Louis de Funès

Louis Germain David de Funès de Galarza (wym. []; ur. 31 lipca 1914 w Courbevoie, zm. 27 stycznia 1983 w Nantes) – francuski aktor filmowy, teatralny oraz scenarzysta. Obok Bourvila i Fernandela zaliczany do grona najwybitniejszych komików w historii kinematografii francuskiej. Był jednym z bardziej cenionych artystów tamtejszego kina w drugiej połowie XX wieku.

W 1942 zdał egzamin wstępny do szkoły teatralnej René Simona. Dwa lata później otrzymał rolę w spektaklu L’Amant de paille, a w 1946 zadebiutował na dużym ekranie, występując jako statysta w komedii Kuszenie Barbizona. Przez blisko dwadzieścia lat odgrywał w filmach role drugo- i trzecioplanowe. Pierwszą ważną kreację, którą zwrócił uwagę krytyków, stworzył w komediodramacie Czarny rynek w Paryżu (1956). Sukcesem okazała się też sztuka Oscar (1959), w której zagrał główną rolę. W latach 60. i 70. – dzięki współpracy m.in. z Jeanem Giraultem – wystąpił w szeregu produkcji, które przeszły do historii francuskiej komedii; wśród nich takie tytuły jak: Koko (1963), Żandarm z Saint-Tropez (1964; i kontynuacje z 1965, 1968, 1970, 1979, 1982), trylogia Fantomas (1964, 1965, 1967), Gamoń (1965), Sławna restauracja (1966), Wielka włóczęga (1966), Wielkie wakacje (1967), Zwariowany weekend (1968), Hibernatus (1969), Mania wielkości (1971), Przygody rabina Jakuba (1973), Skrzydełko czy nóżka (1976), Panowie, dbajcie o żony (1978) i Kapuśniaczek (1981).

Jego styl gry aktorskiej cechował się ekspresyjnością, szerokim zakresem mimiki, przesadną gestykulacją, grymasami, okrzykami, podskokami, zniecierpliwieniem, a także wyniosłością, samolubnością i specyficznym chodem. W 1980 został nagrodzony honorowym Cezarem za całokształt twórczości.

Życiorys Młodość i rodzina thumb|De Funès w pierwszym rzędzie w środku (1920) Louis Germain David de Funès de Galarza urodził się 31 lipca 1914 w Courbevoie w departamencie Hauts-de-Seine w zubożałej arystokratycznej hiszpańskiej rodzinie, jako trzecie dziecko Carlosa Luisa de Funèsa de Galarza (1871–1934) i Leonor Soto Reguera (1878–1957). Jego rodzice emigrowali do Francji z okolic Sewilli w 1904 po tym, gdy ojciec Leonor Soto Reguera (będący prawnikiem w Madrycie) sprzeciwił się zawarciu przez nich związku małżeńskiego. Osiedlili się w Courbevoie. Miał dwoje starszego rodzeństwa: siostrę Marię Teolindę Leonor Margaritę de Funès (1907–1993) i brata Charlesa (Carlos Teolindo Javier; 1908–1940), który zginął w bitwie o Francję w Rethel 20 maja 1940 podczas II wojny światowej.

Jego ojciec po przybyciu do Francji porzucił adwokaturę i zajął się handlem diamentami. Wyjechał do Wenezueli „w nadziei, że biznes będzie prosperował”. Po kilku latach powrócił do Hiszpanii jako bankrut, gdzie zmarł samotnie na gruźlicę w 1934. Matka zajmowała się pracami domowymi i wychowaniem dzieci. Była choleryczką, która miewała zmienne nastroje, od śmiechu po złość, co w późniejszych latach było jedną z głównych inspiracji dla de Funèsa w jego pracy aktorskiej.

Edukacja i praca thumb|left|De Funès (stoi trzeci od prawej) w 1932 Od 1920 do 1926 mieszkał wraz z rodzicami i rodzeństwem w posiadłości o powierzchni 4000 m² przy 10 Gilbert Avenue w Villiers-sur-Marne (Dolina Marny). Przez trzy lata uczęszczał do szkoły podstawowej im. Jules’a Ferry’ego w Coulommiers. Zdaniem Bertranda Dicale’a był „marzycielski i małomówny”. Często parodiował i naśladował nauczycieli, wykazywał się także niezdyscyplinowaniem i przejawiał talent sportowy (szczególnie biegi). Od 5. roku życia uczył się gry na pianinie wraz z matką. W późniejszych latach określał ją mianem kobiecej wersji Raimu.

W czerwcu 1926 zadebiutował na scenie, występując jako żandarm w teatrze miejskim w Coulommiers w operze komicznej Le Royal Dindon, wystawianej z okazji 50. rocznicy powstania kolegium im. Jules’a Ferry’ego; .. Biografowie zwracali uwagę, że już wtedy wyróżniał się wyrazistą gestykulacją. Cztery lata później, w wieku 16 lat, ukończywszy szkołę średnią Lycée Condorcet, za namową starszego brata, który był kuśnierzem, wstąpił do szkoły zawodowej w Paryżu, położonej nieopodal placu Bastylii. Został z niej wydalony z powodu nieodpowiedniego zachowania. Imał się wielu dorywczych prac; był dekoratorem wystaw sklepowych, kreślarzem oraz pomocnikiem księgowego.

Z uwagi na systematyczne zwolnienia z pracy rodzice zapisali go w 1932 do położonej w pobliżu domu szkoły artystycznej École Louis-Lumière, gdzie wybrał sekcję kinową. Uczył się sztuki scenicznej pod kierunkiem Germaine Dulac i zaprzyjaźnił się z Henrim Decaë, który później jako operator filmowy współpracował z nim przy kilku produkcjach. Jego matka chciała, aby został duchownym, lecz de Funès – mimo swej gorliwej wiary katolickiej – będąc zafascynowanym kinem i telewizją, postanowił dalej kształcić się w tym kierunku.

Lata 40. Występy sceniczne thumb|left|De Funès (1943) thumb|De Funès (na zdj. w 1947) Gdy wybuchła II wojna światowa, został przydzielony na dwa lata do rezerwy. Przebywając z dala od frontu, podziwiał występy Maurice’a Chevaliera. Po powrocie ze służby, dzięki talentowi muzycznemu, grywał na pianinie w barach i w klubach przy placu Pigalle oraz w historycznej dzielnicy Montmartre. W 1942 – mając 28 lat – oświadczył swej przyszłej małżonce Jeanne Augustine Barthélemy, którą poznał podczas warsztatów teatralnych, że chce zostać aktorem komediowym. Zapisał się do prestiżowej szkoły teatralnej René Simona. Na – zdanym – egzaminie wstępnym odegrał fragment sztuki Szelmostwa Skapena pióra Molière’a z 1671. Wśród poznanych uczestników kursu był Daniel Gélin, dzięki któremu otrzymał rolę statysty w spektaklu L’Amant de paille w reżyserii Marca-Gilberta Sauvajona. Premiera odbyła się 26 stycznia 1944 w Salle Pleyel w Paryżu.

Poza kilkoma niewielkimi epizodami w sztukach teatralnych de Funès, znajdując się w ciężkiej sytuacji materialnej, zarabiał na życie m.in. udzielając korepetycji z gry na pianinie i samemu wykonując wieczorami nokturny w paryskich lokalach. Podczas jednego z wieczorów pijany oficer niemiecki pod groźbą użycia Walthera P38 zmusił go do wykonania „Lili Marleen”. Za dnia uczył się aktorstwa.

Debiut filmowy W 1946 zadebiutował na dużym ekranie epizodyczną rolą portiera lokalu „Le Paradis” w komedii Kuszenie Barbizona (reż. Jean Stelli). Pojawił się w trwającej niespełna czterdzieści trzy sekundy scenie, w której otwierał drzwi postaci granej przez Pierre’a Larqueya i wypowiadał dwie krótkie kwestie. Trzy lata później zagrał m.in. w komediowym musicalu Weekend naszej miłości (reż. Pierre Montazel), gdzie w głównej roli wystąpił Luis Mariano, francuski śpiewak operetkowy oraz ówczesna gwiazda estrady. Wcielił się w Constantina, służącego w domu barona Valirmana (Jules Berry). Był zadowolony z faktu, że mógł wystąpić z Berrym, którego podziwiał w kilku przedwojennych filmach.

Lata 50. „Les Branquignols” thumb|De Funès (na zdj. w 1953) thumb|left|De Funès i Jean Ozenne w sztuce Sans cérémonie (1952) W 1950 de Funès był pianistą w trupie „Les Burlesques de Paris” Maxa Révola, gdy reżyser Sacha Guitry powierzył mu drobne role w kilku filmach, m.in. komedii Trucizna (1951), komedii romantycznej Byłem trzy razy (1952) i komediodramacie Życie uczciwego człowieka (1953). W ostatnim z filmów wcielił się w bardziej spójną rolę lokaja Emile’a. Bohater kreowany przez de Funèsa cechował się większą szlachetnością – według historyka Laurenta Aknina „wydawał się naturalny, bez grymasu czy wąsów”. Na planie Życia uczciwego człowieka, prócz Michela Simona, po raz pierwszy współpracował z Claude Gensac, która w późniejszych latach dziesięciokrotnie grała z nim w filmach, odtwarzając zwykle role żony kreowanych przezeń postaci.

Ach! Te piękne kobietki W 1952 dołączył do komediowej grupy teatralnej „Les Branquignols” założonej przez Roberta Dhéry’ego. Zrealizowana przez nich sztuka Ach! Te piękne kobietki, w której sportretował postać dociekliwego detektywa Michela Lebœufa, który zaintrygowany i zaniepokojony śmiałym plakatem spektaklu postanawia przeprowadzić śledztwo, odniosła w Paryżu duży sukces. Jej żywot sceniczny, przewidziany początkowo na trzy miesiące, wydłużył się do trzech lat, podczas których została wystawiona 883 razy, w wypełnionych po brzegi salach, zdobywając przychylne recenzje prasowe.

W trakcie współpracy z „Les Branquignols” udoskonalał swoją technikę. W 1954 wystąpił w epizodycznej roli astrologa René w kostiumowym dramacie historycznym Królowa Margot (reż. Jean Dréville), którego scenariusz został oparty na powieści Aleksandre’a Dumasa (ojca) z 1845, a tytułową kreację stworzyła Jeanne Moreau. Po pozytywnym odbiorze sztuki Ach! Te piękne kobietki postanowiono przenieść ją na duży ekran (1954, reż. Jean Loubignac), a de Funès powtórzył rolę Lebœufa. Premiera odbyła się 15 października. W tym samym roku wystąpił u boku Fernandela – ówczesnego ulubieńca francuskiej publiczności – w komedii Pięcioraczki (reż. Henri Verneuil). Mimo, iż wciąż odgrywał epizody, to rola Pilate’a w Pięcioraczkach była drugą w jego dorobku, za którą dostał znaczne wynagrodzenie.

W Jego rybkach (1954, reż. Gilles Grangier) po raz pierwszy spotkał się na planie z Bourvilem. Jean-Paul Le Chanois po tym, gdy współpracował z nim przy dwóch produkcjach w 1951 i 1952, obsadził go w komedii Tata, mama, gosposia i ja (1954) oraz rok później w sequelu Tata, mama, moja kobieta i ja, gdzie główne role zagrali Fernand Ledoux, Gaby Morlay, Nicole Courcel i Robert Lamoureux. Pomimo licznych występów odgrywał, z małymi wyjątkami, role drugo- i trzecioplanowe.

Przełom filmowy thumb|left|De Funès i Totò w scenie z filmu Toto w Madrycie (1959) W 1956 Claude Autant-Lara obsadził go obok Bourvila i Jeana Gabina w komediodramacie Czarny rynek w Paryżu. Rola sklepikarza Jambiera, uznawana jako przełomowa w dorobku de Funèsa i w sposób wyraźny nakreślająca typowy dla kreowanych później przez niego postaci charakter choleryka, została dostrzeżona przez producentów filmowych. Pochlebne opinie na temat jego gry wyrażali także odtwórcy głównych ról. Film okazał się sukcesem; obejrzało go ponad pięć milionów Francuzów, a po latach zyskał miano kultowego.

Na fali pozytywnego odbioru Czarnego rynku w Paryżu Maurice Régamey powierzył mu pierwszą główną rolę w komedii Jak włos w zupie (1957), gdzie partnerowała mu Noëlle Adam; .. Kreacja kompozytora Pierre’a Cousina, który z powodu rozstania z ukochaną próbuje popełnić samobójstwo, spotkała się z pozytywnym odbiorem zarówno ze strony krytyków, jak i publiczności. Aktor zdobył w 1957 nagrodę Grand Prix śmiechu. Kolejną główną rolę zagrał w komedii Ani widu, ani słychu (1958, reż. Yves Robert), kreując drobnego kłusownika Blaireau, który zaopatruje miejscową ludność w upolowaną przez siebie zwierzynę. Kres jego nielegalnej działalności postanawia położyć policjant Parju (François-Alexandre Galepides, znany jako Moustache). Film okazał się przebojem kasowym, zdobywając także uznanie wśród krytyków. Tygodnik „France Dimanche” – w opublikowanym we wrześniu artykule prasowym – pisał na pierwszej stronie: „Louis de Funès, najzabawniejszy aktor we Francji”. Rok później zagrał główną rolę w komedii Taxi, ruletka i corrida (reż. André Hunebelle), do której zdjęcia realizowano w Hiszpanii.

Dalszy rozwój w teatrze thumb|left|De Funès i Jacques Dufilho w filmie Ach, ten łobuz (1959) Po entuzjastycznym przyjęciu na dużym ekranie wartość rynkowa de Funèsa wzrosła, co miało odzwierciedlenie także na deskach teatru. Występował obok Danielle Darrieux i Roberta Lamoureux w sztuce Faisons un rêve (reż. Sacha Guitry), skupiającej się na trójkącie miłosnym. Louis de Funès wcielił się w postać męża, rolę odgrywaną w przeszłości m.in. przez Raimu (1916). Spektakl wystawiany był od 29 marca 1957 do 29 stycznia 1958 m.in. w Théâtre des Variétés, znajdującym się w 2. dzielnicy Paryża.

thumb|De Funès w kadrze z filmu Toto w Madrycie