Civilization lub Sid Meier's Civilization – strategiczna gra turowa stworzona przez Sida Meiera dla firmy MicroProse w 1991 roku.
Gra polega na ciągłym rozwijaniu własnej cywilizacji konkurującej z innymi cywilizacjami od początku jej dziejów w epoce pierwotnych społeczeństw rolniczych (dokładnie 4000 r.p.n.e.) do futurystycznych czasów zasiedlania kosmosu. Głównym celem gry jest albo podbój świata (czyli wyeliminowanie konkurentów) albo wysłanie w kosmos statku i założenie kolonii na jednej z planet w układzie słonecznym Alfa Centauri. Na końcowy wynik rozgrywki (dane statystyczne) składa się udany lot w kosmos, liczba obywateli, powierzchnia zajętego obszaru oraz liczba odkrytych technologii przyszłościowych. Wynik ten może być również przyczyną zwycięstwa jeśli żadna z cywilizacji nie wygra do domyślnej daty w której kończy się gra (jest ona zależna od poziomu trudności: od 2020 r.n.e. w przypadku imperatora, do 2100 r.n.e. w przypadku wodza)
Struktura gry Tworzenie świata i wybór cywilizacji Przed rozpoczęciem gry można ustawić jej parametry, tzn. wielkość globu, jego klimat (wilgotność i temperaturę) oraz wiek w miliardach lat i stosunek wielkościowy lądów do powierzchni morskich. Wiek globu i klimat mają wpływ na jakość danego typu terenu, jaki będzie zasiedlany przez konkurujące cywilizacje; np. im wyższa będzie temperatura i mniejsza wilgotność tym częściej będą występować pustynie, a zmniejszy się liczba lasów tropikalnych. Gracz ma możliwość wybrania narodowości dla swojej cywilizacji oraz liczby przeciwników komputerowych, przy czym całkowita liczba cywilizacji biorących udział w grze waha się między 3 a 7. Wśród cywilizacji, które gracz ma do dyspozycji, są zarówno cywilizacje starożytne, takie jak Egipcjanie czy Rzymianie, jak również te nowsze – np. Amerykanie. Każda z nich ma swojego historycznego przywódcę innego dla danej nacji, np. Abraham Lincoln stoi na czele cywilizacji amerykańskiej.
Cywilizacje i ich przywódcy w grze Amerykanie – Abraham Lincoln Anglicy – Elżbieta I Aztekowie – Montezuma II Babilończycy – Hammurabi Chińczycy – Mao Tse-Tung Egipcjanie – Ramzes II Francuzi – Napoleon I Grecy – Aleksander Wielki Hindusi – Mohandas Gandhi Mongołowie – Czyngis Chan Niemcy – Fryderyk II Rosjanie – Józef Stalin Rzymianie – Juliusz Cezar Zulusi – Zulus Czaka
Zakładanie cywilizacji Gra rozpoczyna się 4 tysiące lat przed naszą erą. Gracz początkowo dysponuje tylko jednostką osadników, którą może założyć miasto. Początek rozwoju cywilizacji zaczyna się właśnie od założenia pierwszego miasta. Początkowo także, składająca się z ułożonych tetragonalnie pól mapa globu, jest niedostępna i może być odkrywana przez poruszające się po niej jednostki.
Po zbudowaniu miasta można otrzymywać informacje od tzw. doradców, tworzyć jednostki bojowe lub cywilne albo rozbudowywać miejską infrastrukturę, a także ustalać na co idą podatki. Każde miasto ma swój ograniczony do 21 pól zasięg, ułożonych na siatce 5×5 bez pól narożnych, przy czym centralne pole jest polem miasta, a pozostałe 20 to pola, z których miasto może czerpać tzw. tarczki produkcji, jednostki żywienia (snopki) oraz handel, z którego uzyskiwać można podatki przeznaczane z kolei na akumulację kapitału, naukę lub rozrywkę. W zależności od typu pola, może ono wzmagać produkcję (np. las, wzgórza, góry), wytwarzanie żywności (pola, łąki) lub przynosić dochody (rzeki, morza). Żeby korzystać z pola należy na nie wysłać mieszkańców (jeden "ludek" korzysta z jednego pola), jedynym wyjątkiem jest pole samego miasta, które jest wykorzystywane automatycznie (tzn. nie trzeba tam wysyłać mieszkańców)
Budynki (infrastruktura) Rodzaj obiektów jakie można budować w mieście zależy od poziomu technologicznego cywilizacji, który jest podnoszony, przede wszystkim, dzięki nakładom na naukę. Nowe technologie można też zdobywać dzięki szpiegostwu lub poprzez zajmowanie miast cywilizacji lepiej rozwiniętych, bądź podążających inną ścieżką rozwoju. Od liczby "tarczek" produkcji zależy tempo budowy poszczególnych obiektów. Z kolei wielkość produkcji zależna jest od terenu oraz liczby obywateli, gdyż jej wzrost pozwala na korzystanie z większej liczby zasobów naturalnych znajdujących się wokół miasta.
Budynki stawiane w mieście mają swoje specyficzne funkcje, chociaż niektóre potęgują tylko efekty działania istniejących już wcześniej budowli. Niektóre budynki mają charakter cudów świata. Część infrastruktury pełni funkcję uśmierzania niezadowolenia, należą do niej: świątynia, koloseum oraz katedra, jak również plac targowy oraz bank, chociaż podstawową funkcją tych dwóch ostatnich jest podnoszenie rezerw budżetowych. Na wyższym poziomie rozwoju cywilizacji pojawiają się też wynalazki pozwalające na budowę obiektów zwiększających produkcję, są to przede wszystkim: fabryka oraz różnego typu elektrownie. Zwiększanie produkcji może się jednak przyczyniać do wzrostu zanieczyszczeń i powstania efektu cieplarnianego, czego następstwem jest stopniowe pustynnienie całego globu. Budowane mogą być też budynki wpływające na szybszy rozwój nauki: biblioteki i uniwersytety.
Cuda świata Poza podstawowymi obiektami infrastruktury w miastach budowane mogą być też tzw. cuda świata. Dany cud świata może być zbudowany tylko przez jedną cywilizację i tylko w jednym mieście. Ich budowa zazwyczaj jest o wiele bardziej kosztowna (trzeba przeznaczyć na jej budowę kilkakrotnie więcej tarczek produkcji niż przy innego typu obiektach), przez co często trwa wyścig między cywilizacjami, która pierwsza może zbudować dany cud. Cywilizacja, której nie udało się ukończyć cudu jako pierwszej musi zrezygnować z dalszej produkcji lub przerzucić ją na inny obiekt. Budowę cudu można przyspieszyć poprzez wyłożenie pewnej sumy pieniędzy lub poprzez wprowadzanie do miast karawan, z których każda zwiększa produkcję o 50 tarczek. Całkowite zniszczenie miasta powoduje utratę cudu na zawsze.
Do cudów świata w grze zaliczone zostały m.in. Wielki Mur Chiński, Piramidy, Biblioteka Aleksandryjska, Kolos Rodyjski, a także Równouprawnienie, czy projekt SETI.
Tego typu obiekty dają możliwości skokowej zmiany oraz przyspieszenia rozwoju cywilizacji w stosunku do innych. Funkcje niektórych jednak działają tylko do momentu jakiegoś konkretnego odkrycia naukowego np. Biblioteka Aleksandryjska (w grze Wielka Biblioteka) pozwala na automatyczne dokonywanie odkryć, których dokonały co najmniej dwie inne cywilizacje, funkcjonuje w ten sposób tylko do momentu odkrycia uniwersytetów.
Jednostki W miastach poza budynkami budowane mogą być także jednostki, z których większa część to typy jednostek bojowych. Każda jednostka określona jest trzema parametrami: współczynnik ataku, współczynnik obrony i współczynnik ruchu, a także inne parametry związane z walką, różne w zależności od wersji, parametry określone są liczbami całkowitymi. Jednostki cywilne mają zerową wartość ataku i czasem także zerową wartość obrony.
Każda jednostka kosztuje pewną liczbę tarczek (od 10 w przypadku wojowników (oryginalnie "militia") do 160 w przypadku nowoczesnych okrętów i bomb atomowych). Każdą jednostkę można też kupić natychmiast za pewną ilość złota (od 50 za wojowników do 3200 za nowoczesne okręty i bomby atomowe). Wyjątkiem są osadnicy którzy poza tarczkami kosztują jednego "ludka"(jeżeli miasto liczy mniej niż 2 ludków, to domyślnie nie można zbudować tej jednostki a tarczki będą się po prostu kumulować aż miasto się powiększy lub zmienimy cel produkcji).
Wszystkie jednostki mają możliwość przemieszczania się po mapie, jednakże istnieje podział na jednostki mogące poruszać się po lądzie i morzu, oraz jednostki powietrzne, których nie dotyczy (wzajemne) blokowanie przez inne jednostki, jak ma to miejsce w przypadku jednostek lądowych i morskich. Przemieszczając się po mapie, jednostki stopniowo odkrywają zakryty na początku gry teren, a także wioski barbarzyńców i miasta należące do innych cywilizacji.
Spośród jednostek cywilnych najważniejsze są jednostki osadników, dzięki którym zakładać można kolejne miasta. Mają one także dodatkowe funkcje: możliwość budowania dróg, dzięki czemu zwiększają wielkość uzyskiwanych podatków z pól podległych pod dane miasta, a także jednostki po nich się poruszające zwiększają wartość współczynnika ruchu trzykrotnie. możliwość budowania irygacji, przez co zwiększa się liczba snopków żywności na polach podległych pod dane miasto możliwość budowania kopalni przez co zwiększa się liczba tarczek produkcji na polach podległych pod dane miasto możliwość karczowania lasów (a także sadzenia) i przekształcania terenu
Drogi budowane mogą być na wszystkich polach lądowych, natomiast kopalnie i irygacje tylko na niektórych. Osadnicy na polach z drogami mogą też budować tory po odkryciu kolei żelaznej, dające możliwość poruszania się w ciągu jednej tury do każdego miejsca połączonego koleją z polem, na którym znajduje się jednostka. Kolej także daje dodatkowe profity do produkcji, żywności i podatków zbieranych z danego pola.
Wszystkie jednostki mają strefy kontroli (poza niektórymi, jak np. dyplomaci) nie pozwalające na swobodne przechodzenie obok jednostek należących do obcych cywilizacji. Do jednostek cywilnych należą także karawany, umożliwiające handel między miastami.
W przypadku jednostek pływających po morzu znajdują się statki umożliwiające transportowanie jednostek lądowych oraz lotniczych (lotniskowce).
Dyplomacja, handel i szpiegostwo W momencie zetknięcia się jednostek własnych z jednostkami lub miastami innych cywilizacji możliwe jest nawiązanie kontaktów dyplomatycznych. W tej grze jednakże od przeciwników komputerowych zależy, czy taki kontakt będzie nawiązany, czy też nie. W momencie, gdy następuje kontakt, pojawia się okno dialogowe i gracz może wybierać pomiędzy sugerowanymi przez AI opcjami.
Napotkane cywilizacje mogą oferować pewne wynalazki żądając w zamian od gracza tych, których nie posiadają. W sytuacji, gdy są bardziej rozwinięte technologicznie gracz może wybierać pomiędzy tymi, jakie są mu proponowane, nie mogąc jednakże samemu proponować do wymiany własnych technologii. Podczas nawiązania kontaktu z innymi cywilizacjami gracz może też zaproponować specjalne warunki dyplomatyczne, jak np. zawieranie rozejmu lub zaproponowanie pokoju, a także żądać kontrybucji czy haraczu; wypowiadać wojnę lub żądać przywilejów, grożąc wypowiedzeniem wojny, a także może wymuszać wypowiedzenie wojny innej cywilizacji, często płacąc za ten akt pewną ilość pieniędzy (jednostek złota).
Możliwe jest też produkowanie jednostek dyplomatów, którzy posiadają specjalne możliwości działania przy wejściu do miast obcych cywilizacji: Wywoływanie rewolucji, czego efektem jest, przyłączenie obcego miasta do własnej cywilizacji. Sabotaż na terenie obcego miasta, w wyniku czego niszczona jest w tym mieście infrastruktura (oprócz cudów) lub dewastowana dotychczasowa produkcja jednostek czy obiektów. Kradzież technologii od obcych cywilizacji (z danego miasta można tylko raz wykraść nieznaną technologię). Inwigilacja miasta, dzięki czemu gracz ma jednorazowy wgląd w to, co znajduje się w danym mieście i co w nim jest produkowane. Zdobycie informacji o stopniu rozwoju danej cywilizacji
Dyplomata umożliwia także przekupienie jednostki należącej do obcej cywilizacji. Po wykonaniu zadania, (jeżeli nie jest to przekupienie jednostki należącej do obcej cywilizacji) jednostka dyplomaty zostaje automatycznie rozwiązana. Za każdą akcję dyplomaty należy zapłacić odpowiednią ilość pieniędzy.