mały|Mariusz Zaruski jako oficer kawalerii Legionów mały|Mariusz Zaruski w 1920 mały|Mariusz Zaruski w 1920 mały|Generał Mariusz Zaruski (z prawej) wraz z prezydentem RP Stanisławem Wojciechowskim mały|Adiutantura prezydenta RP Stanisława Wojciechowskiego: od lewej por. Tomasz Łaszkiewicz, mjr Andrzej Meyer, gen. Mariusz Zaruski i kpt. Janusz Horodecki mały|Mariusz Zaruski na audiencji u prezydenta Ignacego Mościckiego 20 maja 1931 mały|Mariusz Zaruski przy sterze „Zawiszy Czarnego” Mariusz Zaruski (ur. 31 stycznia 1867 w Dumanowie, zm. 8 kwietnia 1941 w Chersoniu) – polski generał brygady Wojska Polskiego, działacz niepodległościowy, taternik, pionier polskiego żeglarstwa i wychowania morskiego, kawaler Orderu Virtuti Militari.
Postać wszechstronna – fotograf, artysta malarz, poeta i prozaik. Marynarz, żeglarz i podróżnik. Konspirator, zesłaniec, legionista, ułan, generał brygady i adiutant generalny prezydenta RP. Taternik, grotołaz, ratownik górski, instruktor i popularyzator narciarstwa i turystyki górskiej. Założyciel Tatrzańskiego Ochotniczego Pogotowia Ratunkowego. Instruktor harcerski ZHP i wychowawca młodzieży.
Przez całe życie poświęcał się działalności państwowej i społecznej. Również przez całe życie intensywnie ćwiczył, zachowując wysportowaną sylwetkę do późnej starości.
Życiorys Dzieciństwo i młodość Urodził się 31 stycznia 1867 roku w Dumanowie k. Kamieńca Podolskiego na Podolu jako syn dzierżawcy majątku Seweryna i Eufrozyny z domu Iwanieckiej. Miał dwóch braci: Stanisława i Bolesława. Początkowo wraz z braćmi pobierał naukę w domu, następnie rozpoczął edukację w prywatnej szkole powszechnej w Mohylowie Podolskim. Dzięki wychowaniu wyniesionemu z domu oparł się rusyfikacji. Edukację kontynuował w gimnazjum rosyjskim w Kamieńcu Podolskim, gdzie trafił pod opiekę stryja, z którym brał udział w działalności konspiracyjnej. W 1885 roku, po zdaniu matury wyjechał na studia matematyczno-fizyczne do Uniwersytetu w Odessie, gdzie brał czynny udział w polskich konspiracyjnych organizacjach studenckich, m.in. tam też w 1888 roku wstąpił do „Sokoła”, a także należał do „Ligii Narodowej”. Jego poczynaniom przyświecały wskazania opisane w broszurze Zygmunta Miłkowskiego (pseud. Teodor Tomasz Jeż) pt. „Rzecz o obronie czynnej i o Skarbie Narodowym”. W czasie studiów zetknął się po raz pierwszy z morzem. Codziennie obserwował morze i utrwalał je na płótnie. Udane próby malarskie zachęciły go do wstąpienia do Szkoły Sztuk Pięknych. W czasie wakacji jako wolontariusz zaciągał się na różne statki i odbywał podróże na Daleki Wschód, Syberię, do Chin, Japonii, Indii, Egiptu i Syrii. W latach 1891–1892 służył w armii rosyjskiej.
Działalność niepodległościowa Po ukończeniu studiów w 1894 roku, za działalność patriotyczną – pod zarzutem przygotowań do wywołania polskiego zbrojnego powstania, został aresztowany i zesłany do Archangielska, gdzie ukończył Szkołę Morską z tytułem Szturmana Żeglugi Wielkiej. Pod słowem honoru dostał pozwolenie na odbywanie podróży. W pierwszym rejsie na żaglowcu „Derżawa” popłynął przez Ocean Arktyczny do Norwegii z ładunkiem drewna i futer. Później pływał po morzach arktycznych jako kapitan na statku „Nadieżda”. Był członkiem Ligi PolskiejStanisław Kozicki, Historia Ligi Narodowej (okres 1887–1907), Londyn 1964, s. 588..
Po odbyciu kary zsyłki powrócił na dwa lata do Odessy, gdzie w 1901 roku ożenił się z Izabelą Kietlińską. Następnie pojechał do Krakowa (1901–1906), gdzie ukończył malarstwo na Akademii Sztuk Pięknych. Z powodu złego stanu zdrowia żony przeniósł się w 1907 roku do Zakopanego. Tam zajął się turystyką górską i taternictwem. Wytyczał szlaki turystyczne w Tatrach, szkolił przewodników i działał w TOPR – był inicjatorem powstania tej organizacji w 1909 roku (zwanej wówczas Ochotniczym Pogotowiem Ratunkowym), autorem ślubowania ratowników, regulaminu Pogotowia i jego pierwszym naczelnikiem. Stojąc na jego czele m.in. uratował ponad 50 osób od śmierci. Był jednym z propagatorów taternictwa zimowego: w 1911 roku wraz z Januszem Żuławskim i grupą innych taterników dokonał pierwszego wejścia zimowego na Rohacz Ostry i Rohacz Płaczliwy w Tatrach Zachodnich, a także w tym samym roku wraz z Tadeuszem Korniłowiczem dokonał drugiego wejścia zimowego na Opalony Wierch. Zajmował się także taternictwem jaskiniowym – w roku 1913 Zaruski wraz z Józefem Oppenheimem odkryli górne piętro Jaskini Kasprowa Niżnia w Dolinie Kasprowej w Tatrach Zachodnich i nazwali zamulony syfon Gniazdem Złotej Kaczki. Wraz z Mariuszem Zaruskim eksplorował także Jan Schuch. Późniejszy generał był już wtedy znanym działaczem i publicystą, który doprowadził do tego, że zimowe Zakopane pod względem liczby turystów dorównywało letniemu. Zaruski był jednym z pierwszych popularyzatorów narciarstwa w polskich górach: organizował kursy narciarskie, w tym – doceniając walory nart w poruszaniu się po śniegu – również dla członków TOPR. Sam już w 1907 roku zjechał na nartach z Koziego Wierchu, a w 1911 roku z Kościelca. W 1911 roku został przewodniczącym zarządu Sekcji Narciarskiej Towarzystwa Tatrzańskiego. W latach 1912–1914 należał do Związku Strzeleckiego w ZakopanemO kawalerii polskiej XX wieku, s. 24., gdzie pełnił funkcję prezesa. Tam też zastała go I wojna światowa. Wstąpił do Legionów Polskich, pociągając swoim przykładem wielu, w tym górali z TOPR, którzy przyzwyczaili się widzieć w nim swojego przewodnika. 5 sierpnia 1914 roku na czele kompanii zakopiańskiej udał się na front. Służył w 1 Pułku Ułanów Władysława Beliny-Prażmowskiego, wraz z którym przebył cały szlak bojowy. Od 23 lipca do listopada 1917 roku pełnił obowiązki dowódcy tego pułku. 1 listopada 1917 roku został osadzony przez Austriaków w więzieniu przemyskim. Od grudnia tego roku do 1919 roku należał do Polskiej Organizacji Wojskowej w obwodzie Nowy Targ.
Służba w Wojsku Polskim 1 listopada 1918 roku wstąpił do odradzającego się Wojska Polskiego. Otrzymał przydział do 1 Brygady Jazdy w Lublinie, a 15 listopada tego roku awansowano go na majora. Od 23 lutego 1919 roku do października 1921 roku był dowódcą 11 Pułku Ułanów. Walczył na jego czele w wojnie polsko-bolszewickiej. 19 kwietnia 1919 roku podczas walk o Wilno, wsławił się brawurowym atakiem na dworzec kolejowy. W maju 1920 roku nad Autą dowodząc dwoma szwadronami „osłaniał odwrót oddziałów polskich, zapobiegając panice i przerwaniu frontu”. Za wykazaną postawę podczas walk został odznaczony orderem „Virtuti Militari” V klasy oraz kilkakrotnie Krzyżem Walecznych. W 1922 roku objął dowództwo 23 pułku Ułanów Grodzieńskich.
1 marca 1923 roku został zatwierdzony na stanowisku adiutanta generalnego prezydenta RP Stanisława Wojciechowskiego. 1 grudnia 1924 roku został awansowany na generała brygady ze starszeństwem z dniem 15 sierpnia 1924 roku i 35. lokatą w korpusie generałów. Z dniem 30 kwietnia 1926 roku został przeniesiony w stan spoczynku.
Dalsza działalność Na emeryturze poświęcił się działalności propagandowej i organizacyjnej na rzecz zrozumienia przez Polaków wartości morza w aspekcie gospodarczym i moralno-politycznym. Propagował sport żeglarski i modę wśród elit gospodarczych i politycznych na jachting morski. Dążył do realizowania praktycznego morskiego wychowania młodego pokolenia. Wraz z Antonim Aleksandrowiczem zorganizował Yacht Klub Polski i wpłynął na zaopatrzenie go w pierwszy w kraju pełnomorski jacht, nazwany „Witeź”. Był też pierwszym komandorem YKP. Z jego też inicjatywy powstała Liga Morska i Rzeczna – później Liga Morska i Kolonialna, do której należał od 1925 roku i pełnił tam funkcję prezesa.
W 1926 roku był faktycznym twórcą Komitetu Floty Narodowej, którego celem była budowa floty morskiej wojennej i handlowej siłami społeczeństwa (będącego do tej pory tylko niezrealizowaną, zapomnianą uchwałą sejmową), a ze zgromadzonych składek kupiono m.in. żaglowiec „Dar Pomorza”. Był projektodawcą Inspektoratu Wychowania Morskiego Młodzieży. Zorganizował Morską Komisję Terminologiczną z udziałem przedstawicieli Akademii Umiejętności, Marynarki i uniwersytetów, która opracowała i wydała drukiem sześć zeszytów Słownika Morskiego polsko-angielsko-francusko-niemiecko-rosyjskiego.
W przedwojennej Polsce jednym z najaktywniejszych nurtów żeglarskich było harcerstwo. W 1929 roku Zaruski po raz pierwszy spotkał na kursie żeglarskim w Jastarni, na którym był głównym wykładowcą, grupę harcerzy. Odtąd jego losy bardzo silnie związały się z harcerstwem. Zaruski znany był z powiedzenia, że „w twardym trudzie żeglarskim hartują się charaktery”. Realizując tę myśl, objął w 1935 roku funkcję kapitana na szkunerze, który pierwotnie nazwano „Harcerz”, a który na życzenie generała przemianowano na „Zawisza Czarny”. W tym czasie Zaruski zwyciężył w wyborach na prezesa Polskiego Związku Żeglarskiego, co stało się znaczącą cezurą w rozwoju polskiego żeglarstwa – zintegrowany został wielonurtowy ruch żeglarstwa harcerskiego, akademickiego i klubowego, z ukierunkowaniem na żeglarstwo masowe, a szczególnie – na żeglarstwo morskie.
mały|Ostatnie zdjęcie gen. Mariusza Zaruskiego po aresztowaniu przez NKWD mały|Grób Mariusza Zaruskiego w Chersoniu mały|Symboliczny grób gen. Mariusza Zaruskiego na Pęksowym Brzyzku w Zakopanem Zaruski zyskał uznanie w kręgach żeglarskich. Na jachcie „Zawisza” był otaczany szacunkiem, a pomimo jego nalegań, aby tytułować go kapitanem, młodzież zwracała się do niego „panie generale”.
Ostatni rejs na „Zawiszy Czarnym” Zaruski ukończył w 1939 roku. Generał świadomie zwlekał z wyruszeniem w przygotowany na sierpień 1939 roku kolejny rejs. Wierny swym zasadom, postanowił nie opuszczać ojczyzny w potrzebie, choć mógł uratować i siebie, i załogę, i statek.
II wojna światowa, aresztowanie i śmierć Od września 1939 roku 72-latek ukrywał się we Lwowie, używając fałszywych dokumentów na nazwisko Sidorowicz. Został aresztowany przez lwowskie NKWD w 1940 roku na skutek donosu jednego z oficerów polskich, który przez jakiś czas ukrywał się wspólnie z Zaruskim, a który postanowił ujawnić się przed sowieckimi władzami bezpieczeństwa. Zaruskiego oskarżono o to, że „był generałem byłej polskiej armii i od września 1939 roku do dnia aresztowania posługiwał się fałszywymi dokumentami, pragnąc ukryć swą poprzednią działalność”. Jako „element społecznie niebezpieczny” został skazany na pięć lat zesłania do Kraju Krasnojarskiego. Ze względu na wiek i chorobę serca został jednak, prawdopodobnie w październiku 1940 roku, przetransportowany do szpitala więziennego w Chersoniu. Jak podano w odnalezionym akcie zgonu, generał zmarł 8 kwietnia 1941 roku o godz. 21.55 z powodu ostrej niewydolności sercaKrzysztof Berling: Wyjaśnienie okoliczności śmierci gen. Zaruskiego, Kijów, PAP, 10.11.1993, [w:] „Wierchy” R. 59 (1993), s. 183.. Podaje się też, że zapadł na cholerę i zmarł w chersońskim więzieniu NKWD (według jednej z relacji w marcu 1941).
Rehabilitacja i upamiętnienie Generał Zaruski został zrehabilitowany przez radzieckie władze 21 czerwca 1989 roku. Andrzej Bagdziun, radca ambasady RP w Kijowie w 1993 roku podał, że na cmentarzu miejskim w Chersoniu udało się ustalić kwartał, w którym chowano tylko zmarłych w szpitalu i w którym z prawdopodobieństwem 99 procent spoczywa generał.
W roku 1997 Mariusza Zaruskiego odznaczono pośmiertnie Krzyżem Wielkim Orderu Odrodzenia Polski. W tym samym roku – 11 listopada – z inicjatywy Witolda Bublewskiego i noszącej imię gen. Zaruskiego Małopolskiej Chorągwi Żeglarskiej ZHP sprowadzono do Polski i złożono na Starym Cmentarzu w Zakopanem (kwatera P-III-27)śp. Mariusz Zaruski urnę z ziemią, pobraną z 10 miejsc z cmentarza w Chersoniu (dokładne miejsce pochówku nie jest znane). W kwietniu 2001 roku, w 60. rocznicę śmierci generała, Witold Bublewski zorganizował symboliczny morski pogrzeb. Ziemia z chersońskiego cmentarza została wysypana z pokładu STS Generał Zaruski do wody w Zatoce Gdańskiej, na podejściu do Gdyni – macierzystego portu „Zawiszy Czarnego”.