thumb|350px|Celebrans wznoszący anaforę w rycie bizantyjskim, cerkiew Opieki Matki Bożej, Düsseldorf. Modlitwa eucharystyczna (; gr. ανάφορα, anáphora) – modlitwa zanoszona w czasie liturgii Eucharystii (Mszy Świętej lub Boskiej Liturgii). W tradycji Kościołów wschodnich nazywana jest z greckiego anaforą, zaś w dawnej tradycji łacińskiej kanonem (np. Kanon rzymski). Większość współcześnie celebrowanych modlitw powstało w okresie patrystycznym jako rozwinięcie liturgii paschalnej Wieczernika. Konsekrowane w trakcie modlitwy eucharystycznej chleb i wino stają się, według wiary Kościoła, Ciałem i Krwią Chrystusa. Są znakami sakramentalnymi Jego śmierci i zmartwychwstania, przedstawionymi Bogu Ojcu jako zbawcza, nieskalana Ofiara chwały. Rozdziela się je między uczestników tej ofiary do spożycia.
Historia Początki modlitwy eucharystycznej U początku Modlitw eucharystycznych, które są sercem liturgii tradycyjnych Kościołów chrześcijańskich, jak katolickie, prawosławne oraz orientalne, a także niektóre Kościoły Wspólnoty anglikańskiej stoi modlitwa, której przewodniczył sam Jezus Chrystus w czasie Ostatniej Wieczerzy. Jezus modlił się w ten sam sposób, co wszyscy Żydzi jego czasów, którzy przewodniczyli celebracji w czasie świątecznych posiłków – czy to rodzinnych w domu, czy też bractw o charakterze eschatologicznym, zwanych haburot. Ponieważ była to wieczerza paschalna (por. Mk 14,14), Jezus używał formuł tradycyjnych modlitw błogosławieństw, które dyktował zwyczaj celebrowania Paschy żydowskiej. Istniały dwa rodzaje „błogosławieństw”. Krótkie berachot, zawierające jedno zdanie, wypowiadane było przy pierwszym kielichu wina i łamaniu chleba otwierającym posiłek. Brzmiało ono, odpowiednio, przy kielichu: „Błogosławiony jesteś Adonaj, nasz Boże, Królu wszechświata, który stworzyłeś owoc winnego krzewu” oraz przy łamaniu i dzieleniu chleba: „Błogosławiony jesteś, Adonaj, nasz Boże, Królu wszechświata, który dajesz nam chleb z ziemi”. Długie berachot, zwane „birkat ha-mazon”, przewodniczący wypowiadał na końcu posiłku, przy ostatnim kielichu wina zwanym kielichem błogosławieństwa (por. 1 Kor 10,16). Prawdopodobnie powodem tego, iż Ewangeliści Marek i Mateusz użyli dwóch różnych słów: „błogosławił” dla chleba i „złożył dziękczynienie” dla kielicha (Mk 14,22-23; Mt 26,26-27) – mogła być właśnie ta różnica w długości błogosławieństwa. Ustanawiając pamiątkę swojej tajemnicy paschalnej, Jezus zaadaptował starożytną modlitwę żydowskiego błogosławieństwa, dając jej nową treść, związaną z Nowym Przymierzem w swojej krwi. Przymierze to Jezus proklamował będąc sam wcielonym, ostatecznym i w pełni doskonałym Słowem Boga (por. Hbr 1,1).
Pierwsze wspólnoty chrześcijańskie opisane w Dziejach Apostolskich, wypełniając polecenie Jezusa zbierały się na łamanie chleba (Dz 2,42) na pamiątkę ofiary jego ciała wydanego i krwi wylanej na krzyżu. Podobnie jak działo się to w archetypicznych zgromadzeniach, które miały miejsce w Izraelu – jak na Synaju (por. Księga Wyjścia rozdziały 19-21,20 oraz 24) – wspólnoty te po słuchaniu Słowa Bożego, zawartego w nauczaniu Apostołów, przywoływały to Słowo poprzez modlitwy, które znały z synagog, a następnie powierzały się temu Słowu właśnie przez wielką modlitwę błogosławieństwa, modlitwę eucharystyczną (hebr. beracha). Były to pierwsze modlitwy eucharystyczne Kościoła. Zanoszone podczas posiłków połączonych z obrzędem łamania chleba – uczt będących wypełnieniem starotestamentalnych ofiar komunii (ofiar biesiadnych; por. Kpł 3,1; 1 Krl 3,15; Lb 15,5;) przypieczętowujących przymierze z Bogiem – były od początku rozumiane jako pamiątka i uobecnienie, proklamacja ofiary Nowego Przymierza: zbawczej śmierci Jezusa Chrystusa. Mówił o tym Apostoł Paweł do Koryntian: „Ilekroć bowiem spożywacie ten chleb albo pijecie kielich, śmierć Pańską głosicie, aż przyjdzie” (1 Kor 11,26).
W tym czasie nie było jeszcze ksiąg liturgicznych. Kontynuowano synagogalny zwyczaj tradycji ustnej, czyli przekazywania pamięciowego schematu modlitw. Zaczęto je spisywać znaczenie później. Pod koniec IV wieku w Afryce, gdy pierwsze spisane formuły modlitw eucharystycznych zaczęły krążyć od kościoła do kościoła, wywołało to naturalną ostrożność władz kościelnych. Synod, który zebrał się w 393 r. w Hipponie zalecił roztropność w tej kwestii:
Modlitwy eucharystyczne w Kościele poapostolskim Według wielu uczonych, m.in. Louisa Bouyera, Roberta Cabié, Ledogara, Ligiera, Talleya, Giraudo i in., w okresie poapostolskim modlitwy eucharystyczne we wspólnotach chrześcijańskich były wciąż modlitwami żydowskimi z dodatkami odnoszącymi się do Jezusa Chrystusa. Ogólnie, kościoły chrześcijańskie, zwłaszcza w Palestynie i w Egipcie, w pierwszym stuleciu zewnętrznie nie były odróżnialne od wspólnot pozostających w judaizmiePor. . Jako przykład takiej adaptowanej z judaizmu wczesnochrześcijańskiej modlitwy eucharystycznej jest podawany tekst przechowany w zbiorze zwanym Didache w rozdziałach IX i X. Najpierw podane są modlitwy, które były prawdopodobnie zanoszone przy pierwszym kielichu i przy chlebie na początku uczty.
„IX. (...) „Co do Eucharystii, składajcie dziękczynienie w taki oto sposób: 2. Najpierw przy kielichu: Dziękuję Ci, Ojcze nasz, Za świętą winorośl Dawida, sługi Twego, Którą objawiłeś nam przez Jezusa, sługę Twego. Tobie chwała na wieki!
3. Następnie przy łamaniu chleba: Dziękujemy Ci, Ojcze nasz, Za życie i za poznanie, Które objawiłeś nam przez Jezusa, sługę Twego. Tobie chwała na wieki!
4. Jak ten chleb łamany, rozrzucony po górach, Został w jedno zebrany, Tak niech Kościół Twój aż po najdalsze krańce ziemi Zbierze się w jednym królestwie Twoim, Bo Twoja jest chwała i moc przez Jezusa Chrystusa na wieki!”
Po spożyciu chleba eucharystycznego i posiłku, a przed dłuższym, uroczystym błogosławieństwem nad ostatnim kielichem wina, w wersie 5. rozdziału IX następuje komentarz, swoista „rubryka” zwracająca uwagę, że przyjmować je mogą tylko ci, którzy zostali uświęceni przez chrzest: Niech nikt nie je ani nie pije z waszej Eucharystii oprócz tych, co zostali ochrzczeni w imię Pana, gdyż to właśnie miał Pan na myśli mówiąc: „Nie dawajcie psom tego, co święte” (Mt 7,6). Dalej Didache podaje tekst dłuższej modlitwy odmawianej po spożytym posiłku, gdy uczestnicy „już się nasycą”. Jest to najprawdopodobniej schrystianizowana wersja „birkat ha-mazon”, błogosławieństwa przy ostatnim kielichu wina. Podobnie, w opowiadaniu o Ostatniej Wieczerzy w Ewangelii Łukasza jest mowa o tym drugim kielichu „po wieczerzy” (por. Łk 22,17 oraz 20).
Tekst modlitwy tego błogosławieństwa kończy się ponowną zachętą, aby przystąpił ten – w domyśle tylko ten – kto święty:
X.1 „A gdy się już nasycicie, składajcie dziękczynienie w taki oto sposób:
2. Dziękuję Ci, Ojcze Święty, Za święte Imię Twoje, Które z woli Twojej zamieszkało w sercach naszych, I za poznanie, i za wiarę, i za nieśmiertelność, Które objawiłeś nam przez Jezusa, sługę Twego, Tobie chwała na wieki!
3. Ty, Panie wszechmogący, Stworzyłeś wszystko dla Imienia Twego, Dałeś ludziom pokarm i napój, aby ciesząc się nim, Tobie dziękowali. Nam zaś dałeś w swej łaskawości duchowy pokarm i napój, i życie wieczne przez Jezusa, sługę Twego.
4. Nade wszystko dziękujemy Ci za wielką potęgę Twoją. Tobie chwała na wieki!
5. Pomnij, Panie, na Kościół Twój, i wybaw go od zła wszelkiego, I uczyń doskonałym w miłości Twojej. I zgromadź go z czterech stron świata, uświęcony, W królestwie Twoim, które przygotowałeś dla niego, Bo Twoja jest moc i chwała na wieki!
6. Niechaj przyjdzie łaska i przeminie ten świat! Hosanna Bogu Dawidowemu! Kto święty, niech podejdzie, Kto nim nie jest, niech czyni pokutę! Marana tha. Amen.”Przekład: Anna Świderkówna, w: Pierwsi świadkowie. Pisma Ojców Apostolskich, BOK 102, Wydawnictwo M, Kraków 1998, s. 25-44.
Błogosławieństwo to ma trzy części. Wydaje się, że pierwsze dwie są transpozycją żydowskiego błogosławieństwa dziękczynnego za pożywienie i ziemię oraz za przymierze i Prawo. Podczas gdy prośba o zachowanie Kościoła jest odpowiednikiem prośby o wypełnienie wielkich dzieł Bożych modlitwy Tefila.
W tym czasie liturgiczna modlitwa eucharystyczna była celebrowana razem z posiłkiem, w sposób typowy dla świątecznych uczt żydowskich, jak ma to miejsce np. w sederze paschalnym. Do rozdzielenia Eucharystii i posiłku doszło w II wieku, m.in. w wyniku problemów, które napotkał już św. Paweł we wspólnocie Kościoła w Koryncie (por. 1 Kor 11,17-22). Po rozdzieleniu, spożywany niezależnie posiłek chrześcijan zyskał miano agapy. Inną starą modlitwą eucharystyczną, bliską formie żydowskiej, choć z czasem przeredagowaną jest Anafora Addaja i Mariego. Jest znana z tego, że nie zawiera słów ustanowienia. Kolejną starą modlitwą eucharystyczną, datowaną na początek III w. (ok. 225 r.), mającą strukturę podobną do tych, które są używane dzisiaj jest modlitwa, a raczej jej schemat z Tradycji apostolskiej Hipolita. Spisana najprawdopodobniej po grecku pochodzi z czasu, kiedy jeszcze używanie pisemnej wersji nie było w zwyczaju, jak sam autor zaznacza we wstępie (n.9).
IV wiek Czwarte stulecie umożliwiło chrześcijaństwu rozwój w wolności i publicznej akceptacji dzięki edyktowi pokoju Konstantyna z 313 r. Małe wspólnoty celebrujące w domach lub willach przerobionych na Dom Kościoła (łac. Domus ecclesiae), zaczęły się rozrastać pod wpływem masowych nawróceń. Nowi chrześcijanie pochodzili z narodów, które nie znały i nie rozumiały liturgii paschalnej judaizmu, będącej kluczem do zrozumienia chrześcijańskiej modlitwy eucharystycznej. Celebracja eucharystyczna przeniosła się do większych budynków, budowanych na wzór synagog na wschodzie i rzymskich bazylik na zachodzie. thumb|350px|Rzymski kościół św. Sabiny na Awentynie. Zachowana do dziś, jedna z pierwszych bazylik chrześcijańskich w Wiecznym Mieście. Bazyliki były miejscem pierwotnie zaprojektowanym do celów świeckich: sądowniczych i obywatelskich. Kościół przystosował je do intonowania modlitw eucharystycznych. Te zaś w nowej przestrzeni musiały wybrzmieć w nowy sposób. Okres ten, szczególnie po Soborze nicejskim I (325 r.), był świadkiem wielkiej twórczości w dziedzinie układania modlitw eucharystycznych. Większe budynki kościelne wymagały innego sposobu proklamowania modlitwy. Zaczęto ustalać i unifikować teksty modlitw. Na wschodzie, najstarszym ośrodkiem rozwoju liturgicznego była Antiochia, centrum kultury i nauki greckiej. W środowisku chrześcijaństwa antiocheńskiego powstała Anafora Bazylego Wielkiego, napisana przez Bazylego, biskupa Cezarei, której pierwowzorem była Aleksandryjska anafora Bazylego Wielkiego, używana w Egipcie modlitwa pochodzenia syryjskiego. Stamtąd również pochodzi Anafora Dwunastu Apostołów, która była inspiracją modlitwy przyjętej później w całym Prawosławiu bizantyjskim, nazwanej imieniem patriarchy Konstantynopola św. Jana Chryzostoma – Anafora Jana Chryzostoma. Również odradzające się w Jerozolimie chrześcijaństwo przejęło wzorce liturgiczne właśnie z Antiochii, układając w języku greckim Anaforę Jakuba. W Aleksandrii stworzono Anaforę Marka Ewangelisty, w wersji koptyjskiej znaną jako Anafora Cyryla.
Rozwój modlitw eucharystycznych od V wieku do średniowiecza W V wieku i później modlitwy eucharystyczne kształtowały się pod wpływem Kościołów znajdujących się w ośrodkach administracyjnych i liturgicznych, jak Jerozolima, Antiochia, Aleksandria i Rzym, a później Konstantynopol.
Z czasem doszło do eliminacji lokalnych modlitw eucharystycznych – na Wschodzie na rzecz Anafory Jana Chryzostoma, pochodzącej ze stolicy Cesarstwa w Konstantynopolu, na Zachodzie zaś na rzecz Kanonu rzymskiego. Anafory własne zachowały przede wszystkim lokalne Kościoły tradycji syro-antiocheńskiej znajdujące się poza granicami Imperium, szczególnie Kościoły przedchalcedońskie, które odseparowały się od Wielkiego Kościoła, w wyniku odrzucenia chrystologicznych postanowień Soborów powszechnych.