Herman Lieberman (ur. 3 stycznia 1870 w Drohobyczu, zm. 21 października 1941 w Londynie) – polski adwokat, działacz socjalistyczny, jeden z przywódców i poseł Polskiej Partii Socjalistycznej, publicysta. Żołnierz Legionów Polskich, prezydent efemerycznej Republiki Przemyskiej, współtwórca Centrolewu.
Życiorys Rodzina i wykształcenie Pierwotnie wskazywano na datę jego urodzenia 27 grudnia 1869, imię Hersz, a nazwisko w zapisie Liebermann. Był synem Józefa (przedsiębiorca naftowy, przemysłowie i kierownik w kopalni) i Herminy z domu Fuks oraz dalekim kuzynem matki Artura Leinwanda. Choć wychował się w rodzinie żydowskiej, wcześnie znalazł się pod wpływem religii katolickiej i uległ asymilacji.
Uczęszczał do gimnazjum w Borysławiu a następnie w gimnazjum w Drohobyczu) i do gimnazjum w Stryju, gdzie przewodził organizacji Socjomatetów, o zabarwieniu socjalistyczno-niepodległościowymLeonard Dubacki, Lieberman Herman, Polski Słownik Biograficzny, t. 17, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk, s. 303-307. Tam zdał maturę 13 lipca 1888 (jako Hermann Lieberman).
Od 1888 do 1890 studiował prawo na Uniwersytecie Wiedeńskim. Przerwał naukę i wyjechał do Zurychu, a następnie do Paryża, gdzie nawiązał kontakty z działaczami socjalistycznymi, m.in. z Aleksandrem Dębskim, Witoldem Jodko-Narkiewiczem i Stanisławem Mendelsonem. Częstą zmianę miejsca pobytu wymuszało zaangażowanie w ruch socjalistyczny (od lat gimnazjalnych) i prześladowania z tym związane. W 1890 najprawdopodobniej z inspiracji carskiej ochrany został przez policję francuską aresztowany i po ok. 3 miesiącach pobytu w więzieniu wydalony z Francji. Powrócił wówczas do Galicji i wznowił studia na Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie od I semestru roku akademickiego 1890/1891. Tam w 1893 uzyskał absolutorium, a 12 maja 1894 stopień doktora praw. Jako student brał czynny udział w ruchu socjalistycznym młodzieży akademickiej; był także członkiem Zarządu Bratniej Pomocy. W 1892 po raz pierwszy władze austriackie wytoczyły mu proces polityczny oskarżając go m. in. o próby agitacji socjalistycznej na wsi podkrakowskiej. W tym czasie ożenił się z Gustawą (z domu Brings).
Działalność pod zaborem austriackim Jako prawnik prowadził jednocześnie działalność polityczną i społeczną, za którą kilkakrotnie był sądzony.
W czerwcu 1894 został aplikantem adwokackim w kancelarii Samuela Reicha w Rzeszowie. Zorganizował struktury Galicyjskiej Partii Socjaldemokratycznej w mieście, założył stowarzyszenie oświatowe Siła. W drugiej połowie 1895 wydawał w swoim mieszkaniu przy ul. Zamkowej tygodnik „Postęp”, który wspierał kandydaturę wyborczą krakowskiego profesora prawa Józefa Rosenblatta (obrońcy Ludwika Waryńskiego i towarzyszy w procesie krakowskim w 1880), domagając się powszechności wyborów; pismo zostało w listopadzie zawieszone przez władze miejskie, które wytoczyły Liebermanowi proces, zakończony uniewinnieniem. Był faktycznym przywódcą pierwszego rzeszowskiego strajku, zorganizowanego przez pracowników budowlanych w maju 1896.
W drugiej połowie 1896 został pod naciskiem władz Rzeszowa zwolniony z pracy i zmuszony do opuszczenia miasta, osiadając w Przemyślu. W 1897 po zdaniu egzaminu zawodowego otworzył tam własną kancelarię. 4 listopada 1900 został pobity przez podwładnych komendanta stacjonującego w mieście 10 Korpusu, generała , który uznawał socjalistów za działaczy antyaustriackich, antypaństwowych i antywojskowych. Po tym, jak grupa robotników zraniła w odwecie oficera 58 pp., Lieberman z grupą towarzyszy stanął przed sądem we Lwowie, ale został w lutym 1901 uniewinniony, a Ignacy Daszyński zrelacjonował zajście na zebraniu Rady Państwa w Wiedniu.
Od 1901 do 1919 Lieberman był członkiem Polskiej Partii Socjalno-Demokratycznej (PPSD), później jednym z przywódców Polskiej Partii Socjalistycznej. W 1907 i 1911 dwukrotnie wybierany do Izby Posłów Reichsratu Przedlitawii w Wiedniu. Zasłynął jako znakomity mówca.
W 1911 zainicjował budowę Domu Robotniczego w Przemyślu. Następnie został jego dyrektorem.
I wojna światowa i walki o granice Polski W czasie I wojny światowej wstąpił do Legionów Polskich. Przydzielony do 1 pułku Legionów i do III Brygady. Walczył jako szeregowiec, a z czasem jako porucznik. Za walki pod Kostiuchnówką nad Styrem został odznaczony Krzyżem Walecznych. Służbę zakończył w maju 1917. Był jednym z sześciu obrońców w procesie legionistów w Marmaros-Sziget od czerwca do września 1918.
1 listopada 1918 po fiasku ukraińskiej próby zajęcia Przemyśla w ramach tzw. czynu listopadowego wziął udział w rokowaniach polsko-ukraińskich. W kolejnych dniach doprowadził do utworzenia Polskiej Rady Narodowej w Zasaniu, lewobrzeżnej części Przemyśla opanowanej przez oddziały polskie. 7 listopada na wieść o obradach zgromadzenia ludowego na przemyskim Rynku przedostał się na prawy brzeg i wygłosił z okna ratusza apel o zaniechanie walk polsko-ukraińskich. Proklamował Republikę Przemyską, która pod jego prezydenturą przetrwała pięć dni, głosząc „zakończenie walki narodowej” i „obronę ludności przed głodem, zimnem i anarchią”. Przyjął od zgromadzenia ludowego postulat utworzenia Rady Delegatów Robotniczych, przemianowanej po przybyciu żołnierzy na Radę Robotniczo-Żołnierską, pod warunkiem podporządkowania jej Polskiej Radzie Narodowej w charakterze organu pomocniczego.
W styczniu 1919 został wybrany z okręgu przemyskiego posłem na Sejm Ustawodawczy, w którym brał udział w przygotowaniu i uchwaleniu konstytucji marcowej. Reprezentował Związek Parlamentarny Polskich Socjalistów.
W lipcu 1919 przebywał w Paryżu, gdzie w wywiadach udzielonych prasie lewicowej przedstawił zajęcie Wilna i początkowy etap wojny polsko-bolszewickiej jako akcję o charakterze obronnym z polskiej strony, a także zdezawuował tajne pertraktacje polityków Komitetu Narodowego Polskiego z przedstawicielem białogwardzistów w Paryżu Siergiejem Sazonowem jako prywatne inicjatywy. Według własnej relacji otrzymał od francuskiego komunisty Marcela Cachina propozycję mediacji w konflikcie z Rosją radziecką, którą Józef Piłsudski miał podczas rozmowy w Belwederze w drugiej połowie września stanowczo odrzucić. Latem 1919 w dyskusji sejmowej nad ratyfikacją przez Polskę traktatu wersalskiego Lieberman wskazał, że sprawę niepodległości Polski na arenę międzynarodową wprowadziło obalenie caratu przez rewolucję robotniczą i wyraził sprzeciw wobec polskiego udziału w interwencji w Rosji. Wraz z innymi członkami ZPPS przekazał 7 października 1919 ministrowi spraw zagranicznych Ignacemu Paderewskiemu interpelację w sprawie ujawnionej przez prasę francuską propozycji pokojowej złożonej przez bolszewików podczas tajnych rokowań polsko-radzieckich w Białowieży, która to propozycja zgodnie z oświadczeniem Paderewskiego wobec Rady Najwyższej Konferencji Pokojowej w Paryżu z 15 września w całości zaspokajała dążenia terytorialne Polski; interpelacja żądała zakończenia wojny z Rosją radziecką jako prowadzonej na rozkaz Ententy.
W lutym 1920 brał udział w obradach sejmowej Komisji Spraw Zagranicznych nad odpowiedzią na radziecką ofertę pokojową z 28 stycznia, domagając się bezskutecznie natychmiastowego zaproponowania miejsca i czasu rozpoczęcia rokowań oraz jednoznacznego poparcia dla prawa Białorusinów i Ukraińców do samookreślenia. 18 maja 1920 entuzjastycznie powitał powracającego do Warszawy po sukcesie wyprawy kijowskiej Józefa Piłsudskiego. Latem 1920 odbył misję do Anglii i Francji, z której raportował, że mimo braku przedstawicielstw dyplomatycznych Rosji radzieckiej w krajach zachodnich tamtejszy ruch socjalistyczny sprzyja bolszewikom; według działacza Komunistycznej Partii Robotniczej Polski Pawła Lewinsona jego misja miała na celu „spacyfikowanie” europejskich socjalistów. Po powrocie na posiedzeniu Centralnego Komitetu Wykonawczego PPS 20 lipca 1920 Lieberman zajął mniejszościowe stanowisko przeciwko udziałowi PPS w tworzonym wówczas na wniosek Rady Obrony Państwa koalicyjnym rządzie obrony narodowej.
II Rzeczpospolita thumb|Podczas procesu brzeskiego na ławie oskarżonych z Wincentym Witosem i Stanisławem Dubois
W latach 1920–1939 był członkiem Rady Naczelnej PPS, w latach 1931–1934 wiceprzewodniczącym Centralnego Komitetu Wykonawczego PPS. Prowadził kancelarię adwokacką, występował w procesach politycznych; m.in. doprowadził do uniewinnienia robotników krakowskich, oskarżonych w związku z krwawymi zajściami w 1923 roku.
Po przewrocie majowym z 1926 stał się przeciwnikiem sanacji. Występował przeciw nadużyciom władzy, m.in. zgłosił wniosek o postawienie ministra skarbu Gabriela Czechowicza przed Trybunałem Stanu za finansowanie akcji wyborczej BBWR i w czerwcu 1929 pełnił rolę oskarżyciela w jego procesie. Został na tym tle obelżywie zaatakowany przez Józefa Piłsudskiego na łamach „Głosu Prawdy”.
Był zaangażowany w prace nad zawiązaniem Centrolewu, do którego doszło we wrześniu 1929. 9 września 1930 aresztowany jako jeden z przywódców Centrolewu i bestialsko pobity, a następnie wraz z grupą posłów opozycyjnych osadzony w twierdzy w Brześciu nad Bugiem. Skazany w tzw. procesie brzeskim w styczniu 1932 na dwa i pół roku więzienia pod zarzutem przygotowywania zamachu stanu.
Na emigracji mały|Miejsce pochówku Hermana Liebermana w Londynie
4 października 1933, na dzień przed zatwierdzeniem wyroku przez Sąd Najwyższy, wyjechał do Czechosłowacji, a stamtąd do Francji. Pomagał walczącej Republice Hiszpańskiej oraz brygadom międzynarodowym, w tym rannym ochotnikom z XIII Brygady im. Jarosława Dąbrowskiego, podczas hiszpańskiej wojny domowej.
14 maja 1939 opublikował w tygodniku „Świat i Polska” artykuł pt. On ne parle pas ainsi de la Pologne! (Tak się nie mówi o Polsce!), będący odpowiedzią na tekst Marcela Déata Dlaczego musimy umierać za Gdańsk? z 4 maja 1939.
Po wybuchu II wojny światowej był bliskim współpracownikiem generała Władysława Sikorskiego. Został jednym z trzech wiceprezesów Rady Narodowej Rzeczypospolitej Polskiej, emigracyjnego parlamentu polskiego, utworzonego w Paryżu. W czerwcu 1940 przedostał się po kapitulacji Francji do Londynu. Od 3 września do 20 października 1941 był ministrem sprawiedliwości w trzecim rządzie Władysława Sikorskiego.
Był zdecydowanym przeciwnikiem żydowskich ugrupowań narodowych, opowiadał się konsekwentnie za asymilacją Żydów.
Zmarł w wyniku udaru mózgu w Londynie 21 października 1941 i pochowany został w części wschodniej cmentarza Highgate (Highgate East, Sq. 84, gr. 50563). Jego symboliczny grób znajduje się na cmentarzu żydowskim w Przemyślu. Pośmiertnie odznaczony Orderem Orła Białego postanowieniem prezydenta RP Władysława Raczkiewicza z 21 października 1941.
Upamiętnienie thumb|Symboliczny grób Hermana Liebermana na nowym cmentarzu żydowskim w Przemyślu W filmie Śmierć prezydenta (1977) w reżyserii Jerzego Kawalerowicza w rolę Hermana Liebermana wcielił się aktor Kazimierz Iwor. W filmie Zamach stanu (1981) w reżyserii Ryszarda Filipskiego zagrał go Lech Bijałd.
W 1996 ukazały się nakładem Wydawnictwa Sejmowego Pamiętniki Liebermana, opracowane naukowo przez Andrzeja Garlickiego.
W maju 2023 na wniosek rzecznika praw obywatelskich Marcina Wiącka Sąd Najwyższy uchylił wyrok skazujący Liebermana w procesie brzeskim, uniewinniając go od postawionych zarzutów.
Uwagi
Przypisy
Bibliografia
Cz. 1, cz. 2
Lieberman Herman, w: Kto był kim w Drugiej Rzeczypospolitej, red. Jacek Majchrowski przy współpracy Grzegorza Mazura i Kamila Stepana, BGW, Warszawa 1994, , t. II, s. 345–346.
Linki zewnętrzne Publikacje Hermana Liebermana w bibliotece Polona
Kategoria:Absolwenci i studenci Uniwersytetu Jagiellońskiego (okres zaborów) Kategoria:Członkowie I Rady Narodowej Rzeczypospolitej Polskiej Kategoria:Członkowie Komitetu Narodowego Polskiego (1917–1919) Kategoria:Członkowie Ligi Obrony Praw Człowieka i Obywatela Kategoria:Ludzie urodzeni w Drohobyczu Kategoria:Ludzie związani z Przemyślem (zabór austriacki) Kategoria:Ludzie związani z Przemyślem (I Rzeczpospolita)