Stanisław Jan Barańczak (ur. 13 listopada 1946 w Poznaniu, zm. 26 grudnia 2014 w Newtonville) – polski poeta, eseista, krytyk literacki, tłumacz literatury angielskiej, amerykańskiej, rosyjskiej i niemieckiej, jeden z najważniejszych twórców Nowej Fali, współzałożyciel Komitetu Obrony Robotników oraz niezależnego pisma Zapis. Używał pseudonimów Barbara Stawiczak oraz Szczęsny Dzierżankiewicz, Feliks Trzymałko, Hieronim Bryłka, J.H., Jan Hammel, Paweł Ustrzykowski, S.B., Sabina Trwałczańska, St.B., Tomasz Niewierny.
Życiorys Był synem Jana, lekarza i działacza społecznego, i Zofii z domu Konopińskiej, lekarki, siostry bł. ks. Mariana Konopińskiego. Brat pisarki Małgorzaty Musierowicz, wuj pisarki i tłumaczki Emilii Kiereś.
Wykształcenie i praca Absolwent I Liceum Ogólnokształcącego w Poznaniu. Rozpoczął studiowanie filologii polskiej na Uniwersytecie Adama Mickiewicza, a po ukończeniu studiów został asystentem na Uniwersytecie Adama Mickiewicza (od roku 1969). Od roku 1967 do 1971 był redaktorem czasopisma Nurt. W roku 1972 został wyróżniony nagrodą „Pióro” za twórczość literacką. W 1973 roku uzyskał doktorat za rozprawę o twórczości Mirona Białoszewskiego (praca pod tytułem „Język poetycki Mirona Białoszewskiego” przygotowana pod opieką profesora Jerzego Ziomka). Wychowanek Jerzego Ziomka i Edwarda Balcerzana. Wykładał również na Uniwersytecie Latającym w Poznaniu i Krakowie, w 1978 roku podpisał deklarację założycielską Towarzystwa Kursów Naukowych. 23 sierpnia 1980 roku dołączył do apelu 64 uczonych, pisarzy i publicystów do władz komunistycznych o podjęcie dialogu ze strajkującymi robotnikamiApel (dokument KSS KOR, Archiwum Opozycji IV/04.05.43 [b.n.s.])..
Pod nadzorem cenzury PRL W grudniu 1975 roku był sygnatariuszem protestu przeciwko zmianom w Konstytucji Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej (List 59)Kultura 1976/01/340 – 02/341 Paryż 1976, s. 236.. W roku 1976 dyscyplinarnie został zwolniony z Uniwersytetu Adama Mickiewicza w Poznaniu, a jego nazwisko znalazło się na liście autorów pod szczególnym nadzorem peerelowskiej cenzury. Tomasz Strzyżewski w książce o cenzurze w PRL opublikował poufną instrukcję cenzorską z 21 lutego 1976 roku Głównego Urzędu Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk, na której umieszczono jego nazwisko oraz następujące wytyczne: . Sam Barańczak wielokrotnie zabierał głos na temat roli cenzury, np. w drugoobiegowych broszurach Knebel i słowo. O literaturze krajowej w latach siedemdziesiątych (Niezależna Oficyna Wydawnicza NOWA, 1980) oraz Cenzura w PRL. Parę podstawowych informacji (Wielkopolska Inicjatywa Wydawnicza, 1980).
Emigracja W 1981 r. wyjechał do Stanów Zjednoczonych i rozpoczął pracę na Uniwersytecie Harvarda, gdzie objął katedrę języka i literatury polskiej im. A. Jurzykowskiego na wydziale slawistyki. Był członkiem Polskiego Towarzystwa Naukowego na Obczyźnie, współredagował Zeszyty Literackie wydawane w Paryżu. W latach 1986–1990 był także redaktorem naczelnym „The Polish Review”, kwartalnika wydawanego przez PIASA. Cierpiał na chorobę Parkinsona. Zmarł 26 grudnia 2014. Został pochowany 3 stycznia 2015 na cmentarzu Mount Auburn w Cambridge (Massachusetts).
Twórczość Debiutował w roku 1965 wierszem Przyczyny zgonu opublikowanym w numerze pierwszym miesięcznika Odra. Na początku swojej twórczości nawiązywał do tradycji poezji lingwistycznej reprezentowanej przez takich autorów jak Miron Białoszewski i Tymoteusz Karpowicz. Jednocześnie kreował krytyczny obraz codziennego życia obywateli PRL, czego wyrazem były cykle "wierszy mieszkalnych", "wierszy nabywczych" oraz "kolejkowych". Pierwszy wydany tomik poezji to Korekta twarzy z 1968 roku. W latach 1964–1968 był członkiem grupy poetyckiej Próby, zawiązaną przez środowisko tzw. poznańskich lingwistów. Zafascynowany był w tym okresie twórczością Józefa Czechowicza. W latach 1964–1969 pełnił funkcję kierownika literackiego studenckiego Teatru Ósmego Dnia. W latach 1967–1971 członek redakcji miesięcznika „Nurt” (1967–1973 jako kierownik działu literackiego; w roku 1972 opublikował cykl esejów „Odbiorca ubezwłasnowolniony”), 1967–1975 miesięcznika „Odra”, 1967–1971 „Orientacji”, 1968–1976 „Twórczości”, od 1977 wydawanego w drugim obiegu „Zapisu”, od 1983 czasopisma „Zeszyty Literackie”.
Od 1982 członek Funduszu Pomocy Niezależnej Literaturze i Kulturze Polskiej (Francja) i Komitetu Nagród Fundacji POLCUL (Australia). Członek Stowarzyszenia Pisarzy Polskich.
Poezja 1964: Na wznak w lesie [nieoficjalny debiut poetycki, tomik wydany w nakładzie 4 egzemplarzy] 1968: Korekta twarzy 1970: Jednym tchem 1972: Dziennik poranny. Wiersze 1967–1971 1977: Ja wiem, że to niesłuszne. Wiersze z lat 1975–1976 1978: Sztuczne oddychanie 1980: Tryptyk z betonu, zmęczenia i śniegu 1981: Wiersze prawie zebrane 1981: Dziennik poranny. Poezje 1967–1981 1981: Bo tylko ten świat bólu... 1986: Atlantyda i inne wiersze z lat 1981–1985 1988: Widokówka z tego świata i inne rymy z lat 1986-1988 1991: Biografioły: poczet 56 jednostek sławnych, sławetnych i osławionych oraz Appendix umożliwiający człowiekowi kulturalnemu zrozumienie i zapamiętanie o co chodzi w 7 podstawowych utworach W. Szekspira 1991: 159 wierszy. 1968–1988 1994: Podróż zimowa. Wiersze do muzyki Franza Schuberta 1995: Pegaz zdębiał. Poezja nonsensu a życie codzienne. Wprowadzenie w prywatną teorię gatunków 1995: Żegnam cię, nosorożcze. Kompletne bestiarium zniechęconego zoologa od ameby do źrebięcia z uwzględnieniem zwierząt rzadko spotykanych, a nawet w ogóle nie spotykanych 1998: Geografioły: z notatek globtrottera-domatora 1998: Chirurgiczna precyzja. Elegie i piosenki z lat 1995–1997 – książka nagrodzona nagrodą Nike 2016: Zwierzęca zajadłość i inne wiersze
Eseje 1971: Nieufni i zadufani. Romantyzm i klasycyzm w młodej poezji lat sześćdziesiątych 1973: Ironia i harmonia. Szkice o najnowszej literaturze polskiej 1974: Język poetycki Mirona Białoszewskiego 1979: Etyka i poetyka. Szkice 1980: Knebel i słowo. O literaturze krajowej w latach siedemdziesiątych 1981: Książki najgorsze 1983: Czytelnik ubezwłasnowolniony. Perswazje w masowej kulturze literackiej PRL 1984: Uciekinier z Utopii. O poezji Zbigniewa Herberta 1988: Przed i po. Szkice o poezji krajowej przełomu lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych 1990: Tablica z Macondo, albo osiemnaście prób wytłumaczenia sobie i innym po co i dlaczego się pisze 1996: Poezja i duch Uogólnienia. Wybór esejów 1970–1995 2004: Ocalone w tłumaczeniu: szkice o warsztacie tłumacza poezji z dodatkiem małej antologii przekładów-problemów 2019: Odbiorca ubezwłasnowolniony. Teksty o kulturze masowej i popularnej
Opracowania 1981: Wybór poezji 1991: Antologia angielskiej poezji metafizycznej XVII stulecia 1992: Miłość jest wszystkim, co istnieje: 300 najsławniejszych angielskich i amerykańskich wierszy miłosnych: Antologia 1992: Z Tobą więc ze Wszystkim: 222 arcydzieła angielskiej i amerykańskiej liryki religijnej 1992: Zwierzę słucha zwierzeń. Małe bestiarium z angielskiego 1993: Od Chaucera do Larkina. 400 nieśmiertelnych wierszy 125 poetów anglojęzycznych z 8 stuleci 1995: Bóg, Trąba i Ojczyzna 1998: Od Walta Whitmana do Boba Dylana. Antologia poezji amerykańskiej 2007: Fioletowa krowa: antologia angielskiej i amerykańskiej poezji niepoważnej 2017: 444 wiersze poetów języka angielskiego XX wieku
Inne 1993: Zaufać nieufności osiem rozmów o sensie poezji (Rozmowy przeprowadzone ze Stanisławem Barańczakiem w latach 1990–1992) 2005: Stanisław Barańczak, Zbigniew Herbert, Korespondencja (1972–1996). Z faksymiliami listów, zapisków, wierszy dla przyjaciół oraz aneksem 2019: Stanisław Barańczak, Wisława Szymborska, Inne pozytywne uczucia też wchodzą w grę. Korespondencja 1972–2011
Działalność polityczna W latach 1967–1975 należał do PZPR. Sygnatariusz Listu 59 oraz członek założyciel Komitetu Obrony Robotników (1976). Od 1977 roku został również objęty cenzuralnym zakazem publikacji, a także zwolniony dyscyplinarnie z pracy na UAM w Poznaniu. Rozpoczął współpracę z prasą niezależną, między innymi: „Zapisem”, „Krytyką” i „Biuletynem Informacyjnym”. W roku 1977 przystąpił do członkostwa Polskiego PEN Clubu, a w prasie oficjalnej publikował nadal, lecz pod pseudonimem (jako Barbara Stawiczak w „Tygodniku Powszechnym” i „Znaku”, jako Paweł Ustrzykowski w „Tekstach” i „Nurcie”, jako Sabina Trwałczańska w „Tygodniku Powszechnym”, „Zwierciadle” i „Literatura na Świecie”).
Uczestniczył w głodówce w kościele św. Marcina w Warszawie, która była apelem o uwolnienie ofiar wypadków czerwcowych. W 1980 działał w wielkopolskiej „Solidarności”, a w sierpniu tego roku został przywrócony do pracy na Uniwersytecie Adama Mickiewicza w Poznaniu.
Tłumaczenia thumb|Mural przedstawiający Stanisława Barańczaka; Poznań, Collegium Novum Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza mały|Popiersie Stanisława Barańczaka autorstwa Karola Badyny (2025)Ekspozycja w ramach czasowej wystawy „Rzeźbiarskie portrety pisarzy i wydawców” w ogrodzie Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej w Krakowie Stanisław Barańczak jest uważany za przedstawiciela poznańskiej szkoły przekładu. Jego publikacje dotyczące teorii przekładu służą kształceniu polskich tłumaczy pracujących w różnych językach.
W dorobku ma dużą liczbę przekładów m.in. z angielskiego, rosyjskiego i litewskiego. Tłumaczył utwory różnorodne pod względem czasu powstania i stylu.
Ocalone w tłumaczeniu (1992) Barańczaka to często cytowana książka w tekstach dotyczących teorii tłumaczenia. Autor porusza w niej problemy takie jak: ekwiwalencja i przekładalność, tłumaczenie polisemii i komizmu, kryteria zastosowania technik adaptacyjnych, archaizacja w tłumaczeniu itd. Jako przykłady rozwiązań poszczególnych trudności Barańczak podaje fragmenty własnych tłumaczeń.
Książka składa się z trzech części. W części pierwszej Barańczak przedstawia swoje ogólne podejście do tłumaczenia poezji poparte przykładami tłumaczeń stworzonych przez innych autorów wraz ze swoimi wersjami. Część drugą stanowi zbiór esejów opisujących problemy, z którymi muszą zmierzyć się tłumacze, na przykład: tłumaczenie poezji dla dzieci, czy tłumaczenie Szekspira dla potrzeb teatru. Część trzecia to „mała antologia przekładów-problemów: 40 łamigłówek w postaci wierszy do przetłumaczenia(...)”, w której autor prezentuje hiszpańskie, niemieckie, rosyjskie i angielskie teksty oryginalne, analizuje je i przedstawia własną propozycję przekładu danego tekstu.
Jedną z teoretycznych propozycji Barańczaka w przekładzie poezji jest heurystyczny model tłumaczenia, którego podstawą jest pojęcie „dominanty semantycznej”.
Zgodnie z modelem Barańczaka w interpretacji poezji nie są potrzebne informacje biograficzne czy społeczno-historyczne.
Wybrane tłumaczenia Na język polski Wystan Hugh Auden, 44 wiersze (1994) Morze i zwierciadło. Komentarz do „Burzy” Szekspira (2003) Peter Barnes, Czerwone nosy (w: Dialog, rocznik 1993, nr 1–2, s. 35–101) Hilaire Belloc, Lewis Carroll, W.S. Gilbert, A.E. Housman, Edward Lear, 44 opowiastki wierszem (1998) Elizabeth Bishop, 33 wiersze (1995) Iosif Brodski, Znak Wodny (1993) Władimir Bukowski, I powraca wiatr ... (1999) Thomas Campion, 33 pieśni (1995) Paul Celan, Utwory wybrane (1998) E.E. Cummings, 150 wierszy (1983) Emily Dickinson 100 wierszy (1963) Drugie 100 wierszy (1995)
John Donne, 77 wierszy (1997) Dr. Seuss (Theodor Seuss Geisel) Sam to wszystko widziałem na ulicy Morwowej Słoń, który wysiedział jajko Kot Prot (2003) Kot Prot znów gotów do psot (2004) Kto zje zielone jajka sadzone Na każde pytanie odpowie czytanie Thomas Stearns Eliot, Koty (1995) Robert Frost, 55 wierszy (1992) Aleksandr Galicz, Pytajcie, synkowie. Wiersze i piosenki (1995) Natalja Gorbaniewska, Drewniany anioł. Wiersze Thomas Hardy, 55 wierszy (1993) Seamus Heaney, 44 wiersze (1994) Ciągnąc dalej. Nowe wiersze 1991–1996 (1996) Światło elektryczne (2003) George Herbert, 66 wierszy (1997) Robert Herrick, 77 wierszy (1992)