Lędzianie

thumb|Terytorium na którym zamieszkiwali Lędzianie

Lędzianie, także Lachowie, Lędzanie, Lędzice, Lendisi, Lendzaninoi), staroruskie Лѧхъ (Lęch/LjachMały jus, czyli Ѧ, odpowiadał samogłosce nosowej ę, w języku rosyjskim przeszedł w „ja”, Я./Lach) (1115)Normańskie określenia Lachów nadsańskich z okresu wyprawy Haralda III, 1031 – znajdujące się w Sadze o Haraldzie Hardrada. [w:] Kwartalnik historyczny. t. 108, wyd. 1-3. Towarzystwo Historyczne 2001 – zachodniosłowiańskie plemię lechickie zamieszkujące tereny pogranicza dzisiejszej Polski i Ukrainy.

Nazwa plemienia Lędzianie (*lędo + *ěninъ) pochodzi z prasłowiańskiego oraz staropolskiego słowa „lęda” oznaczającego obszar, równinę, pole nieuprawne przeznaczone lub nadające się pod uprawę roliHenryk Łowmiański, Historia Polski, PWN, Warszawa 1964Henryk Łowmiański, Studia nad dziejami słowiańszczyzny Polski i Rusi w wiekach średnich, UAM, Poznań 1986. Nazwa plemienia wywodzi się bezpośrednio z gospodarki żarowo-wypaleniskowej polegającej na wycinaniu i wypalaniu lasów w celu przygotowania terenu pod pola uprawne. Zgodnie z tym znaczeniem Lędzianin oznaczał rolnika, „wypalacza lasów”L. Krzywicki, Społeczeństwo pierwotne, jego rozmiary i wzrost, Warszawa 1937.

Geograf Bawarski zapisał tylko Lendizi. Lędzianie, czy Lędzienie jest tylko odtworzeniem zaproponowanym przez Tadeusza Lehra-Spławińskiego w pracy „Lędzice—Lędzianie—Lachowie”, który twierdził w latach 50. XX wieku, że nazwa Lendizi pochodzi od Lędzian. Nie jest to pogląd powszechnie obowiązujący.

Historia

Przed okresem wędrówek ludów tereny zajmowane później przez Lędzian były zasiedlone przez ludy kultury przeworskiej i puchowskiej, utożsamiane zazwyczaj ze związkiem plemiennym Lugiów.

W 879 (według informacji zawartych w powstałym dwieście lat po opisywanych wydarzeniach dokumencie praskim) ziemie lędziańskie weszły w skład Wielkich Moraw.

W Geografie Bawarskim (napisanym prawdopodobnie w latach 844/845) Lędzianie występują pod nazwą Lendizi i posiadają 98 grodów. W pierwszych dziesięcioleciach X wieku Lędzianie dostali się prawdopodobnie pod kilkuletnie wpływy koczowniczych Madziarów.

Cesarz Konstantyn VII Porfirogeneta w swoim dziele „De Administrando Imperio” umieszczał plemię Lędzian na obszarze dzisiejszego Wołynia i nazywał je „Lendzanenoi” bądź „Lendzeninoi”. Według niego lud ten składał coroczny trybut Rusi, ale nie zaliczał go do plemion ruskich (wschodniosłowiańskich)Antoni Małecki (uczony), Lechici w świetle historycznej krytyki, Lwów 1897, str. 37.

Dokument praski zdaje się wskazywać, że po klęsce Węgrów na Lechowym Polu w 955 zwierzchnictwo nad Lędzianami przejęło państwo czeskie, jednak jest to informacja nader wątpliwa – nic o tym nie wspomina m.in. ruski kronikarz Nestor w swoich kronikach pod nieco późniejszymi datami. W latach 70. X wieku tereny Lędzian, po ich złączeniu z nowo powstałym organizmem państwowym Mieszka I, weszły w skład państwa polskiego. W 981 Lędzianie zostali podbici przez Ruś Kijowską – po zajęciu przez ruskiego księcia Włodzimierza należących do Polski Grodów Czerwieńskich. Tereny lędziańskie w 1018 roku odzyskał Bolesław Chrobry podczas powrotu z wyprawy kijowskiej. Co nastąpiło dalej pisze Nestor pod rokiem 1031: Owego roku Jarosław i Mścisław zebrali mnogie woje, poszli na Lachy i owładnęły grody czerwieńskie napowrót. I zawojowali ladzką ziemię i uprowadzili mnogie Lachy i między siebie ich rozdzielili. A Jarosław osadził swoichAntoni Małecki (uczony), Lechici w świetle historycznej krytyki, Lwów 1897, str. 21. W roku 1030 wojska ruskich Rurykowiczów zajęły Bełz, a w następnym roku w wyniku wyprawy Jarosława Mądrego i Haralda III inne grody Lachów aż po SanSaga o Haraldzie Hardrada [w:] Kwartalnik historyczny, t. 108, wyd. 1-3, „Towarzystwo Historyczne”, 2001. Polacy na krótko odzyskali tereny te jeszcze za panowania króla Bolesława Szczodrego (lata 1077–1086), po czym trafiło one pod panowanie książąt ruskich, zwłaszcza halicko-włodzimierskich. Po śmierci księcia Romana Halickiego w bitwie pod Zawichostem przejściowo władał nimi król Węgier Andrzej II, a następnie książę i król Rusi Daniel Halicki i jego następcy z rodu Romanowiczów. Lata 1256–1340 to zależność tych terenów od Złotej Ordy.

Pod panowaniem ruskim Lędzianie ulegli całkowitej rutenizacji. Zaczęła się ona w 1031 od przesiedlenia przez Jarosława Mądrego znacznej części ludności lędziańskiej nad rzekę Roś na Naddnieprzu (gdzie długo zachowywała ona swą odrębność etniczną). Rutenizujący wpływ miała również działalność cerkwi prawosławnej metropolii kijowskiej. Najsilniejszym czynnikiem rutenizującym była jednak ciągła, intensywna imigracja ludności wschodniosłowiańskiej, uchodzącej przed najazdami tatarskimi i ciągłymi wojnami domowymi gnębiącymi Ruś na względnie bezpieczne tereny lędziańskie. Po otruciu w 1340 przez bojarów ruskich ostatniego z książąt halicko-wołyńskich Bolesława Jerzego II ziemie te ponownie zostały inkorporowane w skład terytorium polskiego dzięki polityce wschodniej Kazimierza Wielkiego, jednak jeszcze do 1387 były przedmiotem wojen i politycznej rywalizacji Polski, Litwy i Węgier, by ostatecznie w 1387 ulec podziałowi między Polskę (Ruś Czerwona) i Litwę (Wołyń).

Obszar plemienny thumb|Przypuszczalny zasięg państwa Polan na początku panowania Mieszka I i ziemie przyłączone przez tego władcę. Zaznaczono hipotetyczny obszar zamieszkania plemienia Lędzian.

Do dzisiaj nie jest jasne, jakie były granice obszaru plemiennego Lędzian. W miarę zgodnie przyjmuje się tylko, że na zachodzie opierały się najdalej o rzeki Wieprz i Wisłok. Brak natomiast wiadomości pozwalających na ustalenie wschodniej granicy zasięgu Lędzian. Niewątpliwie ich ziemie obejmowały dorzecza górnego i częściowo środkowego Bugu oraz górnego Sanu. Jest bardzo prawdopodobne, że tereny osadnicze Lędzian sięgały obszaru górnego Dniestru, o czym świadczą występujące tu archaiczne, zachodniosłowiańskie nazwy rzek i niektórych miejscowości. Niektórzy historycy twierdzą, że Lędzianie mogli obejmować swym zasięgiem tereny nad Styrem i między Bugiem a Prypecią.

Jedynym źródłem pisanym, które zdaje się przekazywać informacje o wschodnim zasięgu Lędzian, jest Dokument Biskupstwa Praskiego. Wymienione tam rzeki graniczne biskupstwa to nie budzący wątpliwości Bug oraz Ztir, której nazwa nie jest do końca jasna. Przyjmuje się powszechnie, że kryje się pod nią Styr. Jednak określona zgodnie z taką interpretacją granica prezentuje się bardzo nieczytelnie, wątpliwie i fragmentarycznie. Istnieje natomiast możliwość, że nazwa Ztir oznacza rzekę Stryj – spory prawy dopływ Dniestru. Rzeka ta występowała w kronikach pod różnymi nazwami (Stryg, Stry, Stryj, Strig, Strigenses, Stryi, Strey, Striig, Strya, Sthryensis, Sthrya, Stryei, Stri), więc jest niewykluczone, że innym wariantem tej nazwy jest Ztir. Zwłaszcza forma Stri wydaje się bliska występującej w dokumencie nazwie Ztir. Gdyby ta interpretacja była trafna, granica wschodnia obszaru zajętego przez Lędzian biegłaby wzdłuż rzeki Stryj do Bugu, a następnie wzdłuż Bugu. W dawniejszej historiografii interpretowano Dokument Biskupstwa Praskiego jeszcze inaczej – uznając za rzeki graniczne Styr i górny Boh, a nie Bug. Tak uważał znany polski historyk Henryk Paszkiewicz. Przesuwałoby to granicę lędziańską daleko ku wschodowi.

Nestor wspomina oprócz grodu Czerwień drugi gród o nazwie „Peremyszl”. Jest to ruska nazwa Przemyśla, więc gród ten uznaje się za tożsamy z Przemyślem. Jednak – biorąc pod uwagę możliwość częstej u średniowiecznych kopistów omyłki bądź konfabulacji – jest możliwe, że gród „Peremyszl” z kroniki Nestora to nie Przemyśl, lecz Peremyl nad górnym Styrem, co dobrze koresponduje z Dokumentem Biskupstwa Praskiego.

Obecnie przeważa pogląd wypracowany przez Józefa Widajewicza, że wschodnia granica ziem Lędzian biegła górnym Dniestrem do rzeki Wereszycy, następnie wzdłuż Wereszycy, w jej górnym biegu skręcała aż do Styru, wzdłuż którego biegła na krótkim odcinku by wreszcie powrócić na linię Bugu. Z kolei według badań Gerarda Labudy zasięg Lędzian sięgał Bugu, Złotej Lipy i ziem na wschód od Halicza, na co dowodem mają być zachodniosłowiańskie toponimy na tych terenach.

Znamy dwóch naczelników plemiennych Lędzian: Wysza/ΒουσεβούτζηW literaturze spotkać można również tłumaczenie Wyszewit lub Wyszewic(z), oryginalny zapis patrz: B. G. Niebuhr, Corpus scriptorum historiae Byzantinae, tom III, Bonn 1840, s. 160 (Konstantyn VII Porfirogeneta) oraz Włodzisława (ruski latopis z 944).

Na obecnym terytorium Polski obszarem plemiennym Lędzian jest z pewnością ziemia chełmska, ziemia sanocka, ziemia przemyska i Zamojszczyzna. Przemyśl był jednym z ich grodów naczelnych. Jeśli chodzi o Czerwień, od którego powstał termin Grody Czerwieńskie, a następnie Ruś Czerwona to identyfikuje się go z grodami odkrytymi w Czermnie, Guciowie albo z jednym z grodów w okolicach Sanoka (np. w Trepczy). W okolicach Hrubieszowa odkryto gród w Gródku, który dawniej nosił nazwę Wołyń. Od niego wywodzi się nazwa Wołynianie. Ponieważ był to gród lędziański, powstaje problem relacji pomiędzy Lędzianami a Wołynianami. Poza granicami Polski (od 1951 roku) leży Bełz, który również uznaje się za gród lędziański.

Dawna historiografia polska umieszczała gród Czerwień dalej na wschodzie w dorzeczu Dniestru (obecny Czerwonogród) bądź w okolicach Halicza lub Zaleszczyk. W północnej części województwa lubelskiego (powiat rycki) znajdują się miejscowości Lendo Wielkie i Lendo Ruskie. W miejscowości Stężyca (powiat rycki) znajduje się wzgórze zwane Lędzicą. Według K. Kurzypa wzgórze to znajduje się w miejscu dawnego grodu obronnego. Zasięg wschodniej granicy terytorium Lędzian pokrywa się w znacznym stopniu z wschodnią i południową granicą występowania wcześniejszej kultury przeworskiej i wielbarskiej.

Źródła wymieniające Lędzian Geograf Bawarski (843) – Lendizi – (33) na mapie Konstantyn VII Porfirogeneta (912–959) – Lendzanenoi, Lendzeninoi (λενζανἦνοι, λενζενινοι) Josippon (kronika żydowska, ok. 890–953) – Lz’njn Nestor (XI w., pod datą 981) – Lachy Kinamos (Bizancjum, XI w.) – Lechoi, Λέχων/LechonAntoni Małecki, Lechici w świetle historycznej krytyki, Lwów 1907, s.24 Al-Masudi (kronikarz arabski ok. 940) – Landzaneh)

Znaczenie terytorium Lędzian dla Polski, Rusi i Węgier

Lędzianie jako to plemię, od którego wywodzi się jedna z nazw określających Polaków mają swoje miejsce w polskiej historiografii. Mają też pewne znaczenie jako najdalej wysunięte na wschód plemię zachodniosłowiańskie w kontekście poszukiwanej granicy między etnosami Słowian Zachodnich i Wschodnich.

Wpływy piastowskie W najstarszej kronice kronikarza ruskiego Nestora z roku 981 znajduje się pierwsza wzmianka o terenach, na których położone były siedziby Lędzian; poszedł Włodzimierz na Lachów i zajął im grody ich Przemyśl, Czerwień i inne grody mnogie, które i do dziś są pod Rusią. W czasie wyprawy wojennej w 1018 r. odbił te tereny Bolesław Chrobry. Polska ponownie utraciła je w roku 1031. Na krótko podporządkował sobie te tereny Bolesław Śmiały (lata 1077–1086), po czym trafiły one pod panowanie książąt ruskich, wchodząc w XIII wieku w skład Rusi Halicko-Włodzimierskiej (Księstwo halicko-wołyńskie).

thumb|Polska w okresie panowania Bolesława Chrobrego

Wpływy Rusi