TKh1 – stosowane na Polskich Kolejach Państwowych oznaczenie parowozów pruskiej serii T3 i typów zbliżonych. Były to małe tendrzaki o układzie osi C (0-3-0) dla lokalnego ruchu mieszanego i prac manewrowych, produkowane w dużej ilości w Niemczech w latach 1882–1906 dla kolei pruskich (potocznie KPEV), a ponadto dla licznych kolei prywatnych i niektórych innych państw do 1924 roku. Na Kolejach Niemieckich (DRG) oznaczone były głównie jako seria 8970-75. Używane były także na PKP i w polskich zakładach przemysłowych, do lat 60. XX wieku.
Parowozy pruskiej serii T3 i typów pokrewnych były jednymi z najszerzej rozpowszechnionych, najdłużej pozostających w służbie i najbardziej udanych pruskich lokomotyw. Seria T3 kolei pruskich przede wszystkim obejmowała znormalizowane lokomotywy wzoru III-4e, lecz zaliczano do niej także mniej liczny wzór III-4p oraz kilkanaście innych parowozów. Z serią tą są w praktyce utożsamiane liczne takie same lub podobne lokomotywy budowane dla innych kolei regionalnych, prywatnych i przemysłowych. Mimo że nie zaliczały się one formalnie do serii T3, były one zbliżone konstrukcyjnie, a część z nich dzieliła później losy maszyn tej serii na innych kolejach, w tym na kolejach niemieckich oraz na PKP.
Historia powstania i produkcji Przodkami tej konstrukcji była seria pięciu parowozów o układzie osi C, wyprodukowanych w latach 1881–1882 przez Henschela w Cassel dla prywatnych kolei Bergisch-Märkischen Eisenbahn (BME). Miały one silnik bliźniaczy o średnicy cylindrów 350 mm i skoku tłoka 530 mm oraz koła średnicy 1060 mm. Po znacjonalizowaniu tych kolei w 1882 roku, zostały one przejęte przez koleje pruskie, a później także zaliczone do serii T3. Najprawdopodobniej ten projekt, nieco zmodyfikowany, został następnie wybrany przez pruską komisję do spraw normalizacji jako typowa konstrukcja dla kolei pruskichNależy zaznaczyć, że jednym z członków pruskiej komisji ds. normalizacji był Stambke, który wcześniej był przełożonym służby technicznej (Obermaschinenmeister) kolei BGE i brał udział w zamówieniu projektu parowozu dla niej w firmie Henschel ()..
Od 1882 roku Henschel i inne fabryki niemieckie rozpoczęły produkcję jednolitego typu tendrzaka o układzie osi C dla kolei pruskich, oznaczonego jako znormalizowany wzór (Musterblatt) III-4e (pierwotnie, do 1883 roku: M 12)Wzór (Musterblatt) III oznaczał parowozy na parę nasyconą, 4 – tendrzaki, a litery – kolejne typy znormalizowanych lokomotyw ().. Posiadały one silnik bliźniaczy o średnicy cylindrów 350 mm i skoku tłoka 550 mm oraz początkowo koła o średnicy 1080 mm. Po wprowadzeniu na kolejach pruskich w 1906 roku podziału na grupy, lokomotywy te zostały oznaczone jako T3 (litera T oznaczała tendrzaki). Oprócz 1302 lokomotyw typu III-4e, do grupy T3 zaliczono też 52 wzmocnione lokomotywy typu III-4p, produkowane w latach 1904–1906. Łącznie koleje pruskie otrzymały 1354 znormalizowane lokomotywy grupy T3, wyprodukowane do 1906 roku. Doliczono do nich trzy lokomotywy nabyte przed 1910 rokiem od kolei prywatnych podaje liczbę 1354 znormalizowanych lokomotyw zbudowanych dla kolei pruskich z rozbiciem na producentów (w tym jedną lokomotywę pokazową Hanomaga nabytą dopiero w 1910 roku), lecz na s.34 podaje, że było 1357 znormalizowanych lokomotyw grupy T3 łącznie z nabytymi do 1910 roku od kolei prywatnych. jednakże piszą, że w liczbie 1302 lokomotyw typu III-4e mieściły się nabyte od kolei prywatnych..
Znormalizowane lokomotywy produkowano w 19 fabrykach, z tego najwięcej zbudował dla kolei pruskich Henschel (385), dużymi producentami byli też: Union w Królewcu (126), Hanomag w Hanowerze (106), Schichau w Elblągu (105), Hagans w Erfurcie (100), Hohenzollern w Düsseldorfie i Alzacka Fabryka Maszyn w Grafenstaden (po 93). Produkowali je też: Borsig w Berlinie (76), Jung w Jungenthal (73), Orenstein & Koppel w Drewitz (51), Humboldt w Kolonii (44), Vulcan w Szczecinie (30), Schwartzkopff w Berlinie (30), Freudenstein (13), Linke-Hofmann we Wrocławiu (10), Hartmann w Chemnitz (4), fabryki maszyn w Karlsruhe (10), Esslingen (4) i Güstrow (1). W tym, lokomotywy wzmocnionego wzoru III-4p były produkowane tylko przez fabryki Hagans (25), Orenstein & Koppel (17) i Freudenstein (10). thumb|Lokomotywa T3 wczesnej budowy thumb|Lokomotywa T3 późniejszej budowy
Z powodu różnych producentów i długiego okresu produkcji, lokomotywy różniły się między sobą szczegółami i charakterystykami, lecz w ramach obu wzorów różnice nie były duże. Wczesne lokomotywy wzoru III-4e nie miały zbieralnika pary, a jedynie przepustnicę w małej obudowie na kotle. Wkrótce jednak, w latach 90. XIX w., w lokomotywach drugiego wykonania na kotle pojawił się spory dzwonowaty zbieralnik pary, a średnicę kół zwiększono z 1080 do 1100 mm. Modernizowano też w ten sposób wcześniejsze lokomotywy. Pierwsza seria miała skośnie podciętą na dole tylną ścianę budki maszynisty, pozostałe miały płaską tylną ścianę i przez to długość większą o 29 cm. Różnice masy nie przekraczały jednej tony. Większe różnice pojawiły się dopiero we wzmocnionych lokomotywach wzoru III-4p. Parametry kotła pozostały podobne, zachowano też wymiary cylindrów silnika, lecz ich masa służbowa wzrosła z 29,2 t do 36,8 t, a nacisk osi z 10 t do 12,7 t, zwiększono przy tym zapas węgla i wody. Wszystkie znormalizowane lokomotywy miały charakterystyczny nierówny rozstaw osi: między pierwszą a drugą 1,7 m i między drugą a trzecią 1,3 m. Ich cechą charakterystyczną były również krótkie skrzynie na węgiel po obu bokach kotła przed budką oraz wewnętrzny zbiornik na wodę w ostoi, do którego prowadziły pionowe rury przed skrzyniami na węgiel. W lokomotywach wzoru III-4p kocioł umieszczono 20 cm wyżej, lecz poza nieco dłuższymi skrzyniami na węgiel (sięgającymi do środkowej osi), zewnętrznie nie różniły się one istotnie od późnych lokomotyw wzoru III-4e.
Oprócz 1357 znormalizowanych lokomotyw wzorów III-4e i 4p, do grupy T3 zaliczono w Prusach 15 nieznormalizowanych lokomotyw, w tym pięć wspomnianych wcześniejszych tendrzaków kolei BME, a także pięć wczesnych tendrzaków o takim samym układzie osi produkcji Henschela dla kolei Main-Weser z 1881 roku (średnica cylindrów 360 mm, skok tłoka 540 mm, średnica kół 1130 mm). Oprócz tego, do grupy T3 zaliczono jedną z trzech zbudowanych lokomotyw o odmiennym układzie osi B1, wzoru III-4g (Posen 6101) – łącznie były 1373 lokomotywy grupy T3Pozostałe dwie lokomotywy wzoru III-4g zaliczono do serii T2 i T4 ()..
Firmy produkujące znormalizowane parowozy typu III-4e dla kolei pruskich budowały także liczne lokomotywy takiego samego lub zbliżonego modelu dla różnych kolei prywatnych i przemysłowych na terenie Cesarstwa Niemieckiego. Część różniła się masą, rozmiarami cylindrów silnika, ciśnieniem pary i powierzchnią kotła, lecz zachowywały taką samą konstrukcję i charakterystyczny niesymetryczny rozstaw osi (1,7 / 1,3 m). 20 lokomotyw zbudowano na eksport do Chin, a kolejne 20 do Włoch, wśród których była ostatnia lokomotywa zbudowana według wzoru III-4e – w 1924 roku przez Henschel dla Kolei Valtellina.
Służba serii T3 na kolejach niemieckich thumb|Lokomotywa serii T3 w służbie przed I wojną światową thumb|Lokomotywa typu zbliżonego do serii T3 na kolejach fabrycznych NRD w latach 50. Lokomotywy serii T3 służyły początkowo w pierwszym rzędzie do ciągnięcia pociągów mieszanych na liniach lokalnych, a także do pracy manewrowej. Ich zaletą była prostota konstrukcji i łatwość w utrzymaniu. Z upływem lat, kiedy pod koniec XIX wieku prędkość na liniach lokalnych wzrosła do 50 km/h, przesuwano je głównie do manewrów, a część sprzedawano na koleje przemysłowe. Po 1906 roku koleje pruskie miały ich 1373 wszystkich odmian, a w 1915 roku – 998. Początkowo nosiły w poszczególnych dyrekcjach kolei numery taborowe zazwyczaj z serii 1700 (numery powtarzały się w dyrekcjach). Po 1906 roku otrzymały one w poszczególnych dyrekcjach numery od 6101 do 6400.
Po I wojnie światowej większość pruskich maszyn przeszła na Koleje Niemieckie (DRG), oznaczona tam następnie jako seria (Baureihe, BR) 8970-75. Według początkowego tymczasowego planu z 1923 roku zamierzano przenumerować 745 lokomotyw. Ostatecznie w 1925 roku przenumerowano ich 511, z tego 469 typu III-4e (numery 89 7001 do 7456 i 89 7499 do 7511) i 42 typu III-4p (numery 89 7457 do 7498). Do serii tej zaliczono także niektóre lokomotywy nienależące do pruskiej serii T3, opisane dalej. Mimo przydzielenia numerów ponad 7000, oznaczających w systemie DRG serie przestarzałe i przewidziane do szybkiego wycofania, lokomotywy te były bardzo użyteczne i część z nich okazała się całkiem długowieczna. W 1932 roku było ich na stanie 175, w 1938 roku – 120. Podczas II wojny światowej, lokomotywy zdobyte w Polsce otrzymały nowe numery serii 8975.
Po II wojnie światowej koleje RFN (DB) w 1950 roku miały 48 lokomotyw serii 8970-75. Część pozostałych lokomotyw trafiła na koleje NRD (DR), które przejęły ponadto liczne lokomotywy takiego samego lub zbliżonego typu z nacjonalizowanych kolei prywatnych. Na kolejach NRD nowo przejęte lokomotywy otrzymały numery z zakresu 89 5901 do 6306 (seria 8959-63), prefiks 59 do 63 był zależny od nacisku osi, odpowiednio od 9 do 13 ton. Kilka lokomotyw dostosowanych było do pracy z tendrem doczepnym. W dalszym ciągu część lokomotyw używana była na kolejach fabrycznych. Ostatnie wycofano z czynnej służby z kolei publicznych w RFN w 1961, a w NRD w 1967 roku, po ponad 60-letniej eksploatacji. Stosunkowo liczne lokomotywy tej serii lub typów zbliżonych zachowano jako pomniki lub do celów muzealnych, z tego niektóre w stanie czynnym.
Lokomotywy zbliżonych typów na kolejach niemieckich Oprócz Prus, tylko dwa inne niemieckie zarządy kolejowe używały lokomotyw pokrewnego typu. Głównym użytkownikiem poza Prusami była Meklemburgia, której kolej Mecklenburgische Friedrich-Franz-Eisenbahn w latach 1882–1906 zakupiła 68 lokomotyw odpowiadających wzorowi III-4e, budowanych w 8 fabrykach (Borsig, Güstrow, Hanomag, Henschel, Hohenzollern, Jung, Linke-Hofmann i Schichau). Lokomotywy pierwszej serii były oznaczone jako meklemburski typ T3a i odpowiadały pruskim wczesnym lokomotywom z podciętą tylną ścianą budki i przepustnicą bez zbieralnika pary, ale kołami o średnicy 1100 mm. Lokomotywy nowszej serii, budowane od 1900 roku, były oznaczone T3b. Koleje te były później przejęte przez Koleje Niemieckie, a w 1925 roku istniało jeszcze 40 lokomotyw, które otrzymały nowe numery serii 8980 (89 8001 do 8022 i 89 8051 do 8068)Według , 38 lokomotyw (89 8001 do 8020 i 89 8051 do 8068)..