Mińsk

mały|upright|Herb Mińska zdobiący fasadę kościoła św. Szymona i św. Heleny mały|Ratusz i katedra katolicka Najświętszej Maryi Panny Mińsk (, hist. ; ; ) – stolica i największe miasto Białorusi, położone nad Świsłoczą, miasto wydzielone i obwodowe, największy ośrodek gospodarczy, kulturalny i naukowy kraju. Mieści się w nim sekretariat założonej w 1991 Wspólnoty Niepodległych Państw.

Był miastem królewskim Wielkiego Księstwa Litewskiego I RzeczypospolitejMagazin für die neue Historie und Geographie Angelegt, t. XVI, Halle, 1782, s. 15.. Miejsce obrad sejmików ziemskich powiatu mińskiego od XVI wieku do pierwszej połowy XVIII wieku.

W I Rzeczypospolitej używano też nazwy Mińsk Litewski, dla odróżnienia od Mińska MazowieckiegoZdzisław Winnicki W Mińsku Litewskim ..

Nazwa Pochodzenie Większość badaczy toponimii uważa, że nazwa miasta pochodzi od niewielkiej rzeki o nazwie Mieńka (Mień, Mienia), nad którą został założony MińskЖучкевич В.А. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Мн., 1974. С. 232–234 // Памяць: Гіст.-дакум. хроніка Мінска. У 4 кн. Кн. 1-я. – Мн.: БЕЛТА, П15 2001. С. 22.Гісторыя Мінска. 1-е выданне. Мінск. БелЭн. 2006. – 696. С. 14.. Białoruski historyk Mikoła Kuźniacou postawił tezę, że nazwa rzeczki pochodzi od słowa mień oznaczającego rybę – miętusa lub inną gładką, śluzistą rybęМ.В. Кузняцоў. Таямніца далёкіх вякоў // Памяць: Гіст.-дакум. хроніка Мінска. У 4 кн. Кн. 1-я. – Мн.: БЕЛТА, П15 2001. С. 34..

Niektórzy autorzy skłonni są przypuszczać, że miasto nazwano od prowadzonego w nim handlu, wymiany – mienaГорад на Нямізе // Зямля пад белымі крыламі // Караткевіч У. Збор твораў: У 8 т. Т. 8. Кн. 1. П’есы. Нарыс. – Мн.: Маст. літ., 1990. – С. 385–570.. Hipoteza ta nie jest jednak przekonująca, ponieważ handel nie mógł tam rozwinąć się tak szybko i na taką skalę, by stać się podstawą do nazwania twierdzy zbudowanej w 1063, a której nazwa tak szeroko się rozpowszechniła, że wspomniano o niej w kronice już w 1067 Ponadto odczasownikowe rzeczowniki od słowa mieniać nie są w toponimii znaneГісторыя Мінска. 1-е выданне. Мінск. БелЭн. 2006. – 696. С. 15..

Jest także podanie ludowe, według którego założycielem miasta był czarownik-siłacz Mianiesk, który zbudował w miejscu dzisiejszego Mińska młyn, w którym mełł mąkę z kamieniaШпилевский П.М. Путешествие по Полесью и белорусскому краю. Мн., 1992. // Памяць: Гіст.-дакум. хроніка Мінска. У 4 кн. Кн. 1-я. – Мн.: БЕЛТА, П15 2001. С. 31–32..

Warianty W Kodeksie Hipackim miasto wspomniane zostało w 1067 pod nazwami Мѣньск, Мѣнескь. W późniejszym Latopisie Radziwiłłowskim nazwy Mieńsk (Меньск) i Mieniesk (Менеск) napisano przez е (je), bez ѣ (jać). Z końcem XV w. pojawia się nazwa Miensk (Менск) bez miękkiego znaku. Jednak jeszcze w XVI i XVII wieku szeroko stosowana była forma Mieniesk.

W korespondencji moskiewskiego gubernatora mińskiego Fiodora Arsenjewa z carem Aleksym I Romanowem (1656) na jednej stronie listu słowa Mieniesk, Miensk, Mienskaga występują 18 razy, zaś Minsk w ogóle. W dwóch odpowiedziach tegoż gubernatora nazwy typu Mieniesk, Miensk, Mienskogo pow.(ietu) występują 12 razy i tylko raz napisano Minskoj pow. W odpowiedzi moskiewskiego gubernatora Jakowlewa (1657), na temat sejmiku mińskiej szlachty, wykorzystywana jest również wyłącznie forma Miensk.

W Latopisie Barkułabowskim miasto wspomniane zostało 6 razy, w tym 5 razy jako Miensk i raz jako Minsk.

Pierwsze utrwalenie nazwy Minsk (Mynsko) uczeni odnaleźli w łacińskojęzycznej księdze kancelaryjnej z 1502. Później w dokumentach polskojęzycznych XVI – XVII w. coraz częściej używana była transkrypcja Minsk. Profesor katedry białoruskiej filologii Uniwersytetu Warszawskiego A. Abremska-Jabłońska wykazała, że nazwa Minsk pojawiła się pod wpływem polskiego Mińska Mazowieckiego wskutek polskiej ekspansji administracyjnej i językowejКрамко І.І. Штыхаў Г.В. Калі Менск стаў Мінскам // Памяць: Гіст.-дакум. хроніка Мінска. У 4 кн. Кн. 1-я. – Мн.: БЕЛТА, П15 2001. С. 34–35..

Forma Mińsk w oficjalnych dokumentach ostatecznie zastąpiła Miensk dopiero w XVIII w. razem z wypieraniem ruskiego z użytku państwowego. Po rozbiorach I Rzeczypospolitej z polskich dokumentów i map nazwa została przeniesiona do dokumentów i map rosyjskichШыбека З.В., Шыбека С.Ф. Мінск: Старонкі жыцця дарэв. горада/ Пер. з рускай мовы М.Віжа; Прадмова С.М. Станюты. – Мн.: Полымя, 1994. С. 10.Крамко І.І. Штыхаў Г.В. Калі Менск стаў Мінскам // Памяць: Гіст.-дакум. хроніка Мінска. У 4 кн. Кн. 1-я. – Мн.: БЕЛТА, П15 2001. С. 36..

W końcu XVIII w. zapis Minsk utrwalił się w oficjalnych rosyjskojęzycznych dokumentach, zaś forma Miensk pozostała w mowie ludu (fakt ten zanotowali: białoruski etnograf Pawał Szpileuski oraz Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich wydany w 1885).

Od 1916 r. w środowisku inteligencji białoruskiej utrwaliła się nazwa Miensk-Biełaruski. Zachowała się także w czasach polskiej administracji niemieckiej okupacji. Korzystano z niej w dokumentach emigracyjnych władz białoruskich.

Forma Miensk stała się normą w czasach Białoruskiej SRR. Używana była we wszystkich oficjalnych dokumentach, a także w państwowym radiuКастусь Лашкевіч, 5 афіцыёзных міфаў пра Мінск // TUT.BY, 11 верасьня 2009 г. do 29 lipca 1939, kiedy decyzją Rady Najwyższej Białoruskiej SRR nazwę miasta zmieniono na Minsk. Decyzja ta była częścią represji wobec białoruskich kręgów narodowych i rusyfikacji Białoruskiej SRR na poziomie nazw miastУ. Ляхоўскі. Дык няўжо ж нам ніколі ня склеіць, ня сшыць // Polskie Radio, 30 lipca 2008..

5 września 1991 Mińska Miejska Rada Deputowanych Ludowych zwróciła się do Rady Najwyższej z prośbą o przywrócenie historycznej nazwy Miensk, została ona jednak odrzucona69 гадоў таму Менск стаў Мінскам // Nasza Niwa, 29 lipca 2008.. Za przywróceniem nazwy Miensk głosowało 142 deputowanych, przy wymaganych 173.

Geografia mały|Stare Miasto nad Świsłoczą

Położenie Mińsk znajduje się na południowo-wschodnich stokach Wysoczyzny Mińskiej. Średnia wysokość n.p.m. wynosi 220 m. Najbardziej wyniesiona część miasta (280,4 m) znajduje się w rejonie między ulicami Cimiraziewa i Charkowskiej (w okolicach szosy rakowskiej), a najniższa (181,4 m) – na południowym wschodzie miasta na rozlewisku Świsłoczy w rejonie Czyżouka.

Klimat Klimat umiarkowany kontynentalny ze znacznym wpływem morskiego powietrza znad Atlantyku (z częstymi cyklonami). Średnioroczna temperatura powietrza . Występują znaczne wahania średnich temperatur względem pór roku: od w trzeciej dekadzie stycznia do w drugiej i trzeciej dekadzie lipcaАгульныя звесткі // Памяць: Гіст.-дакум. хроніка Мінска. У 4 кн. Кн. 1-я. – Мн.: БЕЛТА, П15 2001. С. 18.. W ostatnim czasie występuje wyraźna tendencja do podwyższania się temperatury w okresie zimowym.

Średnioroczne opady wynoszą 646 mm, przy czym 1/3 przypada na okres chłodny, 2/3 na ciepły.

System wodny W pobliżu Mińska przechodzi dział wód mórz Bałtyckiego i Czarnego. Przez miasto przepływa rzeka Świsłocz, do której w granicach miasta wpada sześć niewielkich rzeczek. Wszystkie należą do zlewiska Morza Czarnego. Istnieją zalewy: Drozdy, Krynica, Czyżowski, Jezioro Komsomolskie i inne; systemy wodne: Wilejsko-Miński i Ślepiański.

Ekologia Republikańskie Centrum Kontroli i Monitoringu Środowiska Naturalnego (Рэспубліканскі цэнтар радыяцыйнага кантролю і маніторынгу навакольнага асяродзьдзя) kontroluje średniodobowe stężenia twardych cząstek RM-10, dwutlenku azotu, poziom formaldehydu, dwutlenku węgla, dawki promieniowania gamma // БелаПАН..

Historia Wzmiankowany po raz pierwszy w 1067 w związku z bitwą nad Niemigą, w której książę połocki Wsiesław Briaczysławicz uległ koalicji książąt ruskich. Od 1101 stolica księstwa mińskiego podporządkowanego księstwu połockiemu.

Wielkie Księstwo Litewskie mały|upright|lewo|Wzór pieczęci miejskiej z XVI w. Od połowy XIII wieku lenno litewskie, ok. 1300 został opanowany przez księcia litewskiego Witenesa i wszedł w skład Wielkiego Księstwa Litewskiego. W 1390 książę Władysław II Jagiełło (od 1386 także król Polski) ufundował pierwszy kościół farny pw. Trójcy Przenajświętszej. Od unii horodelskiej w 1413 Mińsk przynależał do województwa wileńskiego. W 1441 Kazimierz Jagiellończyk nadał Mińskowi oraz innym miastom znaczne przywileje. Rozwój spowodował, że Mińsk otrzymał od Aleksandra Jagiellończyka prawa miejskie magdeburskie w 1499, a w 1502 hospodar wraz z żoną Heleną przez dwa miesiące przebywał w Mińsku. W 1505 miasto zostało zniszczone przez Tatarów krymskich, a w czasie wojny z Moskwą w 1508 bezskutecznie oblężone przez wojska moskiewskie Michała Glińskiego, które następnie zostały pokonane przez wojska polsko-litewskie w bitwie pod Orszą. W 1513 otworzono pierwszy szpital. W 1547 pożar w znacznym stopniu zniszczył miasto. W 1566 Mińsk został stolicą utworzonego województwa mińskiego.

I Rzeczpospolita mały|upright|Mińsk w 1772 roku mały|Wysoki Rynek w XIX wieku Po unii lubelskiej w 1569 Mińsk wchodził w skład Rzeczypospolitej Obojga Narodów. W 1582 zbudowano murowany ratusz oraz powstało kolegium zakonu jezuitów. 24 i 27 lutego 1596 roku w Mińsku odbył się popis ochotniczych oddziałów z powiatów mińskiego, lidzkiego i połockiego udających się przeciwko powstańcom Nalewajki. Od 1599 co dwa lata, na przemian z Nowogródkiem, w Mińsku odbywała się wiosenna sesja Trybunału Głównego Wielkiego Księstwa Litewskiego (jesienna zawsze w Wilnie). W 1633 został zbudowany w Mińsku klasztor bernardynów. W czasie wojny z Moskwą 11 lipca 1655 miasto zajęły wojska moskiewskie. W 1656 rozpoczęto budowę klasztoru jezuitów. W 1659 powstała pierwsza apteka. W maju 1660 w mieście obradowali polscy komisarze planujący dalsze posunięcia w wojnie z Rosją. 27 czerwca doszło do bitwy pod Połonką, w której wojska Rzeczypospolitej odniosły zwycięstwo, po czym tej samej nocy z 28 czerwca na 29 czerwca Stefan Czarniecki wysłał w stronę Mińska 12 chorągwi pod dowództwem Pawła Borzęckiego. Następnie zwycięska armia dotarła do Mińska. W 1664 miasto trzy razy odwiedził król Jan II Kazimierz Waza. Pod koniec XVII wieku miasto było ufortyfikowane wałami ziemnymi, znajdowały się w nim zamek starosty, murowany dwór Hlebowicza oraz liczne klasztoryRosyjski dyplomata Paweł Tołstoj w Mińsku.. W latach 1700–1710 wzniesiono nowy kościół jezuitów, od 1798 kościół katedralny pw. Imienia Najświętszej Maryi Panny.

W 1708, na rozkaz Piotra I, miasto zostało spalone przez Rosjan. W 1733 miasto okupowała prawie dwa lata armia rosyjska. W 1773 Komisja Edukacji Narodowej utworzyła w mieście „szkołę akademicką”. Wskutek zagarnięcia w I rozbiorze części wschodnich województw przez Rosję, odbywające się od 1599 sesje Trybunału Litewskiego przeniesiono w 1775 z Mińska do Grodna, co doprowadziło do dalszej utraty znaczenia miasta.

W zaborze rosyjskim mały|Wysoki Rynek w XIX wieku mały|Kościół św. Szymona i św. Heleny 1917 Po II rozbiorze Polski, czyli od 1793, Mińsk znajdował się w granicach Imperium Rosyjskiego. W 1839 władze rosyjskie zlikwidowały Kościół unicki, do którego należała większość mieszkańców miasta. W 1853 Władysław Syrokomla odnotował, że w mieście mieszkało żydów, 7400 katolików i 3500 prawosławnych. W 1897 Mińsk był czwartym największym miastem zaboru rosyjskiego (po Warszawie, Łodzi i Wilnie).

W roku szkolnym 1907/1908 pierwsza szkoła średnia w Mińsku – męska szkoła realna – zaczęła legalnie nauczać języka polskiego. Na zajęcia z niego zapisało się 54 uczniów; w kolejnym roku liczba ta spadła do 25 i utrzymywała się w okolicach tej wartości przez kolejne lata.mały|mały|Panorama Mińska ok. 1918 mały|Budynek Mińskiego Towarzystwa Rolniczego ok. 1918 mały|Wysoki Rynek, pogrzeb dowódcy 1 Pułku Ułanów Krechowieckich, płk. Bolesława Mościckiego 28.02.1919 W 1898 w Mińsku odbył się zjazd założycielski Socjaldemokratycznej Partii Robotniczej Rosji.

W 1909, w czasie wyborów samorządowych, do rady miejskiej zostało wybranych 29 Polaków, 9 Rosjan, 4 Żydów i 3 przedstawicieli innych narodowości.