Gajusz Flaminiusz Nepos (; ur. ok. 255 p.n.e., zm. 21 czerwca 217 p.n.e.) – rzymski polityk, czynny w II połowie III wieku p.n.e., dwukrotny konsul.
Pochodził z rodu plebejskiego. W swojej działalności, wedle antycznych przekazów, miał postępować często wbrew zdaniu senatu. W 223 piastował konsulat i odniósł zwycięstwo nad Insubrami, jednym z plemion celtyckich Galii Przedalpejskiej. Zainicjował budowę via Flaminia, a w Rzymie wzniósł Circus Flaminius.
Podczas II wojny punickiej, w 217 został ponownie wybrany konsulem, z zadaniem powstrzymania najazdu Hannibala na Italię. W bitwie nad Jeziorem Trazymeńskim poniósł jednak całkowitą klęskę i sam poległ.
Flaminiusz Nepos był negatywnie oceniany przez antycznych dziejopisarzy. Krytycznie wyrażał się o nim Polibiusz, a szczególnie wrogo Liwiusz. Obaj przedstawili go jako demagoga, opierającego się tylko na motłochu, skonfliktowanego z całym senatem. Współczesna historiografia ocenia go w sposób bardziej wyważony. Upatruje się w nim przywódcę stronnictwa demokratycznego czy też utalentowanego polityka, który potrafił zdobyć poparcie części patrycjuszy, jednak po klęsce nad Trazymenem stał się „kozłem ofiarnym” i w efekcie był niekorzystnie przedstawiany w źródłach antycznych.
Życiorys
Pochodzenie i początki kariery Gajusz Flaminiusz NeposCzęść opracowań pomija w ogóle jego przydomek – Nepos, np. ; ; ; ; . urodził się około 255., pochodził z rodu plebejskiego; ; ., jako pierwszy spośród jego członków osiągnął wysokie urzędy, włącznie z konsulatem, był więc w elicie władzy homo novus; ; ..
mały|Mapa z zaznaczonym położeniem Ager Gallicus
Swoją błyskotliwą karierę polityczną rozpoczął w 232, będąc wówczas jednym z trybunów ludowych. Zaproponował podział pomiędzy obywateli, którzy byli drobnymi rolnikami, ziem Ager Gallicus nad Morzem Adriatyckim, w rejonie Picenum, odebranych celtyckim Senonom (jeszcze w 284). Pomysł wzbudził wielkie kontrowersje, niezupełnie wiadomo dlaczego. Najpewniej niezadowolenie wielu senatorów wynikało z faktu, iż sami korzystali z tych terenów (póki miały status ager publicus) lub byli nimi zainteresowani. Jednak Flaminiuszowi mimo oporu udało się zrealizować swój projekt, po przegłosowaniu go na komicjach tribusowych, być może bez konsultacji senatu; ; ; ; ; .. Zyskał dzięki temu sporą popularność, którą zapewne potrafił umiejętnie wykorzystać. Ponadto najprawdopodobniej mógł liczyć na wpływowych popleczników, także pośród członków senatu, co umożliwiło mu dalszą karierę, jakkolwiek część badaczy przyjmuje, iż działał głównie w interesie rzymskiego chłopstwa; ; ; ; ..
W 227 został pierwszym namiestnikiem Sycylii w randze pretora i sprawdził się na tym stanowisku; ; ., a po czterech latach osiągnął najwyższy urząd w rzymskiej republice.
Pierwszy konsulat W 223, wraz z Publiuszem Furiuszem Filiusem, został konsulem; ; ; .. Trwała wówczas wojna z Galami nadpadańskimi. Flaminiusz poprowadził śmiałą wyprawę przeciw Insubrom, jednemu z ich najważniejszych plemion. Przeprawił się z armią przez Pad, po czym zerwał za sobą mosty na rzece i zaatakował przeciwnika. W bitwie nad Addą zwyciężył, przez co Insubrowie musieli poddać się Rzymianom. Zapoczątkowało to podbój Galii Cisalpińskiej; ; ; ..
Zwycięstwo zapewniło konsulowi odbycie triumfu, jakkolwiek część senatorów chciała mu tego zakazać. Prawdopodobnie była to grupa, która wcześniej usiłowała unieważnić wybór obu konsulów, by w ten sposób poskromić ich ambicje, a szczególnie Flaminiusza. Jako powód podawano, iż wyboru obu najwyższych urzędników dokonano wbrew niepomyślnym auspicjom. Wysłano do nich list oznajmiający o tym, lecz Flaminiusz otwarł go dopiero po zwycięskiej bitwie; ; . Lancel podaje, iż pretekstem do odmowy odbycia triumfu miało być zlekceważenie listu od senatu, w którym zalecono wstrzymanie się od bitwy z racji złych auspicjów.. Ostatecznie triumf się odbył, ponoć głównie dzięki poparciu ludu. Charles-Picard, s. 111 podaje, iż jego wyprawa została przedsięwzięta wbrew poglądom senatorów.. Wedle przekazu Florusa zwycięski wódz ofiarował Jowiszowi złote trofeum, wykonane z naszyjników celtyckich..
mały|Przebieg via Flaminia mały|Plan starożytnego Rzymu (epoki cesarstwa) z zaznaczonym położeniem Circus Flaminius
Cenzura W 220 Flaminiusz Nepos, w stosunkowo młodym wieku, został cenzorem. Zdaniem Theodora Mommsena wówczas to, wraz ze współurzędującym Lucjuszem Emiliuszem Papusem, wprowadził pewną reformę w działaniu komicjów, zwiększając znaczenie obywateli z II klasy majątkowej podczas głosowań; ; ..
W tym samym roku (lub dwa lata później), podobno jako jedyny członek senatu, poparł propozycję ustawy trybuna Kwintusa Klaudiusza, zakazującej senatorom posiadania statków o określonej pojemnościPowyżej 300 amfor, czyli około 80 hektolitrów.. Uchwalenie tego prawa równało się formalnemu odsunięciu ich od handlu morskiego na wielką skalę, z czego korzyści wyciągnęli ekwici. Wedle oficjalnego uzasadnienia skupienie się senatorów na majątkach ziemskich nie wpływało negatywnie na ich oceny polityczne, tak jak prywatne interesy w handlu. Być może sam trybun działał pod wpływem Flaminiusza; ; ; ; . Natomiast ocenia to inaczej, uważając, iż lex Claudia uchwalono w interesie senatorów, dla obrony ich pozycji, uniemożliwiając dostanie się do senatu ludzi interesu, kupców.. Najpewniej był to odwet Flaminiusza za próby unieważnienia konsulatu i odmówienia prawa do triumfu.
Ponadto w trakcie cenzury Flaminiusz zainicjował budowę drogi, nazwanej via Flaminia, biegnącej z Rzymu przez Apeniny do Ariminium. Inwestycja ta miała zapewnić lepszą komunikację z terenami północnymi, dla ułatwienia ich kontroli. Była także pomocna w kolonizacji tych ziem, którą być może przeprowadzał sam cenzor; ; ; . podaje, iż drogę zaczęto budować jeszcze w trakcie wojny z Celtami.. Natomiast w Rzymie, na południe od Pól Marsowych, nad Tybrem, wybudował nowy cyrk – Circus Flaminius, wokół którego wkrótce powstały liczne świątynie; ; ; ; .. Uczynił to pod naciskiem ludu. lub dla realizacji swoich ambicji, chcąc być może stworzyć konkurencję dla tradycyjnego Circus Maximus – nowy cyrk przeznaczył na igrzyska dla ludu (ludi plebei); ; ..
Drugi konsulat i śmierć
W 218 Rzymianie rozpoczęli drugą wojnę z Kartaginą. Przekonani o swej miażdżącej przewadze, spodziewali się szybkiego zwycięstwa i walki na terytorium wroga – w Afryce i Hiszpanii, na które miały uderzyć armie pod wodzą konsulów tego roku. Jednak znakomity wódz kartagiński, Hannibal Barkida pokrzyżował ich plany strategiczne. Nie czekał na atak, lecz poprowadził swoje wojska drogą lądową z Iberii, przez południową Galię i Alpy na Nizinę Nadpadańską. Wywołał tam powstanie plemion celtyckich, pokonując kolejno konsulów – Publiusza Korneliusza Scypiona w potyczce nad Ticinusem, a Tyberiusza Semproniusza Longusa w bitwie nad Trebią; ; ..
W tych okolicznościach odbyły się wybory nowej pary konsularnej na 217. Na najwyższy urząd republiki desygnowano patrycjusza Gnejusza Serwiliusza Geminusa oraz po raz drugi, Flaminiusza. Ten ponowny wybór, wedle antycznej tradycji, miał zawdzięczać tylko poparciu ludu, jednak należy przypuszczać, iż stała za nim silna grupa senatorów, dla których jego energia, opinia dobrego wodza i dotychczasowe sukcesy były zapowiedzią pokonania Kartagińczyków. Ponadto jego zwycięstwo z 223 dowodziło, iż potrafił walczyć z Celtami, którzy stanowili znaczną część armii Hannibala; ; . podaje, że ostra walka o władzę przed wyborami, doprowadziła do pogłębienia napięć między konsulami w trakcie ich kadencji..
Jeszcze przed objęciem urzędu, obaj konsulowie rozpoczęli gromadzenie wojsk i zapasów. W tym samym czasie, by zyskać dodatkowe środki finansowane na prowadzenie wojny, senat zdecydował o obniżce wagi rzymskiej monety, brązowego asa.. Przeprowadzenie tej decyzji, na której sporo zyskali chłopi, bywa przypisywane bezpośrednio Flaminiuszowi..
Po rozpoczęciu urzędowania konsulowie, najpewniej w pośpiechu, na czele nowych sił opuścili Rzym, by zablokować szlaki przemarszu, nim wojska punickie opuszczą leża zimowe. Serwiliusz Geminiusz podążył do Ariminium, natomiast Flaminiusz do Arretium, gdzie przejął pozostałości armii Semproniusza. W miejscu tym mógł strzec Etrurii, mając pod swoją komendą około 30 000 piechoty i 3000 jazdy, w tym także rekrutów i świeże oddziały sprzymierzeńców; .. Rzymscy wodzowie zdecydowali się obozować oddzielnie z przyczyn strategicznych, tak by blokować przełęcze i szlaki wiodące przez Apeniny. W przypadku poznania trasy marszu wroga, mieli połączyć swoje siły i wspólnie stawić mu czoła..
Jednak w trakcie tej kampanii Hannibal zaskoczył Rzymian. Na czele około 60 000 żołnierzy wkroczył do Etrurii mało znaną drogą, której wykorzystania Flaminiusz nie przewidział. Barkida ze swoimi siłami najpierw ostentacyjnie zatrzymał się, a następnie obszedł Arretium, chcąc sprowokować konsula do bitwy. Ten jednak nie ruszył z miejsca, tylko pchnął gońców do Serwiliusza. Punijczycy pomaszerowali więc dalej, łupiąc całą okolicę..
Po trzech – czterech dniach Flaminiusz ruszył śladem przeciwnika, nie chcąc bezczynnie patrzeć na niszczenie tej części Italii. Skłonić go do tego mógł również manewr Hannibala, sprawiający wrażenie kierowania się bezpośrednio na Rzym, w okolicy którego nie było już żadnych oddziałów republiki. Najprawdopodobniej konsul liczył, iż weźmie przeciwnika w kleszcze (jak udało się to w wojnie z Celtami, w bitwie pod Telamonem w 225) – z jednej strony swoją armią, a z drugiej siłami Serwiliusza Geminusa, które śpieszyły do Etrurii; ; .. Być może do podjęcia pościgu za wrogiem, skłoniły Flaminiusza także inne względy: pragnienie odniesienia zwycięstwa, które umocniłoby jego sławę i pozycję polityczną lub chęć obrony drobnych rolników, na których mógł, zdaniem części badaczy, budować swoją pozycję; ..
mały|Plan bitwy nad Jeziorem Trazymeńskim
Wedle przekazów antycznych wymarsz poprzedziło wiele niepomyślnych znaków, które konsul gniewnie zlekceważył, przez co zyskał opinię bezbożnika, gardzącego obrzędami; ; ; ; ..
Kiedy oddziały Hannibala zapuściły się między północny brzeg Jeziora Trazymeńskiego a pasma wzgórz, postępujący za nimi rzymski wódz postanowił zaatakować, nie czekając na drugą armię rzymską. Być może liczył, iż wąski, nierówny teren zneutralizuje przewagę liczebną sił Hannibala i jakościową wyższość jego kawalerii. Flaminiusz, podobno rwąc się do walki, 21 czerwca 217 poprowadził swoją armię w szyku marszowym, bez rozpoznania, w ślad za Kartagińczykami. Bitwa stoczona nad jeziorem zakończyła się jednak kompletną klęską Rzymian – wpadli w zasadzkę, przygotowaną przez Hannibala, który otoczył i zniszczył całą konsularną armię; ; ; ..
mały|Joseph-Noël Sylvestre, Gal Dukarius ścina rzymskiego wodza Flaminiusza w bitwie nad Jeziorem Trazymeńskim (obraz z 1882)
Wśród poległych legionistów i sprzymierzeńców znalazł się sam Gajusz Flaminiusz. Okoliczności jego śmierci nie są do końca jasne. W swoim dziele Polibiusz z Megalopolis podał jedynie, iż zrozpaczony wódz zginął z rąk kilku Celtów.. Bardziej rozbudowaną relację na ten temat przedstawił Tytus Liwiusz. Wedle jego przekazu, konsul do końca usiłował dowodzić i zagrzewać podkomendnych do walki, wskazując, iż tylko męstwo może ich ocalić. W otoczeniu doborowych żołnierzy, przemieszczał się między miejscami, gdzie sytuacja była zła i osobiście tam interweniował. Wyróżniał go bogaty rynsztunek (a wedle poematu Siliusa Italicusa również hełm z grzebieniem wykonanym ze skalpu zabitego Celta), przez co punnicy wojownicy rozpoznali go i tym ostrzej nacierali. Ostatecznie, niejaki Dukarius, jeździec z plemienia Insubrów, rzucił się do ataku na rzymskiego wodza, pragnąc pomścić swoich pobratymców, poległych nad Addą. Przedarł się przez szeregi legionistów i zabił Flaminiusza, przebijając go włócznią; ..