Serhij Wiktorowycz Żadan, ukr. Сергій Вікторович Жадан (ur. 23 sierpnia 1974 w Starobielsku) – ukraiński prozaik, poeta, eseista, dramaturg, tłumacz literatury pięknej i piosenkarz. Jest animatorem życia literackiego Ukrainy i uczestnikiem multimedialnych projektów artystycznych, a od wybuchu wojny rosyjsko-ukraińskiej w 2022 roku organizuje i wspiera transporty leków, żywności, środków higieny dla ludności cywilnej oraz samochodów dla szpitali walczącego Charkowa.

Działalność W 1992 roku był jednym z organizatorów charkowskiej neofuturystycznej grupy literackiej „Czerwona Fura”. Absolwent i wykładowca ukrainistyki oraz germanistyki w Charkowskim Narodowym Uniwersytecie Pedagogicznym im. Hryhorija Skoworody w Charkowie. W latach 1996–1999 studiował w szkole podyplomowej tej samej uczelni. Obronił rozprawę poświęconą ukraińskiemu futuryzmowi: Poglądy filozoficzne i estetyczne Mychajła Semenki (2000).

Od 2004 roku współpracował z Yara Arts Group z La MaMa Experimental Theatre w Nowym Jorku, współtworząc spektakle: „Koliada: Twelve Dishes” (2005), „Underground Dreams” (2013–2014), „Hitting Bedrock” (2015) oraz „1917–2017. Tychyna, Żadan i psy” (2016–2017). Jego książka Гімн демократичної молоді (Hymn demokratycznej młodzieży, 2006) została zaadaptowana na scenę i wystawiona w Narodowym Akademickim Teatrze Dramatycznym im. Iwana Franki w Kijowie.

Brał czynny udział w charkowskim Euromajdanie. Został ranny podczas obrony budynku Charkowskiej Obwodowej Administracji Państwowej przed napaścią działaczy prorosyjskich. Podczas szturmu słychać było strzały; w rezultacie, według Rady Miasta Charkowa, 97 osób zostało rannych, 76 z nich trafiło do szpitali pogotowia i szpitala rejonowego.

Jego wiersze: Szpieg, Kapelan i Igła stanowiły część instalacji „Blind Spot” dla Pawilonu ukraińskiego na Biennale w Wenecji (maj-lipiec 2015). W latach 2016–2019 był członkiem komitetu Narodowej Nagrody im. Tarasa Szewczenki.

W grudniu 2016 był jednym z sygnatariuszy apelu Międzynarodowego Festiwalu Literatury w Berlinie, który sprzeciwiał się „kampanii bombardowania w syryjskim mieście Aleppo”, zainicjowanej przez Władimira Putina. Opowiadał się także za uwolnieniem z rosyjskiego więzienia nielegalnie skazanego ukraińskiego reżysera Ołeha Sencowa.

Na podstawie jego książki Ворошиловград (Woroszyłowgrad) powstał film fabularny Dzikie pole (Дике поле; reż. Jarosław Łodygin, 2018).

Jest autorem libretta do opery Вишиваний. Король України (Wyszywany. Król Ukrainy), wystawionej w październiku 2021 w Charkowie, poświęconej postaci Wilhelma Habsburga-Lotaryńskiego (1885-1948) – austriackiego arcyksięcia, który poświęcił życie dla sprawy niepodległego państwa ukraińskiego.

W październiku 2022 ukazały się w Berlinie jego zapiski z walczącego Charkowa, opracowane w Niemczech i wydane przez Suhrkamp Verlag jako pierwodruk, przed edycjami w innych językach pt. Himmel über Charkiw. Nachrichten vom Überleben im Krieg (Niebo nad Charkowem). Stanowią opis bieżących wydarzeń z życia Żadana, pomagającego mieszkańcom swojego miasta w czasie pierwszych sześciu miesięcy wojny, „w społeczeństwie, które w ciągu ostatnich ośmiu lat nauczyło się, co znaczy siła bycia razem”.

W 2024 roku wstąpił do ukraińskiej Gwardii Narodowej.

Tłumaczy poezję z niemieckiego (m.in. Paul Celan, Rainer Maria Rilke), angielskiego (m.in. Charles Bukowski), białoruskiego (m.in. Andrej Chadanowicz), rosyjskiego (m.in. ) i polskiego (m.in. Czesław Miłosz, Marcin Świetlicki). Twórczość Żadana przetłumaczono na inne języki: niemiecki, angielski, polski, serbski, chorwacki, litewski, białoruski, rosyjski i ormiański.

Polskimi tłumaczami jego książek są: Ola Hnatiuk, Michał Petryk, Jacek Podsiadło, Adam Pomorski, Renata Rusnak i Bohdan Zadura.

Był wiceprzewodniczącym Związku Pisarzy Ukrainy (APU) w latach 2000–2004. Jest członkiem ukraińskiego PEN Clubu.

Życie prywatne Dwukrotnie żonaty. Ze (1973-2024), założycielką i dyrektorką Teatru Studio Arabesky w Charkowie, ma syna Iwana (ur. 1996). 13 grudnia 2009 poślubił Irynę Kunicynę, pracującą wówczas w charkowskim wydawnictwie „Folio” (publikującym książki Żadana), z którą ma córkę Marię.

Mieszka i tworzy w Charkowie.

Nagrody i wyróżnienia Laureat wielu nagród, między innymi nagrody ukraińskiego ugrupowania literackiego Bu-Ba-Bu za najlepszy wiersz roku 1998. W 2006 otrzymał niemiecką Nagrodę im. Huberta Burdy, przyznawaną młodym poetom Europy Środkowo-Wschodniej. W 2009 otrzymał Nagrodę literacką im. Josepha Conrada-Korzeniowskiego, przyznawaną przez Instytut Polski w Kijowie, składającą się z nagrody pieniężnej oraz półrocznego stypendium w Polsce w ramach programu stypendialnego Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego RP „Gaude Polonia”.

Był nominowany do Międzynarodowej Nagrody Literackiej Miasta Gdańska „Europejski Poeta Wolności” w II edycji (2010-2012) za dwujęzyczny tom poezji Etiopia / Ефіопія.

W 2014 otrzymał niemiecką nagrodę „Der Brücke Berlin Literatur- und Übersetzerpreis” („Mosty Berlina”) za powieść Woroszyłowgrad, wydaną przez prestiżowe wydawnictwo Suhrkamp Verlag w Berlinie pt. Die Erfindung des Jazz im Donbass (wraz z tłumaczami na język niemiecki: Sabine Stöhr i Juri Durkotem). Nagroda ta, przyznawana przez niemiecką Fundację BHF Bank, honoruje ważne współczesne dzieło z literatur Europy Środkowej i Wschodniej oraz jego wybitne tłumaczenie na język niemiecki, a jej patronką jest Herta Müller, laureatka literackiej Nagrody Nobla. W tym samym roku powieść ta została uznana przez ukraiński serwis BBC za najlepszą ukraińską książkę dekady (na 10 „najlepszych książek roku” 2005–2014). Kolejnym wyróżnieniem dla Woroszyłowgradu stała się Nagroda Literacka im. Jana Michalskiego (Prix Jan Michalski; Szwajcaria).

W październiku 2015 otrzymał Nagrodę Literacką Europy Środkowej „Angelus” za powieść Месопотамія (Mezopotamia)Angelus – Gazeta Wyborcza.. Za Mezopotamię otrzymał ponadto w 2016 nagrodę prezydenta Ukrainy „Ukraińska książka roku”.

W maju 2017 „za szczególny wkład w kulturę ukraińską i trwałość obywatelstwa” został uhonorowany ukraińską Nagrodą im. Wasyla Stusa.

W 2018 niemiecki przekład jego książki Інтернат (Internat; Suhrkamp Verlag, Frankfurt nad Menem 2018, ; tłumacze: Juri Durkot, Sabine Stöhr) został wyróżniony Nagrodą Lipskich Targów Książki.

W lipcu 2021 ogłoszono przyznanie pisarzowi amerykańskiej Nagrody Dereka Walcotta za poezję (za 2020 rok), w związku z wydaniem amerykańskiego wyboru poezji A New Orthography, w tłumaczeniu Johna Hennessy’ego i Ostapa Kina.

W marcu 2022 Komitet Nauk o Literaturze PAN nominował Żadana do Literackiej Nagrody Nobla. W kwietniu 2022 otrzymał Nagrodę Wolności Fundacji w Zurychu. W maju 2022 otrzymał tytuł Człowieka Roku „Gazety Wyborczej”.

W czerwcu 2022 został laureatem Nagrody Pokojowej Księgarzy Niemieckich „za wybitną kreatywność i humanitarną postawę, z jaką opiekuje się ludźmi w czasie wojny i pomaga im z narażeniem życia” oraz Nagrody Literackiej EBOR za powieść Internat. W lipcu 2022 został laureatem Nagrody im. Hannah Arendt, przyznawanej przez Fundację imienia Heinricha Bölla i niemieckie miasto Brema. W sierpniu 2022 został udekorowany w Lublinie medalem „Lublin Bohaterom”.

W lutym 2026 roku władze Uniwersytetu Wrocławskiego zadecydowały o przyznaniu mu tytułu doktora honoris causa jako gestu "solidarności społeczności akademickiej Uniwersytetu Wrocławskiego z Ukrainą i jej walką o wolność, tożsamość i kulturę".

W roku 2026 przyznano mu Nagrodę Vilenica.

Twórczość literacka Jest autorem powieści, opowiadań, poezji, esejów i dramatów. Wiodącym tematem jego twórczości jest postsowiecka rzeczywistość na Ukrainie. Styl Żadana charakteryzuje potoczny, często obsceniczny język.

w języku ukraińskim Zbiory poetyckie:

Рожевий дегенерат (Rozhevyy dehenerat; maszynopis powielany, w ramach tzw. „samwydawu”; „Чуйко & Сини”, Charków 1993); Генерал Юда (Heneral Yuda; Український письменник, Kijów 1995); Цитатник. Вірші для коханок і коханців (Tsytatnyk. Virshi dlya kokhanok i kokhantsiv; Смолоскип, Kijów 1995); Пепсі (Pepsi; Майдан, Charków 1998); Балади про війну і відбудову. Нова книга віршів (Balady pro viynu i vidbudovu. Nova knyha virshiv; Кальварія, Lwów 2001); Історія культури початку століття (Istoriya kulʹtury pochatku stolittya; Критика, Kijów 2003); Марадона. Нова книга віршів (Maradona. Nova knyha virshiv; zawiera ponadto przekłady twórczości Marcina Świetlickiego, Charlesa Bukowskiego i Paula Celana; Фоліо, Charków 2007); Ефіопія (Efiopiya; zawiera część „Komentarze” z pięcioma opowiadaniami; Фоліо, Charków 2009); Вогнепальні й ножові (Vohnepalʹni y nozhovi; Klub Książki „Rodzinny Klub Wypoczynku”, Charków 2012); Життя Марії. Книга віршів і перекладів (Zhyttya Mariyi. Knyha virshiv i perekladiv; zawiera także przekłady Rainera Marii Rilkego i Czesława Miłosza; Meridian Czernowitz; Книги – ХХІ, Czerniowce 2015); Тамплієри. Нові вірші, 2015–2016 (Tampliyery. Novi virshi, 2015–2016; Meridian Czernowitz; Книги – ХХІ, Czerniowce 2016); Антена (Antena; Meridian Czernowitz, Czerniowce 2018); Список кораблів. Нові вірші, 2018–2019 (Spysok korabliv. Novi virshi, 2018–2019; Meridian Czernowitz, Czerniowce 2020); Псалом авіації (Psalom aviatsiyi; Meridian Czernowitz, Czerniowce 2021).

Powieści:

Депеш Мод (Depesh Mod; Фоліо, Charków 2004); Anarchy in the UKR (Фоліо, Charków 2005); Ворошиловград (Voroshylovhrad; Фоліо, Charków 2010); Месопотамія (Mesopotamiya; powieść w formie opowiadań i 30 wierszy; Klub Książki „Rodzinny Klub Wypoczynku”, Charków 2014); Інтернат (Internat; Meridian Czernowitz, Czerniowce 2017).

Opowiadania, eseje:

Біґ Мак (Big Mak; 6 opowiadań; Критика, Kijów 2003); Гімн демократичної молоді (Himn demokratychnoyi molodi; Фоліо, Charków 2006); Трициліндровий двигун любові (Trytsylindrovyy dvyhun lyubovi; wspólnie z Jurijem Andruchowyczem i Lubką Dereszem; Фоліо, Charków 2007); Біґ Мак та інші історії (Big Mak ta inshi istoriyi; 15 opowiadań; Фоліо, Charków 2011); Палата № 7 (Palata № 7; wspólnie z Ładą Łuziną; Фоліо, Charków 2013); Біґ Мак. Перезавантаження (Big Mak. Perezavantazhennya; 20 opowiadań; Klub Książki „Rodzinny Klub Wypoczynku”, Charków 2015); Коли спаде спека (Koly spade speka; Лілея-НВ, Iwano-Frankiwsk 2015; felietony z lat 2010–2013, publikowane na „tsn.ua”; książka pod jedną okładką ze zbiorem Mirka Bodnara pt. Бриколаж [„Brykolazh”]); ДНК (DNK; autor pomysłu i jednego z tekstów; Klub Książki „Rodzinny Klub Wypoczynku”, Charków 2016); Арабески (Arabeski, Meridian Chernovits, Czerniowce, 2024).

Dramaty:

Хлібне перемир'я (Khlibne peremyr’ya; Meridian Czernowitz, Czerniowce 2020); Вишиваний. Король України (Vyshyvanyy. Korolʹ Ukrayiny; Meridian Czernowitz, Czerniowce 2020 [właśc. 2021]).

Przekłady na język polski Historia kultury początku stulecia i inne wiersze (poezje; tłum. Bohdan Zadura; Biuro Literackie, Wrocław 2005, ; wydanie 2: Biuro Literackie, Kołobrzeg 2022, ); Big Mac (opowiadania; tłum. Michał Petryk; Wydawnictwo Czarne, Wołowiec 2005, , seria: Inna Europa, Inna Literatura; wydanie 2: Wydawnictwo Czarne, Wołowiec 2022, ); Depeche Mode (powieść; tłum. Michał Petryk; Wydawnictwo Czarne, Wołowiec 2006, , seria: Inna Europa, Inna Literatura; wydanie 2: Wydawnictwo Czarne, Wołowiec 2022, ); Ukraina (tłum. Renata Rusnak; współautor: Taras Prochaśko; Wydawnictwo Nemrod, Kraków 2006, ); Anarchy in the UKR (powieść; tłum. Michał Petryk, Wydawnictwo Czarne, Wołowiec 2007, , seria: Inna Europa, Inna Literatura; wydanie 2: Wydawnictwo Czarne, Wołowiec 2022, ); Hymn demokratycznej młodzieży (opowiadania; tłum. Michał Petryk, Wydawnictwo Czarne, Wołowiec 2007, , seria: Inna Europa, Inna Literatura; wydanie 2: Wydawnictwo Czarne, Wołowiec 2022 ); Odsetek samobójstw wśród klaunów (tłum. Michał Petryk; fotografie Jacek Dziaczkowski; Edition.fotoTAPETA, Berlin-Warszawa 2009, ; edycja w języku niemieckim: Die Selbstmordrate bei Clowns, Edition.fotoTAPETA, Berlin 2009, );