thumb|Rada kozacka thumb|Kozacy zaporoscy na czajkach zdobywają Kaffę thumb|Józef Brandt, Obóz Zaporożców thumb|Kozacy piszą list do sułtana. Obraz pędzla Ilji Riepina namalowany w latach 1879–1891, Muzeum Rosyjskie w Sankt Petersburgu thumb|upright|Kozacki muzyk, Ostap Kindraczuk, w tradycyjnym stroju podczas Jarmarku Świętojańskiego w Poznaniu grający na bandurze thumb|Józef Brandt, Kozak na stanowisku thumb|List hetmana Bohdana Chmielnickiego do cara Aleksieja Michajłowicza, w którym donosi o zwycięstwie nad wojskami koronnymi i przedkłada prośbę Kozaków zaporoskich o poddanie się Carstwu Rosyjskiemu, Czerkasy, 8 czerwca 1648 roku thumb|Strona tytułowa rejestru kozackiego po ugodzie zborowskiej 1649 thumb|Dokument przysięgi Jana Kazimierza na tekst unii hadziackiej 10 czerwca 1659 thumb|Oficer kozaków zaporoskich w 1720 thumb|upright=1.2|Lokalizacja Siczy Zaporoskiej XVI–XVIII w. thumb|300px|Rzeczpospolita po rozejmie andruszowskim w 1667 roku, kolorem ciemnozielonym zaznaczono ziemie Rzeczypospolitej będące w posiadaniu Carstwa Rosyjskiego na mocy rozejmu andruszowskiego, zaznaczono Zaporoże jako kondominium polsko-rosyjskie w latach 1667–1686 thumb|upright=1.2|Terytorium Hetmanatu (fiolet), Siczy (sepia) i Ukrainy Słobodzkiej (zieleń) w połowie XVIII wieku thumb|Jeden z unikalnych granitowych filarów z XVIII wieku, za pomocą którego ukraińscy Kozacy mierzyli terytoria. Znaleziono we wsi Moszoryne w centrum Ukrainy Kozacy zaporoscy, kozacy niżowi, zaporożcy, niżowcy () – społeczność zorganizowana na sposób wojskowy, której początki sięgają XV w. i związane są z południowo-wschodnimi kresami Wielkiego Księstwa Litewskiego. Centrum Kozaczyzny znajdowało się na Zaporożu, nizinnym, stepowym kraju położonym w dolnym biegu Dniepru za, ciągnącym się na długości 80 km, odcinkiem skalnych przeszkód rzecznych (mówiono o nich porohy, stąd kraj za porohami – Zaporoże oraz Kozacy zaporoscy). Kozacy odegrali ogromną rolę w dziejach całej Europy wschodniej, zwłaszcza zaś Ukrainy, Polski i Rosji. Szczyt rozwoju ich organizacji przypada na wiek XVII, gdy przez pewien czas stanowili samodzielny czynnik polityczny. Kozaczyznę zaporoską zlikwidowała w latach 1775–1780 caryca Katarzyna II. Dzisiejsza Ukraina dzieje Kozaków uznaje za integralną część własnej historii i jedno z najważniejszych źródeł tożsamości narodowejBezpośrednie odniesienie do tradycji Kozaczyzny znajduje się w hymnie Ukrainy Ще не вмерла Україна: Ще не вмерла Україна ні слава, ні воля, Ще нам, браття українці, усміхнеться доля. Згинуть наші воріженьки, як роса на сонці. Запануєм і ми, браття, у своїй сторонці. Душу, тіло ми положим за нашу свободу, І покажем, що ми, браття, козацького роду...

Historia Tereny Zaporoża do 1569 r. stanowiły część Wielkiego Księstwa Litewskiego. W tymże roku zostały inkorporowane do Korony Królestwa Polskiego.

Kozacy rekrutowali się jednak nie tylko z terenu Kijowszczyzny, ale także Bracławszczyzny, Czernichowszczyzny, Podola, Wołynia oraz innych ziem i krajów ościennych. Kolebką i centrum Kozaczyzny zaporoskiej usytuowane było w dolnym biegu Dniepru, w kraju za dnieprowymi progami skalnymi (ukr. porohy)Wyobrażenie o tym, czym były, jak wyglądały i jakie niebezpieczeństwa powodowały dnieprowe progi daje lektura współczesnych pamiętników: Eryka Lassoty i Wilhelma Beauplana opisy Ukrainy, w przekładzie Zofii Stasiewskiej i Stefana Mellera, pod red. Zbigniewa Wójcika, Warszawa 1972, s. 66–67, 117–118. zwanym Zaporożem. Genezę Kozaczyzny łączy się zwykle z sezonowymi migracjami tzw. dobyczników (uchodników), którzy wiosną ruszali w dół Dniepru na Zaporoże, kuszeni przez niezwykłe bogactwa naturalne tego niezaludnionego kraju, nad którym władza państwowa miała charakter czysto formalny. Nieuchronnie musiało dojść do spotkania dobyczników z grasującymi na tych terenach Tatarami. Potyczki z koczownikami przerodziły się z czasem w stałą i zaciętą walkę, której wynik był coraz mniej przewidywalny. Wobec zagrożenia tatarskiego rozpoczął się proces łączenia dobycznikówNazywanych przez Tatarów Kozakami – także sami zainteresowani przejęli w końcu ten termin jako własny. w grupy, następnie zaś w całe oddziały. Wreszcie Kozacy przeszli do ofensywy, coraz śmielej wdzierając się na obszary, tradycyjnie kontrolowane przez tatarskie ordy. Na przestrzeni XVI w. Kozaczyzna przybrała charakter rządzącej się własnymi zasadami, kultywującej własne obyczaje grupy społecznejZbigniew Wójcik, Dzikie Pola w ogniu. O Kozaczyźnie w dawnej Rzeczypospolitej, wyd. 3, Warszawa 1968, s. 11–18..

Na Dnieprze, na trudno dostępnych wyspach, Kozacy budowali ufortyfikowane obozy zwane siczami – miejsca, gdzie odbywały się rady kozackie, gdzie przyjmowano gości z zewnątrz i gdzie pewna część „rycerskiego bractwa” pozostawała na zimę. Reszta o tej porze roku powracała do ukraińskich chutorów, wsi i miasteczek. Była również grupa Kozaków, która była stale osiadła, w miasteczkach, często też we własnych posiadłościach ziemskich, część służyła w prywatnych pocztach magnackich. Stąd często stosuje się rozróżnienie na Kozaków zaporoskich (niżowych), grodzkich i dworskichWładysław Tomkiewicz, Kozaczyzna ukrainna..., s. 13.. Pierwsza znana Sicz powstała w drugiej połowie XVI w. na wyspie Mała Chortyca. W kolejnych dziesięcioleciach kilkukrotnie zmieniano jej położenieW.A.Serczyk, op.cit., s. 114 i n.; Leszek Podhorodecki, Sicz Zaporoska, Warszawa 1978, s. 51–53.. Społeczność kozacka stanowiła żywioł z trudem podporządkowujący się jakiejkolwiek władzy i nie mieszczący się w ramach podziałów stanowych, na których oparty był system ustrojowy dawnej Rzeczypospolitej. Kozacy uważali się za część państwa i rządzącego nim „narodu politycznego”, tego statusu konsekwentnie odmawiała im jednak szlachtaEdward Opaliński, Kultura polityczna szlachty polskiej w latach 1587–1652. System parlamentarny a społeczeństwo obywatelskie, Warszawa 1995, s. 34, 115; Andrzej Sulima Kamiński, Historia Rzeczypospolitej Wielu Narodów. Obywatele, ich państwa, społeczeństwo, kultura, Lublin 2000, s. 77–83..

Skład społeczny i etniczny Kozaczyzny był od początku bardzo zróżnicowany. Jej szeregi zasilali różnej maści zbiegowie i awanturnicy z terytorium Korony, Litwy, ale także Wielkiego Księstwa Moskiewskiego, Mołdawii, Wołoszczyzny, Krymu, a także mieszkańcy ukraińskich miast, miasteczek i gródków. Nie brakowało tutaj zbiegłych chłopów pańszczyźnianych, poszukiwaczy przygód, ale i wyjętej spod prawa szlachty, a czasami nawet – w początkowej fazie dziejów Kozaczyzny – magnatów (np. Samuel Zborowski), dla których słynące z bogactw naturalnych Naddnieprze stanowiło wygodny azylZbigniew Wójcik, Dzikie Pola w ogniu..., s. 14–16; Jak napisał W. Tomkiewicz, „gromady kozackie staną się istną wieżą Babel językową i narodową, wszelako element słowiański będzie zawsze przeważał, a język ruski stanie się z czasem językiem powszechnym tworzącej się organizacji kozackiej”, Władysław Tomkiewicz, Kozaczyzna ukrainna..., s. 12; zob. też idem, O składzie społecznym i etnicznym Kozaczyzny Ukraińskiej na przełomie XVI i XVII wieku, „Przegląd Historyczny” 1948, t. XXXVII.. Z czasem „kozakowanie” stało się swoistym stylem życia, będącym synonimem wolności, ale i nieposłuszeństwa. Bogaci Zaporożcy tworzyli tzw. starszyznę, a obyczajami, ubiorem, aspiracjami, także rozległymi posiadłościami ziemskimi nie różnili się znacząco od średniej i bogatej szlachty. Kozacka biedota, której imponowały ideały swobodnego życia poza kontrolą władzy państwowej, tworzyła tzw. czerń, element zapalny i trudny do okiełznaniaO rosnącej roli starszyzny oraz postępującym rozwarstwieniu majątkowym wśród Kozaków, W.A.Serczyk, op.cit., s. 112–113..

Kozacy uważali się przede wszystkim za żołnierzy, „wojsko zaporoskie”, do 1648 r. deklarujące konsekwentnie wierność królowi polskiemu (także w czasie buntów, które podnosili przeciwko Rzeczypospolitej i kresowym magnatom). Żołnierskie rzemiosło było ich głównym zajęciem, jednocześnie legitymizowało dążenia zmierzające do uzyskania coraz szerszych praw i wolności. Kozacy tworzyli znakomite formacje piechoty, dobrze wyszkolone, zdeterminowane i zaprawione w licznych bojach. Słabiej sprawdzali się jako jazda.

Wilhelm Beauplan napisał: