Kodeks (z : księga, spis) – akt normatywny zawierający logicznie usystematyzowany zbiór przepisów regulujących określoną dziedzinę stosunków społecznych. Obecnie w Polsce kodeksy są wydawane w formie ustaw; w II RP kilka kodeksów wydano w formie rozporządzenia z mocą ustawy. Kodeks może mieć moc prawną równą ustawie zwykłej (tak jest obecnie w polskim prawie), ale w niektórych systemach prawnych jego pozycja może być wyższa, wskutek czego przepisy innych ustaw sprzeczne z kodeksem podlegają uchyleniu. Normy kodeksowe, nawet jeśli są równe innym ustawom, mają jednak szczególne znaczenie ze względu na kompleksowość normowanych spraw i proces interpretacji przepisów.

Kodeksy obowiązujące w prawie Unii Europejskiej prawo proceduralne: Wspólnotowy kodeks wizowy – rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 810/2009 z dnia 13 lipca 2009 r. (). Kodeks graniczny Schengen – rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/399 z dnia 9 marca 2016 r. (). prawo materialne i proceduralne: Unijny kodeks celny – rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 952/2013 z dnia 9 października 2013 r. ().

Kodeksy obowiązujące w prawie polskim prawo materialne: Kodeks cywilny – ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. () – normuje zagadnienia ogólne prawa cywilnego, własność i inne prawa rzeczowe, zobowiązania oraz spadki. Komisja Kodyfikacyjna Prawa Cywilnego działająca przy Ministrze Sprawiedliwości wydała w 2006 r. zieloną księgę Optymalna wizja Kodeksu cywilnego w Rzeczypospolitej Polskiej. Kodeks karny – ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. () – reguluje zasady obowiązywania ustawy karnej oraz zasady odpowiedzialności (wina, sprawstwo, podżeganie, pomocnictwo, przygotowanie, usiłowanie, katalog kar i środków karnych, kompensacyjnych oraz zabezpieczających, jak również przepisy dotyczące ich stosowania); zawiera również katalog przestępstw i ustawowe zagrożenia karą. Kodeks morski – ustawa z dnia 18 września 2001 r. () – reguluje stosunki prawne związane z żeglugą morską; zawiera przepisy z zakresu prawa cywilnego morskiego, normy kolizyjne oraz podstawowe przepisy administracji morskiej. Kodeks pracy – ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. () – reguluje prawa i obowiązki objęte stosunkiem pracy w odniesieniu do wszystkich pracowników, bez względu na podstawę prawną ich zatrudnienia (w niektórych przypadkach tylko w zakresie nieuregulowanym przez ustawodawstwo szczególne). Kodeks rodzinny i opiekuńczy – ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. () – reguluje zagadnienia małżeństwa, pokrewieństwa, powinowactwa, opieki i kurateli. Kodeks spółek handlowych – ustawa z dnia 15 września 2000 r. () – zawiera regulacje dotyczące spółek handlowych. Kodeks wykroczeń – ustawa z dnia 20 maja 1971 r. () – reguluje podstawowe zasady odpowiedzialności oraz zasady wymiaru kar i środków karnych za czyny zabronione, niebędące jednak przestępstwami; zawiera katalog większości typowych wykroczeń oraz odpowiednich do nich sankcji. prawo proceduralne: Kodeks karny wykonawczy – ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. () – reguluje zasady i tryb wykonywania kar, środków karnych, środków kompensacyjnych, przepadku, aresztu tymczasowego, środków zabezpieczających. Kodeks postępowania administracyjnego – ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. () – reguluje postępowanie przed organami administracyjnymi w związku z wydawaniem decyzji administracyjnych oraz zaświadczeń, jak również rozstrzyganie sporów o właściwość. Kodeks postępowania cywilnego – ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. () – reguluje właściwości sądów oraz tryb postępowania przed nimi w sprawach cywilnych. Kodeks postępowania karnego – ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. () – reguluje właściwości sądów oraz tryb postępowania przed nimi w sprawach karnych. Kodeks postępowania w sprawach o wykroczenia – ustawa z dnia 24 sierpnia 2001 r. () – reguluje tryb postępowania przed sądami w sprawach o wykroczenia. prawo materialne i proceduralne: Kodeks karny skarbowy – ustawa z dnia 10 września 1999 r. () – obejmuje prawo karne-skarbowe (sprawy o wykroczenia i przestępstwa skarbowe); jest to pierwsza tego typu kodyfikacja w historii polskiego ustawodawstwa. Kodeks wyborczy – ustawa z dnia 5 stycznia 2011 r. () – reguluje kwestię przeprowadzania wyborów i warunków ich ważności.

„Kodeks” jest tylko tytułem konkretnego aktu normatywnego. Niektóre ustawy regulujące całościowo daną dziedzinę nie mają szczególnych nazw (np. ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych). Niektóre stosują inne nazwy: „prawo” (np. Prawo własności przemysłowej) lub „ordynacja”.

Kodeksy obowiązujące w prawie niemieckim Kodeks karny – (1 stycznia 1872 r.) Kodeks prawa socjalnego – (reguluje wszystkie zagadnienia ustawodawstwa socjalnego takie jak ubezpieczenia społeczne, prawo do zasiłków czy dodatków oraz postępowanie przed sądami ubezpieczeń społecznych, 1 stycznia 1976 r.), Kodeks cywilny – (1 stycznia 1900 r.), Kodeks handlowy – (1 stycznia 1900 r.), Kodeks prawa budowlanego – (1 lipca 1987 r.) Międzynarodowy kodeks karny – (reguluje prawo karne z zakresu zbrodni wojennych, ludobójstwa i zbrodni przeciwko ludzkości, 30 czerwca 2002 r.), Kodeks ochrony środowiska – (projektowany z inicjatywy Ministerstwa Środowiska).

Kodeksy obowiązujące w prawie austriackim Kodeks cywilny – (1 stycznia 1812 r.), Kodeks karny – (1 stycznia 1975 r.), Kodeks handlowy – (1 stycznia 2007 r.).

Kodeksy obowiązujące w prawie szwajcarskim Kodeks cywilny – (1 stycznia 1912 r.), Kodeks karny – (1 stycznia 1942 r.).

Kodeksy obowiązujące w prawie rosyjskim Kodeks postępowania arbitrażowego – (reguluje postępowanie arbitrażowe przy państwowych sądach zajmujących się arbitrażem w działalności gospodarczej, przyjęty w 2002 r.), Kodeks budżetowy – (reguluje zasady tworzenia i realizacji budżetów podmiotów i samej Federacji Rosyjskiej, 1998 r.), Kodeks wodny – (reguluje korzystanie z zasobów wody, 2006 r.), Kodeks lotniczy – (1997 r.), Kodeks urbanistyczny – (reguluje prawo budowlane, 2004), Kodeks cywilny – (przyjęty w częściach w 1994 r., drugiej – w 1996 r., trzeciej – w 2001 r., czwartej – w 2006 r.), Kodeks postępowania cywilnego – (przyjęty w 2002 r.), Kodeks mieszkalnictwa – (reguluje stosunki związane z pomieszczeniami mieszkalnymi, ich użytkowaniem, 2004 r.), Kodeks ziemski – (reguluje stosunki w handlu i wykorzystania zasobów ziemi, 2001 r.), Kodeks śródlądowego transportu wodnego – (2001 r.), Kodeks administracyjny – (reguluje odpowiedzialność administracyjną (wykaz przestępstw może być uzupełniony na szczeblu regionalnym) w przypadku jednostek administracji publicznej oraz sprawy sądownictwa administracyjnego, 2001 r.), Kodeks marynarki handlowej – (2001 r.), Kodeks leśny – (przyjęty w 2006 r.), Kodeks podatkowy – (przyjęty w 1998 i 2000 r.), Kodeks rodzinny – (1995 r.), Kodeks celny – (2003 r.), Kodeks pracy – (2001 r.), Kodeks karny wykonawczy – (reguluje tylko wykonywanie sankcji, 1997 r.), Kodeks postępowania karnego – (reguluje procedurę odpowiedzialności karnej, 2001 r.), Kodeks karny – (regulują przepisy ogólne odpowiedzialności karnej, określa kary i zawiera wykaz czynów uważanych za przestępstwo, 1996 r.).

Kodeksy w prawie miedzynarodowym

Kodeksy IMO (liczne), wydane na podstawie Konwencji SOLAS, 1974 r. oraz Konwencji STCW, 1978 r..

Historia Powszechnie uważa się, że pierwszym zbiorem praw, znanym jako kodeks, był kodeks Hammurabiego. Jednak znane są przynajmniej trzy wcześniejsze kodeksy: kodeks sumeryjskiego króla Ur-Nammu (ok. 2060 r. p.n.e.), kodeks Lipit-Isztar, władcy miasta Isin (początek II tysiąclecia p.n.e.), akadyjski Kodeks z Esznunny (jw.).

W okresie klasycznym największe znaczenie uzyskał Kodeks Justyniana, natomiast w nowoczesności jednym z najistotniejszych stał się Kodeks Napoleona z 1807 r., który podlegał recepcji m.in. przez Księstwo Warszawskie i stanowił później wzorzec dla kodeksu cywilnego Królestwa Polskiego z 1825 r. Z kolei w 1917 r. promulgowany został pierwszy usystematyzowany kodeks prawa kanonicznego Kościoła katolickiego, który obowiązywał aż do ogłoszenia w 1983 r. współczesnego kodeksu.

Przypisy

* Kategoria:System prawa