Lubeka

thumb|Ratusz Lubeka ( ; poł. Ljubice; dolnoniem. Lübeck, Lübeek) – miasto na prawach powiatu (niem. kreisfreie Stadt) w północnych Niemczech, w kraju związkowym Szlezwik-Holsztyn.

Leży nad Zatoką Lubecką, przy ujściu do niej rzeki Trave. Jest jednym z większych portów morskich w Niemczech, a dawniej była głównym miastem Ligi Hanzeatyckiej. Jedna z dzielnic Lubeki – Travemünde – jest popularnym ośrodkiem wypoczynkowym i portem nad wybrzeżem Bałtyku.

Teren w okolicach Lubeki został najpóźniej w VIII wieku zaludniony przez Słowian, którzy osiedlili się na brzegach Trave kilka kilometrów od dzisiejszego centrum miasta. Zostali oni podbici w 1158 przez Henryka Lwa, który wkrótce w tym miejscu założył miasto. W XIV wieku Lubeka stała się „Królową Hanzy”, będąc zdecydowanie największym i najsilniejszym członkiem tej średniowiecznej organizacji handlowej. W 1533 popadła w konflikt zbrojny z Danią, co doprowadziło do utraty jej potęgi. Świadectwem dawnej świetności „Miasta Siedmiu Wież” jest zachowany zespół zabytkowy Starego Miasta z licznymi zabytkami architektury z XIII–XVI w. z dziełami gotyku ceglanego (m.in. kościołem Mariackim) na czele. W 1987 hanzeatyckie Stare Miasto w Lubece zostało wpisane na listę światowego dziedzictwa UNESCO.

Miasto słynie z produkcji marcepanuCity break. Odkryj skarby północnych Niemiec, Wyborcza.pl..

Nazwa Nazwa Lubeka wywodzi się od nazwy osady założonej w tym miejscu przez Słowian połabskich Liubice – podaje ją w XI wieku w swojej kronice niemiecki historyk Adam z Bremy. W XII wieku nazwa miejscowości wymieniana jest jako Lubecam, a niemiecki kronikarz Helmold wymienia po łacinie w Kronice Słowian dwie nazwy tej miejscowości civitatem Lubeke oraz civitatis Lubike„Helmolda Kronika Słowian”, tł. Józef Matuszewski, wstęp i komentarz Jerzy Strzelczyk, PIW, Warszawa 1974.. W XIII wieku pojawiły się nazwy Lyubeka (1213), Liubec (1263), Lubeke (1281), następnie Lübecke (1354), Lühbeck (1612).

Według językoznawców nazwa miejscowości bezpośrednio pochodzi od słowiańskiego słowa „ljub”Lübeck name – strona niemieckiego magazynu językowego „:Onomastik”. (pol. „lubić”). Jan Długosz w swojej kronice podaje również inną słowiańską nazwę miasta Lubeka – Bukowiec W rozdziale opisującym rok pański 1031 Długosz pisze: „...sławne owo i znakomite miasto Bukowiec, po niemiecku zwano Lubek...”. Długosz był przekonany, że miasto to pod nazwą Bukowiec za panowania Bolesława Chrobrego należało do Polski..

Położenie Lubeka położona jest na Nizinie Północnoniemieckiej przy ujściu Trave do Morza Bałtyckiego. Stare Miasto leży na wzgórzu, które tworzy ostrów pomiędzy rzekami Trave i . Miasto przecina kanał Łaba-Lubeka przechodzący przez dział wodny pomiędzy Morzem Północnym a Bałtykiem. Tereny wokół Lubeki zawdzięczają swój pagórkowaty charakter zlodowaceniu Wisły z okresu plejstocenu, które ukształtowało krajobraz wschodniego Holsztynu oraz Pomorza. Położenie nad Trave, która tuż przed Travemünde przecina mierzący blisko 200 km długości łańcuch wzgórz morenowych, umożliwiło rozwój miasta jako portu morskiego oraz zdobycie silnej pozycji gospodarczej i politycznej w średniowiecznej Europie północnejLübeck-Lexikon, s. 3–4..

Gospodarka W mieście rozwinął się przemysł stoczniowy, maszynowy, drzewny, chemiczny, ceramiczny oraz spożywczy.

Historia mały|upright=0.6|lewo|Herb Lubeki w sali plenarnej staromiejskiego ratusza w Gdańsku thumb|Henryk Lew z drugą żoną Matyldą Angielską (1188) thumb|upright|Fryderyk I Barbarossa

Pierwsze osadnictwo Na terenie miasta oraz w jego bezpośredniej okolicy znajdują się liczne ślady osadnictwa z wczesnego neolitu, m.in. dobrze zachowane grobowce megalityczne, na przykład grobowiec w dzielnicy () czy ().

Osadnictwo słowiańskie thumb|upright|Pieczęć miasta Lubeki (ok. 1280) thumb|upright|Lubeckie guldeny (1341)

Osadnictwo słowiańskie na wschodnich terenach Holsztynu datuje się na VIII wiek, kiedy to zamieszkujące wcześniej te ziemie plemiona germańskie udały się na zachód, a na ich miejsce napłynęły plemiona słowiańskie. Powstała w czasach Karola Wielkiego osada Liubice leżała na północ od Altstadtinsel na dzisiejszej wyspie , w pobliżu ujścia do Trave. Od X wieku Liubice były najważniejszą poza Oldenburgiem (Starogrodem) osadą Obodrytów, prowadzących częste spory z Wieletami, dlatego też najprawdopodobniej już wtedy posiadały silny system umocnień.

Pierwsza wzmianka o Liubicach pochodzi z 1076 z przekazu Adama z Bremy, który wspominał również o ukamienowaniu przez Słowian przeora klasztoru benedyktyńskiego Ansverusa w Einhaus. W roku 1093 władzę nad Obodrytami objął Henryk GotszalkowicW historiografii niemieckiej Henryk Gotszalkowic nazywany jest Heinrichem von Alt Lübeck; Alt Lübeck to Liubice., który bił własną monetę a Liubice uczynił swoją rezydencją. Po jego śmierci w 1127 osada została spalona przez sympatyzujących z Germanami Ranów, a ostatecznie zniszczona w trakcie bratobójczych walk pomiędzy Słowianami w 1138.

Kolonizacja niemiecka W 1143 Adolf II Holsztyński założył nową osadę Liubice – w miejscu dawnego (Bucu) pomiędzy rzekami Trave a . Lubeka była pierwszym portem niemieckim na wybrzeżu Morza Bałtyckiego, w którym kupcy mogli prowadzić działalność na mocy prawa niemieckiego. Adolf II zbudował zamek oraz wał obronny, o których wspomina Helmold w 1147.

W 1158 Adolf II musiał poddać Lubekę Henrykowi Lwu, księciu Saksonii i Bawarii, którego miasto handlowe Bardowick, położone mniej korzystnie na południe od Lubeki, nie mogło sprostać konkurencji ośrodka Adolfa II. Z początku Henryk Lew zażądał, by Adolf II płacił mu połowę zysków przynoszonych przez Lubekę. Po odmowie Adolfa II Henryk Lew zabronił Lubece handlu dalekosiężnego. W 1157 osadę strawił pożar, a kupcy przenieśli się do Ratzeburga, którego niekorzystne położenie uniemożliwiało rozwój handlowy. Ostatecznie Adolf II uległ naciskom Henryka Lwa, który w 1159 odbudował port i osadę, której wkrótce nadano prawa miejskie. Rok później do Lubeki przeniesiono z Oldenburga siedzibę .

Rok 1160, w którym Lubeka otrzymała prawa miejskie w oparciu o prawo miejskie miasta Soest (), uważany jest przez historyków za początek tzw. hanzy kupców () w odróżnieniu od późniejszej Hanzy miast (). Połączenie transportu lądowego oraz wodnego w rękach jednej organizacji przyczyniło się do osiągnięcia przewagi handlowej Hanzy w rejonie mórz Północnego i Bałtyckiego. Hanza przejęła wiele szlaków morskich, a zarazem kontaktów handlowych od Fryzyjczyków, Saksończyków, Anglików i Skandynawów. Z czasem stała się doskonale prosperującym kartelem, skutecznie eliminując z rynków Europy północnej konkurencyjne miasta niebędące jej członkami. Jednym ze sposobów pozwalających na podporządkowanie sobie partnerów handlowych i konkurencyjnych przewoźników było zawieranie tzw. umów pomiędzy równouprawnionymi partnerami. Na przykład wydany przez Henryka Lwa z 1161 zrównywał prawa kupców z Lubeki z prawami kupców gotlandzkich, którzy zajmując dominującą pozycję w handlu w strefie Morza Bałtyckiego, wzbraniali się przed uznaniem praw Lubeczan. Henryk Lew nadał więc Gotlandczykom prawa identyczne z tymi, jakie Gotlandia przyznała Lubeczanom. Na skutek tego kupcy z Visby mogli zwozić swoje towary do Lubeki, ale nie mogli ich wysyłać w głąb lądu.

W tym czasie za sprawą Helmolda z Bosau oraz jego następcy Arnolda z Lubeki powstała Kronika Słowian opisująca historię ówczesnych północno-wschodnich Niemiec.

Po upadku Henryka Lwa, Lubeka przeszła pod panowanie cesarza Fryderyka Barbarossy (1180). W tenże sposób księstwo zyskało status wyłącznie zależnego od Rzeszy i cesarza. Późniejszy z 1188 zapewnił jedność terytorialną i umożliwił prowadzenie handlu.

Do 1192 Lubeka pozostawała pod panowaniem książąt saskich. Przez krótki okres między 1192 a 1201 miastem ponownie władali książęta holsztyńscy. W 1201 Lubekę po Holsztynie, Dithmarschen i Ratzeburgu zajął król Danii Kanut VI. W 1217 miasto i zamek zostały przejęte przez brata Kanuta VI Waldemara II Zwycięskiego. Po klęsce Danii w bitwie pod Bornhöved w 1227 zamek został zamieniony w klasztor, do którego sprowadzili się dominikanie.

Liga hanzeatycka thumb|Lubeka, kolorowa litografia książkowa, XIV w. thumb|Koga hanzeatycka z 1380 r., Niemieckie Muzeum Żeglugi w Bremerhaven thumb|Waldemar IV Atterdag thumb|upright=1.2|Szlaki handlowe ligi hanzeatyckiej

Nadany jeszcze przez Henryka Lwa statut rady miejskiej powoływał 24-osobową radę miasta, niezależną od księcia. W radzie zasiadali przedstawiciele zrzeszeń kupieckich, którzy wybierali maksymalnie czterech burmistrzów spośród swoich członków. W ten sposób w radzie zasiadali wyłącznie przedstawiciele najbardziej wpływowych rodzin kupieckich, w myśl zasady jedna rodzina – jeden reprezentant w radzie miejskiej. Model ten pozostał praktycznie niezmieniony do XIX wieku.

Na początku XIII wieku nastąpił gwałtowny rozwój Lubeki jako centralnego ośrodka transportu morskiego, głównie w dużej mierze za sprawą kolonizacji niemieckiej na wschodzie Europy. Miasto stało się głównym portem obsługującym niemieckich kolonizatorów udających się do Liwonii. Byli to członkowie zakonu krzyżackiego, który za rządów wielkiego mistrza Hermanna von Salzy szybko zyskiwał na znaczeniu politycznym. Złota bulla z Rimini z marca 1226 wydana przez cesarza Fryderyka II, który uznawał się za uniwersalnego władcę chrześcijańskiej Europy (w tym i Polski), nadawała Krzyżakom prawa do wszystkich ziem, jakie zdobędą podczas misji w Prusach.

14 czerwca 1226 Fryderyk II nadał Lubece przywilej wolnego miasta Rzeszy (specialis civitas et locus imperii), który oznaczał, że miasto podlegało bezpośrednio cesarzowi. Głównymi korzyściami płynącymi z tego przywileju były prawo do samodzielnego pobierania podatku oraz cła, a także prawo do odrębnego sądownictwa. Rozwój miasta nabrał przyspieszenia, również za sprawą nowego typu statku tzw. kogi, który pozwalał na transport znacznie większych ładunków niż dotychczas.

Zagrożenie ze strony Danii zostało zażegnane po zwycięskiej obronie w bitwie pod Bornhøved, kiedy połączone siły Bremy, Lubeki i Hamburga pokonały wojska Waldemara II. W 1243 Lubeka zawarła przymierze handlowe z Hamburgiem, do którego dołączyły wkrótce inne miasta regionu: Brunszwik, Lüneburg, Magdeburg i Kolonia. To nieformalne zrzeszenie miast pod przewodnictwem Lubeki dało początek związkowi miast, tzw. Hanzie. Wkrótce Lubeka stała się głównym portem Hanzy (zwano ją nawet królową hanzy – Königin der Hanse), a przez to najważniejszym miastem handlowym ówczesnej Europy północnej. W 1340 cesarz Ludwik IV Bawarski nadał Lubece prawo bicia monet (). W 1356 w Lubece miał miejsce pierwszy zjazd członków Hanzy.

W połowie XIV wieku Hanza, a wraz z nią Lubeka, uwikłana była w częste zatargi z królem Danii Waldemarem IV o przywileje handlowe w Europie północnej. Konflikt rozpoczął się w 1361, kiedy Waldemar zjednoczył Danię, przyłączając tereny Skanii oraz Gotlandii z hanzeatyckim miastem Visby. Dania pokonała flotę hanzeatycką, którą dowodził burmistrz Lubeki . W 1365 koło Helsingborga podpisano niekorzystny dla Hanzy . W 1367 na spotkaniu miast hanzeatyckich w Kolonii zawiązano () na czas wojny z Danią i Norwegią. Wprowadzono cła eksportowe oraz importowe naliczane według masy towarów oraz uzgodniono liczbę nowych okrętów dla związku. W 1369 upadła w końcu duńska twierdza Helsingborg, oblegana przez wojska hanzeatyckie pod dowództwem burmistrza Lubeki . Konflikt Hanzy z Danią został zakończony podpisaniem pokoju w Stralsundzie, który gwarantował związkowi 15% zysków z duńskiego handlu.

XIV wiek to szczyt rozkwitu Lubeki, która była już wówczas drugim co do wielkości miastem Niemiec (największym miastem była wtedy Kolonia) – w 1380 Lubeka miała 18000 mieszkańców. Lubeckie prawo lokacyjne () stanowiło wzór dla większości miast hanzeatyckich, a rada miasta Lubeki była instytucją wyższej instancji dla wszystkich miast w lubeckim okręgu sądowniczym.