniankę podżuchwową budują duże płaty spojone ubogą tkanką łączną. Wydzielina obejmuje obojętne mukopolisacharydy, sialomucyny i kwaśne pochodne siarczanowe. Czaszka jest najszersza w łukach jarzmowych. Kości czołowe tworzą wybrzuszenie, które zajmuje dobrze rozwinięta jama nosowa, zasobna w małżowiny nosowe zwiększające powierzchnię kontaktu z powietrzem, cechujące się skomplikowaną budową i tworzące więcej wyrostków niż u jakiegokolwiek innego ssaka. Wyściela je błona śluzowa, do której dochodzą zakończenia nerwu węchowego, docierającego do dobrze rozwiniętych opuszek węchowych. Oczy ulokowane są po bokach głowy, w połowie długości między nosem a podstawą uszu. Zrogowaciała zewnętrzna warstwa komórek chroni rogówkę narażoną na glebę i ataki owadów. Oczy przystosowane są do widzenia w ciemności, nie mają w ogóle czopków. Niemniej tapetum lucidum nie występuje. Ponad okiem leżą ochronne włosy. Za okiem z brodawki wystaje kolejna kępka włosów. Długie, niby to królicze uszy sterczą do góry. Osiągają długość 18 cm. Są bardzo ruchliwe. Na twarzy występują wibryssy. Głowę utrzymuje krótka szyja.
Duży, zwarty tułów mieści żołądek o grubych, dwucentymetrowych ścianach, gdzie połknięte w całości owady ulegają zmiażdżeniu. Kręgosłup składa się z 7 kręgów szyjnych, 13 piersiowych, 8 lędźwiowych, 6 krzyżowych i 25 ogonowych. Samiec nie ma moszny – jądra znajdują się w jamie brzusznej. U obu płci występuje gruczoł przypominający z wyglądu mosznę – u samca jego ujście jest na napletku, u samicy – po obu stronach sromu. Z gruczołu wydobywa się żółta wydzielina, w zapachu podobna do wydzieliny gruczołów odbytowych tchórza.
Przednie kończyny są silnie zbudowane, dobrze umięśnione, co umożliwia mrównikowi kopanie. Mostek ma długą i szeroką rękojeść – miejsce przyczepu mięśni kończyny górnej; towarzyszą mu solidnej budowy, zakrzywione obojczyki. Kość ramienna jest dłuższa od kości przedramienia, co tworzy dźwignię o krótkim ramieniu, pozwalającą na rozwijanie znacznej siły podczas kopania. Dodatkowo dobrze rozwinięty wyrostek łokciowy przenosi siłę na bok łokcia. Supinacja nie występuje, groziła by przeprostem. Dystalne części kończyny są krótkie; cztery palce (brak kciuka) zwieńczone są długimi, solidnymi pazurami. Palce spaja błona. Ssaki te są palcochodne.
Miednica jest dobrze zbudowana. Tylne, wyposażone w pięć połączonych błoną palców łapy, także zbudowane są solidnie. Mrównik staje na nich, podpierając się ogonem, podczas kopania, i wykorzystuje je do pozbywania się wykopanej ziemi.
Dymorfizm płciowy nie występuje.
Systematyka thumb|Podgatunek nominatywny Pierwszy opis pochodzi z 1587 roku i wyszedł spod pióra portugalskiego mnicha nazwiskiem João dos Sanctos, wspominającego zwierzę wyglądu i wielkości świni o ciele pokrytym rzadkimi włosami, zwane przez tubylców Inhazaras. Takson po raz pierwszy zgodnie z zasadami nazewnictwa binominalnego opisał w 1766 roku niemiecki przyrodnik Peter Simon Pallas. Miejsce typowe to Przylądek Dobrej Nadziei, Południowa Afryka. Pallas swój oryginalny opis oparł na płodzie, którego obecna lokalizacja nie jest znana. Autor opisał gatunek pod nazwą Myrmecophaga afra, czyli jako gatunek mrówkojada z rzędu szczerbaków, obejmującego także leniwce i pancernikowce, a wtedy również i łuskowce. Oparł się na pewnych cechach morfologii zwierzęcia, przystosowanego do mrówkożerności, które jednak później uznano nie za przejaw wspólnego pochodzenia, ale raczej analogie wynikające z adaptacji do tego samego źródła pokarmu. W efekcie gatunek umieszczono najpierw w osobnym rodzaju Orycteropus, zwanym po polsku mrównikiem, potem w osobnej rodzinie Oryctopterodidae, czyli mrównikowatych, by w końcu umieścić go w ogóle w osobnym rzędzie Tubulidentata, wyodrębnionym już w XX wieku na podstawie badań anatomicznych. Jest to zatem jedyny żyjący współcześnie przedstawiciel rodzaju Orycteropus, swej rodziny i rzędu. Opisano niemniej kilka wymarłych rodzajów mrównikowatych.
Biorąc pod uwagę niedostatek materiału porównawczego, ani ważność, ani granice rozmieszczenia poszczególnych podgatunków nie są właściwie znane; wiele z nich to prawdopodobnie synonimy. Tradycyjnie rozpoznano osiemnaście podgatunków. Podstawowe dane taksonomiczne podgatunków (oprócz nominatywnego) przedstawia poniższa tabela:
Podgatunek Oryginalna nazwa Autor i rok opisu Miejsce typowe HolotypO. a. adametzi Orycteropus afer adametziGrote, 1921Bamessing, północno-zachodni Kamerun.Czaszka.O. a. aethiopicusOrycteropus aethiopicusSundevall, 1843W pobliżu Bahr-el-Abiad, Sennaaria, Sudan/Uganda.Skóra samicy.O. a. albicaudusOrycteropus afer albicaudusW. Rothschild, 1907Namibia i Botswana.Bardzo stary osobnik.O. a. angolensisOrycteropus afer angolensisZukowsky & Haltenorth, 1957Capangombe, na zachód od gór Schella, południowo-zachodnia Angola.O. a. erikssoniOrycteropus erikssoniLönnberg, 1906Północna Demokratyczna Republika Konga.Szkielet i dwa kawałki skóry.O. a. faradijusOrycteropus erikssoni faradjiusHatt, 1932Faradje, Haut-Uele, północno-wschodnia Demokratyczna Republika Konga.Skóra, czaszka i szkielet pozaczaszkowy (sygnatura AMNH 51373) ze zbiorów Amerykańskiego Muzeum Historii Naturalnej; okaz zebrany 14 stycznia 1913 roku przez Jamesa Chapina i Herberta Langa.O. a. haussanusOrycteropus haussanusMatschie, 1900Haussaland, interior Togo.Skóra i szkielet.O. a. kordofanicusOrycteropus afer kordofanicusW. Rothschild, 1927Kordofan, Abu Hamar, Sudan.Dorosły osobnik (sygnatura BMNH 1939.4038) ze zbiorów Muzeum Historii Naturalnej w Londynie.O. a. lademanniOrycteropus afer lademanni Grote, 1921Wassi, na północ od Kondao-Irangi, Masai Plains, Tanzania.Pięć skór i czaszek.O. a. leptodonOrycteropus leptodonHirst, 1906Efulen, Kamerun.Niekompletna czaszka (sygnatura BMNH 1905.11.27.20) ze zbiorów Muzeum Historii Naturalnej w Londynie; okaz zebrany przez George’a Batesa.O. a. matschieiOrycteropus afer matschieiGrote, 1921Mikindani, południowe wybrzeża Tanzanii.O. a. observandusOrycteropus afer observandusGrote, 1921Ussangire, na północny zachód od Songea, północno-zachodnie wybrzeża jeziora Niasa, południowa Tanzania.Czaszka.O. a. ruvanensisOrycteropus afer ruvanensisGrote, 1921Obszar Ruwany, południowo-zachodnie wybrzeża Jeziora Wiktorii, Rwanda i północna Tanzania.Skóra i czaszka.O. a. senegalensisOrycteropus senegalensisLesson, 1840Brzeg rzeki Podor, Senegal.O. a. somalicusOrycteropus afer somalicusLydekker, 1908Somaliland.Czaszka (sygnatura BMNH 1891.12.19.9) ze zbiorów Muzeum Historii Naturalnej w Londynie; okaz zebrany w październiku 1891 roku przez Thomasa Clarke’a.O. a. wardiOrycteropus afer wardiLydekker, 1908„Północno-wschodnia Rodezja” (tj. północna Zambia i południowa Demokratyczna Republika Konga).Czaszka (sygnatura BMNH 1908.6.12.1) ze zbiorów Muzeum Historii Naturalnej w Londynie.O. a. wertheriOrycteropus wertheriMatschie, 1898Wewnętrzny obszar Bagamoyo, północne wybrzeże Tanzanii.Skóra ze zbiorów Muzeum Historii Naturalnej w Berlinie.
Etymologia
Tryb życia thumb|left|Mrównik spędza dzień w wykopanej przez siebie norze Ssak ten wiedzie samotny, nocny tryb życia. Dzień spędza w wykopanej przez siebie norze, śpiąc. Wtedy to temperatura ciała spada z 37 do 34 °C. Nora zapewnia pewną stałość temperatury, poza tym że chroni jej lokatora przed drapieżnictwem. Często mrównik norę kopie raz, a potem ją jeszcze dostosowuje, jeśli chce jej użyć powtórnie, nie lubi bowiem kopać nowych nor. Zazwyczaj wiedzie do niej pojedyncze wejście, aczkolwiek opisywano już nory wielowejściowe. Nora sięgać może na głębokość 3 m i mieć długość 10 m, na końcu mieszcząc komorę sypialną na tyle dużą, by lokator mógł się w niej obrócić. W pojedynczej norze przebywa mrównik od jednego do dwudziestu dni.
W nocy mrównik wychodzi żerować. Rzadko zdarza się, by pozostał poza norą jeszcze po wschodzie słońca. Natomiast w południowych obszarach jego występowania, kiedy zimą noce są mroźne i temperatura spada poniżej zera, mrównik zmienia aktywność i wychodzi z nory późnym popołudniem, jeszcze za słońca. Pokryty rzadkim włosem i pozbawiony grubej podskórnej warstwy tłuszczu jest bowiem narażony na wychłodzenie. Poza tym wychodzą na żer niezależnie od pogody, nie czynią też względu na fazę Księżyca. Niekiedy też dłuższymi nocami więcej czasu spędzają poza norą. Jedną nocą potrafi przejść 5 km, jednakże zwykle porusza się zygzakiem. Maksymalnie przebędzie 14 km. W poszukiwaniach pożywienia posługuje się głównie węchem, podobnie dowiaduje się o obecności innych osobników jego gatunku. Wzrok ma bowiem słaby. Nie widzi też kolorów. Znalazłszy pokarm, rozkopuje mrowisko czy termitierę potężnymi pazurami łap, po czym wkłada długi język w szczeliny. Owady połyka w całości, nie rozgryzając ich. Kolejnej nocy odwiedza inne miejsca niż uprzednio, pozwalając owadom na odbudowanie populacji.
thumb|Mrównik z młodym w amerykańskim zoo. O rozrodzie na wolności wiadomo niewiele.