Zniesławienie – według definicji słownikowej czyn polegający na przekazywaniu fałszywych (nieprawdziwych) stwierdzeń na temat osoby, które szkodzą reputacji tej osoby. Pojęcie często utożsamiane z pomówieniem, obmówieniem, oszczerstwem. Pomówienie i zniesławienie są traktowane jako synonimy w doktrynie prawnej i orzecznictwie. Pojęcia to w większości języków świata łączy ogólne znaczenie prawne: upublicznienie lub rozgłoszenie informacji, które podważają reputację jednostki czy grupy, zwłaszcza jeśli są nieprawdziwe lub wprowadzające w błądOrganization for Security and Co-operation in Europe The Representative on Freedom of the Media, Dunja Mijatović, Defamation and Insult Laws in the OSCE Region: A Comparative Study.. Termin ten definiowany przez prawo jurysdykcji wielu państw jako czyn zabroniony. We współczesnych jurysdykcjach prawa zwyczajowego, aby stanowić zniesławienie, roszczenie musi być zasadniczo fałszywe i musi być skierowane do kogoś innego niż osoba zniesławionaRon Hankin, Navigating the Legal Minefield of Private Investigations: A Career-Saving Guide for Private Investigators, Detectives, And Security Police, Looseleaf Law Publications, 2008, p. 59. „There are five essential elements to defamation: (1) The accusation is false; and (2) it impeaches the subject’s character; and (3) it is published to a third person; and (4) it damages the reputation of the subject; and (5) that the accusation is done intentionally or with fault such as wanton disregard of facts.”
Roger LeRoy Miller, Gaylord A. Jentz, Business Law Today: The Essentials, Cengage Learning, 2007, p. 115. „In other words, making a negative statement about another person is not defamation unless the statement is false and represents something as a fact (for example, 'Vladik cheats on his taxes’) rather than a personal opinion (for example, 'Vladik is a jerk’).”
Michael G. Parkinson, L. Marie Parkinson, Law for advertising, broadcasting, journalism, and public relations, Routledge, 2006, p. 273. „Simplifying a very complicated decision, the court said that because the plaintiff must prove a statement is false in order to win an action in defamation, it is impossible to win an action in defamation if the statement, by its very nature, cannot be proven false.”
Edward Lee Lamoureux, Steven L. Baron, Claire Stewart, Intellectual property law and interactive media: free for a fee, Peter Lang, 2009, p. 190. „A statement can only be defamatory if it is false; therefore true statements of fact about others, regardless of the damage rendered, are not defamatory (although such comments might represent other sorts of privacy or hate speech violations). Defamation may occur when one party (the eventual defendant if a case goes forward) writes or says something that is false about a second party (plaintiff) such that some third party ‘receives’ the communication, and the communication of false information damages the plaintiff”..
Zniesławienie ma swoje korzenie w międzynarodowym prawie ochrony praw człowieka. Dokumenty takie jak Europejska konwencja praw człowieka (art. 10) oraz wytyczne ONZ dotyczące ochrony dobrego imienia wskazują na konieczność równoważenia wolności wypowiedzi z ochroną reputacji jednostek. W kontekście międzynarodowym, zniesławienie jest często przedmiotem dyskusji w ramach ochrony mniejszości i praw człowieka.
Prawo międzynarodowe i dokumenty ONZ Kwestię ochrony czci i dobrego imienia regulują m.in.:
Powszechna deklaracja praw człowieka (PDPC), której art. 12 zakazuje „bezprawnych zamachów na honor i reputację”. Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych (MPPOiP), który w art. 17 nakazuje państwom chronić obywateli przed bezprawnym naruszeniem ich honoru i dobrego imienia, a w art. 19 gwarantuje wolność słowa – jednak z zastrzeżeniem, że może ona podlegać ograniczeniom „koniecznym do poszanowania praw lub reputacji innych”. Europejska Konwencja Praw Człowieka (EKPC), w art. 10 przewiduje wolność wyrażania opinii, ale dopuszcza ograniczenia w celu ochrony dobrego imienia i praw innych osób.
Wiele organizacji międzynarodowych (m.in. ONZ, Rada Europy, Reporterzy bez Granic czy Article 19) stoi na stanowisku, że przepisy karne dotyczące zniesławienia mogą prowadzić do tzw. „efektu mrożącego” w debacie publicznej i postulują ich ograniczenie bądź dekryminalizację.
W prawie polskim Obowiązująca w prawie polskim definicja zniesławienia zawarta jest w ustawie z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny. i definiuje je jako przestępstwo polegające na publicznym pomawianiu innej osoby, dopuszczenie się czynów, które powodują utratę dobrego imienia, zaufania i szacunku na przykład za pomocą gestu, na piśmie, ustnie w postaci oświadczenia słownego lub pisemnego, gestu, mema internetowego, znaku lub innej formy komunikacji. Różnica między wyrażeniem opinii a pomówieniem: wyrażenie opinii polega na przedstawieniu swojego zdania na dany temat lub danej osoby, mające charakter oceniający, a w przypadku pomówienia osoba powołuje się na nieistniejące fakty dyskredytujące daną osobę lub instytucję.
Istnieją dwa kontratypy dla tego czynu zabronionego. Nie ma przestępstwa, jeżeli zarzut uczyniony niepublicznie jest prawdziwy (art. 213 § 1 k.k.) oraz nie popełnia przestępstwa zniesławienia, kto publicznie podnosi lub rozgłasza prawdziwy zarzut, który służy obronie społecznie uzasadnionego interesu lub dotyczy postępowania osoby pełniącej funkcję publiczną. Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 22 czerwca 2004 r., sygn. akt V KK 70/04, OSNKW 2004, nr 9, poz. 86; wyrok SN z 15 września 2016 r., II KK 95/16, LEX nr 2112309 stwierdził, że zniesławienie, które zostało dokonane ze świadomością nieprawdziwości informacji i ocen i które zawiera nieprawdę, nigdy nie służy obronie społecznie uzasadnionego interesu, zatem zachowanie to nie korzysta z ochrony przewidzianej w art. 31 ust. 3 Konstytucji. Jeżeli zarzut dotyczy życia prywatnego lub rodzinnego, dowód prawdy może być przeprowadzony tylko wtedy, gdy zarzut ma zapobiec niebezpieczeństwu dla życia lub zdrowia człowieka albo demoralizacji małoletniego (art. 213 § 2 k.k.). Brak przestępstwa wynikający z przyczyn określonych w art. 213 nie wyłącza odpowiedzialności karnej sprawcy za zniewagę ze względu na formę podniesienia lub rozgłoszenia zarzutu (art. 214 k.k.).
Ściganie odbywa się z oskarżenia prywatnego (art. 212 § 4 k.k.). Akt oskarżenia może także wnieść prokurator, musi tego jednak wymagać interes społeczny (art. 60 k.p.k.). Czyn zagrożony jest karą grzywny albo karą ograniczenia wolności na podstawie art. 212 § 1 Kodeksu karnego.W razie skazania za zniesławienie sąd może orzec nawiązkę na rzecz pokrzywdzonego, Polskiego Czerwonego Krzyża albo na inny cel społeczny wskazany przez pokrzywdzonego (art. 212 § 3 k.k.).
Nowelizacja W wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 12 maja 2008 r. stwierdzono, że art. 213 § 2 k.k. w zakresie odnoszącym się do przestępstwa z art. 212 § 2 k.k. w części obejmującej zwrot służący obronie społecznie uzasadnionego interesu, gdy zarzut dotyczy postępowania osób pełniących funkcje publiczne, jest niezgodny z art. 14 oraz art. 54 ust. 1 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji. Błąd ten naprawiono nowelizacjąArt. 1 pkt 27 Ustawy z dnia 5 listopada 2009 r. o zmianie ustawy – Kodeks karny, ustawy – Kodeks postępowania karnego, ustawy – Kodeks karny wykonawczy, ustawy – Kodeks karny skarbowy oraz niektórych innych ustaw ()., dodając, iż nie tylko nie popełnia przestępstwa ten, którego zarzut służy obronie społecznie uzasadnionego interesu, ale i ten, którego zarzut dotyczy postępowania osoby pełniącej funkcję publiczną.
We wcześniejszym wyroku z 2006 roku Trybunał uznał, że prasa jest zobowiązana do prawdziwego przedstawiania omawianych zjawisk. Również w doktrynie stwierdza się, że granicą wolności słowa i wolności prasy jest kłamstwo, a oczywistość prymatu prawdy nad fałszem akcentowana jest także w orzecznictwie Sądu Najwyższego, dotyczącym w szczególności prawa do krytyki w środkach masowego komunikowaniaWyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 30 października 2006; Wyrok Sądu Najwyższego z 3 grudnia 1986 r. I CR 378/86 OSNC. 1988. 4. 47..
Wcześniejsze regulacje Kodeks karny z 1932 głosił w tej sprawie:
Kodeks karny z 1969 znacząco modyfikował te normy, dopuszczając pewien subiektywizm ze strony sprawcy.
Rozpowszechnianie nieprawdziwych informacji o przedsiębiorcy Osobnym czynem zabronionym jest rozpowszechnianie nieprawdziwych informacji o przedsiębiorcy, które polega na rozpowszechnianiu nieprawdziwych lub wprowadzających w błąd informacji o innym przedsiębiorstwie (w szczególności o osobach kierujących przedsiębiorstwem, sytuacji prawnej lub gospodarczej czy też o wytwarzanych towarach i świadczonych usługach oraz o ich cenach) w celu szkodzenia przedsiębiorcy, albo rozpowszechnia nieprawdziwe informacje o swoim przedsiębiorstwie lub przedsiębiorcy, w celu uzyskania korzyści finansowych dla siebie, swojego przedsiębiorstwa albo dla osób trzecich. Sprawcy tych czynów podlegają karze aresztu albo grzywny na mocy art. 26. ustawy o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji.
Zniesławienie jako podstawa procesów SLAPP Oskarżenie o zniesławienie to główna podstawa w sprawach typu SLAPP (strategicznych działań przeciw partycypacji publicznej) na świecie. Artykuł 212 jest jednym z częściej wykorzystywanych w sprawach toczących się w Polsce; w 2021 roku przed sądami rejonowymi w Polsce toczyło się 217 spraw na podstawie art. 212 § 2 kk, a w 2022 roku odnotowano 236 takich spraw. Według raportu organizacji CASE (Coalition Against SLAPPs in Europe) w Polsce na tle innych krajów dochodzi do wyjątkowo dużej liczby skazań w pierwszej instancji w sprawach tego typuSLAPPs: Increasingly Threatening Democracy in Europe..
Specjalny Sprawozdawca ONZ ds. promocji i ochrony wolności opinii i wyrazu zaleca państwom rozważenie dekryminalizacji zniesławienia oraz przeniesienie tej kwestii do sfery prawa cywilnego, aby uniknąć tzw. efektu mrożącego () w debacie publicznej. Również organizacje zajmujące się wolnością mediów, w tym Reporterzy bez Granic i Helsińska Fundacja Praw Człowieka, wskazują na konieczność reformy art. 212 k.k. w Polsce, postulując złagodzenie sankcji karnych lub całkowite wykreślenie przepisu o zniesławieniu z kodeksu karnego.
Europejski Trybunał Praw Człowieka wielokrotnie wskazywał na problematykę art. 212 w polskim kodeksie karnym, o którego usunięcie od lat apelują organizacje pozarządowe.
Zobacz też Naruszenie dóbr osobistych, w tym czci jednostki, zabrania także Kodeks cywilny w art. 23 i 24..
Przypisy
Linki zewnętrzne
Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny () Nieskuteczna klauzula nieodpowiedzialności 2004
Kategoria:Przestępstwa ścigane z oskarżenia prywatnego