Czasownik (verbum) w języku łacińskim podlega koniugacji, tj. odmianie przez osoby, liczby, czasy, tryby i strony. Występują cztery typy odmiany: koniugacja pierwsza (o temacie zakończonym na -ā), koniugacja druga (o temacie zakończonym na -ē), koniugacja trzecia (o temacie zakończonym na spółgłoskę, przy czym występuje w niej też podtyp, w którym między tematem a końcówką występuje spójka ĭ) i koniugacja czwarta (o temacie zakończonym na -ī). Istnieją też niepodlegające koniugacji formy bezosobowe czasownika.

Formy osobowe Formy osobowe czasownika w języku łacińskim (verbum finitum) to: trzy osoby (personae): persona prima (osoba pierwsza), persona secunda (osoba druga) i persona tertia (osoba trzecia) dwie liczby (numeri): (numerus) singularis (liczba pojedyncza) i (numerus) pluralis (liczba mnoga). Występująca w języku praindoeuropejskim liczba podwójna ((numerus) dualis) w koniugacji łacińskiej zanikła całkowicie jako kategoria gramatyczna. sześć czasów (tempora): (tempus) praesens (czas teraźniejszy), (tempus) imperfectum (czas przeszły niedokonany), (tempus) futurum primum (czas przyszły niedokonany, nazwę zapisuje się często jako (tempus) futurum I), (tempus) perfectum (czas przeszły dokonany), (tempus) plusquamperfectum (czas zaprzeszły), (tempus) futurum exactum (czas przyszły uprzedni, nazwę zapisuje się często jako (tempus) futurum II). Pierwsze trzy czasy wiążą się z aspektem niedokonanym czasownika (verbum infectum), drugie trzy z aspektem dokonanym czasownika (verbum perfectum). trzy tryby (modi): (modus) indicativus (tryb oznajmujący, zwany też trybem orzekającym), (modus) coniunctivus (tryb popularnie nazywany przypuszczającym, choć właściwszą nazwą jest „tryb łączący” lub „tryb warunkowy”), (modus) imperativus (tryb rozkazujący). Występujący w języku praindoeuropejskim tryb życzący ((modus) optativus) zanikł w języku łacińskim prawie całkowicie i nie istnieje jako kategoria gramatyczna, a jego funkcje przejął coniunctivus. dwie strony (genera): (genus) activum (strona czynna) i (genus) passivum (strona bierna). Występująca w języku praindoeuropejskim strona medialna ((genus) medium) w języku łacińskim zanikła, a jej funkcje przejęła strona bierna.

Formy bezosobowe Formy bezosobowe czasownika w języku łacińskim (verbum infinitum, nomina verbalia) to: formy bezosobowe czasownika o charakterze rzeczownikowym (substantiva verbalia) infinitivus (bezokolicznik). W języku łacińskim jest sześć form bezokolicznika: infinitivus praesentis activi, infinitivus perfecti activi, infinitivus futuri activi, infinitivus praesentis passivi, infinitivus perfecti passivi i infinitivus futuri passivi. Infinitivus nie podlega deklinacji. gerundium (rzeczownik odczasownikowy). Gerundium podlega ułomnej deklinacji. supinum (celownik odczasownikowy). Supinum podlega ułomnej deklinacji. formy bezosobowe czasownika o charakterze przymiotnikowym (adiectiva verbalia), czyli participia (imiesłowy). W języku łacińskim są cztery participia: participium praesentis (activi), participium perfecti (passivi), participium futuri activi i participium futuri passivi, nazywane częściej gerundivum. Participia łacińskie podlegają deklinacji.

Funkcje wymienionych kategorii gramatycznych nie zawsze w pełni odpowiadają funkcjom analogicznych kategorii gramatycznych innych języków fleksyjnych i zostały opisane w odpowiednich rozdziałach.

Morfologia czasownika łacińskiego Fleksja Tematy czasownika łacińskiego. Koniugacje łacińskie Czasownik łaciński ma trzy tematy: temat praesentis, temat perfecti activi i temat supini (w niektórych gramatykach określany jako temat participii perfecti passivi). Tematy te można rozróżnić dzięki podawanym przez słowniki tzw. formom podstawowym. Formy podstawowe czasownika to 1. osoba praesentis indicativi activi, infinitivus praesentis activi, 1. osoba perfecti indicativi activi i supinum, np. kolejno vinco, vincěre, vici, victum. Znajomość form podstawowych czasownika jest niezbędna do znajomości jego odmiany, dlatego też w nauce języka łacińskiego konieczna jest opanowanie pamięciowe wszystkich form podstawowych.

Znajomość czterech form podstawowych czasownika umożliwia ustalenie, do której spośród czterech koniugacji łacińskich należy dany czasownik.

Temat praesentis czasownika kończy się: w koniugacji I na -ā w koniugacji II na -ē w koniugacji III na spółgłoskę lub -ŭ w koniugacji III występują też czasowniki o temacie rozszerzonym o -ĭ w koniugacji IV na -i

1 osoba praesentis indicativi activi kończy się: w koniugacji I na -o w koniugacji II na -eo w koniugacji III na -o lub -io w koniugacji IV na -io

Infinitivus praesentis activi kończy się: w koniugacji I na -āre w koniugacji II na -ēre w koniugacji III na -ěre w koniugacji IV na -īre

Temat supini przybiera różne zakończenia niezależnie od koniugacji.

Formy podstawowe czasownika Znajomość pierwszej i drugiej formy podstawowej czasownika jest konieczna do ustalenia, do której koniugacji należy czasownik. Tak np. czasownik o pierwszej formie amo mógłby należeć do koniugacji I lub III – znając jego drugą formę amare wiadomo, że należy do koniugacji I. Czasownik o drugiej formie videre mógłby należeć do koniugacji II lub III – znając jego pierwszą formę video wiadomo, że należy do koniugacji II. Czasownik o pierwszej formie audio mógłby należeć do koniugacji III lub IV – po drugiej formie audire wiadomo, że należy do koniugacji IV.

Postacie trzeciej i czwartej formy czasownika bywają różne – trzecia pokrywa się z tematem perfecti, czwarta z tematem supini. Bez ich znajomości nie potrafilibyśmy tworzyć odpowiednio form tworzonych od tematu perfecti i form tworzonych od tematu supini.

Znaczna większość czasowników I koniugacji przybiera formy podstawowe typu -amo -amāre, -amāvi, -amātum.

Temat praesentis Od tematu praesentis tworzy się: praesens indicativi activi et passivi imperfectum indicativi activi et passivi futurum primum indicativi activi et passivi praesens coniunctivi activi et passivi imperfectum coniunctivi activi et passivi imperativus praesentis activi et passivi imperativus futuri activi et passivi infinitivus praesentis activi et passivi participium praesentis activi participium futuri passivi (gerundivum) gerundium.

Występujące w języku łacińskim formy tematu praesentis to: temat równy rdzeniowi, np. dico, duco temat równy rdzeniowi z reduplikacją, tj. powtórzeniem na początku wyrazu pierwszej spółgłoski tematu z dodaną do niej samogłoską -i, np. gigno (z dawnego gigněo) (por. part. perf. pass. genitus) temat równy rdzeniowi + spółgłoska nosowa wtrącona do tematu jako infiks lub sufiks, np. rumpo (por. part. perf. pass. ruptus), vinco (por. part. perf. pass. victus), fallo (dawne falno, por. part. perf. pass. falsus). W czasownikach pingo, fingo i iungo -n przeszło także do tematu perfecti. temat równy rdzeniowi z przyrostkiem -sc, np. cognosco (por. perf. cognovi) temat równy rdzeniowi z przyrostkiem -t, np. flecto (por. perf. flexi), necto (por. perf. nexi) temat równy rdzeniowi z przyrostkiem -i, np. venio (por. part. perf. pass. ventum).

Tworzenie form czasownika od tematu praesentis Cechą charakterystyczną końcówek passivi jest występowanie spółgłoski -r w każdej z nich, prócz końcówki 2. osoby pluralis. Zamiast końcówki drugiej osoby singularis passivi -ris może występować końcówka -re.

Indicativus praesentis activi tworzy się dodając do tematu praesentis końcówek -o, -s, -t (dla kolejnych osób singularis) i -mus, -tis, -nt (dla kolejnych osób pluralis), np. amo, amas, amat, amamus, amatis, amant. Forma 1. osoby liczby pojedynczej I koniugacji powstaje tak samo, samogłoska tematyczna -ā zlewa się w niej jednak z końcówką osobową: zamiast amao czy laudao występują więc formy amo i laudo.

Indicativus praesentis passivi tworzy się przez dodanie do tematu praesentis końcówek -r, -ris (-re), tur, mur, mini, ntur. Także tu temat koniugacji pierwszej ulega w formach 1. osoby singularis stopieniu z końcówką osobową – wzór odmiany przedstawia się więc następująco: amor, amaris, amatur, amamur, amamini, amantur.

Coniunctivus praesentis activi tworzy się dodając do tematu cechę -e (dla koniugacji I) lub -a (dla pozostałych koniugacji) i końcówkek osobowych -m, -s, -t, -mus, -tis, -nt. Cecha -e uległa stopieniu z tematem koniugacji I, dlatego coniunct. praes. act. tej koniugacji wygląda następująco: amem, ames, amet, amemus, ametis, ament. Coniunct. praes. act. pozostałych koniugacji wygląda następująco: puniam, punias, puniat, puniamus, puniatis, puniant. Spotyka się czasem formy archaiczne coniunct. praes. act. czasownika do – zamiast formy dem formę duim i zamiast formy dent formę duint. Stanowią one pozostałość dawnego optatiwu.

Coniunctivus praesentis passivi tworzy się podobnie jak coniunct. praes. act., zastępując końcówki activi końcówkami passivi. Np. coniunct. praes. pass. I ma postać amer, ameris (amere), ametur, amemur, amemini, amentur, a III vincar, vincaris (vincare), vincatur, vincamur, vincamini, vincantur.

Indicativus imperfecti activi tworzy się przez dodanie do tematu praesentis cechy -ba i odpowiedniej końcówki osobowej activi: amabam, amabas, amabat, amabamus, amabatis, amabant. Cecha -ba jest prawdopodobnie formą dawnego czasownika posiłkowego, podobnie jak polska forma chwaliłem, powstała z dawnego chwalił jeśm.

Indicativus imperfecti passivi tworzy się przez dodanie do tematu praesentis cechy -ba i odpowiedniej końcówki passivi, np. laudabar, laudabaris (laudabare), laudabatur, laudabamur, laudabamini, laudabantur.

Coniunctivus imperfecti activi tworzy się przez dodanie do tematu praesentis sufiksu -rē i końcówki osobowej activi, np. monerem, moneres, moneret, moneremus, moneretis, monerent. Sufiks -rē powstał na skutek rotacyzmu z sufiksu -se. Naukę tej formy może ułatwić jej podobieństwo z infinitiwem – tworzy się ją tak, jakby do infinitiwu praesentis dodawało się końcówki osobowe activi (trzeba jednak pamiętać o iloczasie: przy inf. monerě, 1. os. plur. jest jednak monerēmus).

Coniunctivus imperfecti passivi tworzy się jak coniunct. imperf. act., zastępując końcówki activi końcówkami passivi, np. monerer, monereris (monerere), moneretur, moneremur, moneremini, monerentur.

Indicativus futuri I activi tworzy się odmiennie z jednej strony dla koniugacji I i II, z drugiej dla III i IV. Dla koniugacji I i II tworzy się go przez dodanie do tematu praesentis cechy czasowej -b i odpowiedniej końcówki osobowej. Między cechą -b a końcówkami rozpoczynającymi się na spółgłoskę występuje spójka -i (w trzeciej osobie pluralis -u), np. laudabo, laudabis, laudabit, laudabimus, laudabitis, laudabunt. Dla koniugacji III i IV przez dodanie do tematu praesentis cechy -a dla osoby pierwszej singularis, cechy e dla pozostałych osób singularis i pluralis, np. puniam, punies, puniet, puniemus, punietis, punient.

Indicativus futuri I passivi również tworzy się odmiennie dla analogicznych grup koniugacji, zastępując końcówki activi końcówkami passivi, np.: dla koniugacji I: laudabor, laudaberis (laudabere), laudabitur, laudabimur, laudabimini, laudabuntur. Należy zwrócić uwagę, że w drugiej osobie singularis spójka -i przechodzi w -e, a w trzeciej osobie pluralis w -u. dla koniugacji IV: puniar, punieris (puniere), punietur, puniemur, puniemini, punientur.

Imperativus I (praesentis) activi występuje w 2. osobie singularis i pluralis. Dla 2. osoby singularis pokrywa się z tematem, dla 2. osoby pluralis końcówką jest -te, np. ama (kochaj), amate (kochajcie). W koniugacji III między tematem a końcówką drugiej osoby pluralis występuje spójka -i, np. vince (zwyciężaj), vincite (zwyciężajcie). Czasowniki dico, duco, facio i fero przybierają w drugiej osobie imperat. praes. act. formę apokopowaną (skróconą), tj. kolejno dic, duc, fac i fer.