Historia Czech – obejmuje dzieje państw czeskich i narodu czeskiego do XXI wieku.
Od czasów najdawniejszych W V-IV wieku p.n.e. na obszarze dzisiejszych Czech zamieszkiwali Bojowie (lud celtycki). Od nich pochodzi łacińska nazwa kraju – Bohemia, pierwotnie w postaci , tj. ziemia Bojów.
Od końca IV wieku p.n.e. na obszarze dzisiejszych Czech osiedlały się głównie migrujące na wschód plemiona germańskie. Najpierw przybyli Markomanowie (plemię zachodniogermańskie). Około 8 roku p.n.e. na ziemiach czeskich i morawskich utworzyli silne państwo pod przywództwem Marboda (łac. Maroboduus). Marbod w końcu został pokonany przez Arminiusa (Hermana), wodza germańskich Cherusków i zbiegł do Italii, gdzie zmarł w 37 roku n.e.
Od I-II do IV wieku tereny Czech znajdowały się pod silnymi wpływami cesarstwa rzymskiego. W latach 166–180 Markomanowie zostali pokonani przez Rzymian. W sąsiedniej Bawarii archeolodzy odkryli przeszło 500 osiedli z tamtego czasu.
W VI wieku ze wschodu przybyli Słowianie, którzy stopniowo wypierali pozostałości germańskich Longobardów. W VII wieku plemionom słowiańskim narzucił zwierzchność Kaganat Awarów. W 623 pod wodzą kupca frankijskiego Samona wybuchło powstanie słowiańskie przeciwko Awarom, zakończone sukcesem. Plemiona słowiańskie zjednoczyły się w państwo pod wodzą Samona, a jego centralną część stanowiły Morawy. Po śmierci Samona w 658 państwo rozpadło się. Odtąd Słowianie nie utworzyli ponadplemiennego państwa aż do wieku IX. Znaleziska archeologiczne pozwalają twierdzić, że Awarowie powrócili wówczas na wcześniej zdobyte ziemie, a przynajmniej na południowe krańce dzisiejszej Słowacji, wchodząc w symbiozę ze Słowianami. Tymczasem terytoria położone dalej na północ były już czysto słowiańskie. Pod koniec VIII wieku Czechy znajdowały się w orbicie wpływów Państwa Franków, będącego u szczytu rozkwitu za panowania Karolingów, a szczególnie ich najwybitniejszego władcy – Karola Wielkiego. Budowa licznych osad w dolinach rzecznych, jak również fortów na wzgórzach wskazuje, że integrację polityczną napędzali lokalni możnowładcy dysponujący uzbrojonymi drużynami. Dzięki temu rozwojowi w rejonie Blatnica-Mikulčice wyrosła bogata kultura inspirowana też częściowo sztuką karolińską i awarską. Nastąpiła dalsza centralizacja władzy i postęp w tworzeniu słowiańskich struktur państwowych. W rezultacie wytworzyły się dwa główne państwa: Księstwo Morawskie początkowo usytuowane w dzisiejszych południowo-wschodnich Morawach i zachodnich krańcach Słowacji, którego ośrodkiem były prawdopodobnie Mikulčice oraz Księstwo Nitrzańskie położone na terenie obecnej zachodniej i środkowej Słowacji ze stolicą w Nitrze.
Od Wielkich Moraw do państwa Przemyślidów thumb|Cyryl i Metody w Rzymie
Około roku 820 Księstwo Morawskie zaczęło przekształcać się w silne państwo wielkomorawskie, które początkowo podbiło jedynie pozostały obszar Moraw, a dopiero po pierwszych kilkunastu latach istnienia także tereny Bohemii, czyli tzw. „Czech właściwych”. Państwem tym rządziła lokalna dynastia. Pierwszym znanym z imienia władcą był Mojmir I, który w 831 r. przyjął chrzest z rąk Reginhara, biskupa Pasawy.
W pierwszych dekadach IX w. Słowianie żyjący w Księstwie Nitrzańskim pozostawali pod władzą księcia Pribiny. W 828 r. wybudował on – choć sam pozostał poganinem – dla swojej żony i niemieckich osadników zamieszkujących w granicach jego państwa pierwszy kościół na terenie swej posiadłości, Nitrawa, który wyświęcił biskup salzburski Adalram. W 833 r. Mojmir wygnał Pribinę z Nitry, co zapoczątkowało zjednoczenie obydwóch księstw pod berłem jednego władcy. Wykopaliska ujawniły, że zniszczone zostały wtedy co najmniej trzy nitrzańskie grody (Probedim, Čingov, Ostrá Skala). Pribina znalazł schronienie u Franków, a ich król Ludwik Niemiecki podarował mu w 847 część Panonii nad rzeką Zala, znaną jako Księstwo Balatońskie, które z czasem stało się częścią Moraw.
W latach 833–836 Mojmir przyłączył Księstwo Nitrzańskie oraz stopniowo uwalniał Morawy spod wpływów władców wschodniofrankijskich. W 846 r. usiłował doprowadzić do uwolnienia kraju spod ich zwierzchnictwa. Został wtedy zdetronizowany przez Ludwika Niemieckiego, który osadził jego bratanka, Rościsława. Nowy władca kontynuował jednak niezależną politykę. Po zatrzymaniu w 855 r. ataku Franków, chcąc osłabić wpływy niemieckich księży w państwie, zwrócił się do cesarza Bizancjum Michała III z prośbą o przysłanie misjonarzy, którzy potrafiliby przetłumaczyć religię chrześcijańską na język słowiański. Poprzez nawiązanie relacji z Konstantynopolem pragnął również zrównoważyć nowo powstały sojusz Franków z Bułgarami. W roku 863 na Morawy przybyło 2 braci (mnichów) – Cyryl i Metody, którzy rozpoczęli chrystianizację kraju. Cyryl przetłumaczył Biblię na staro-cerkiewno-słowiański, tworząc do jej zapisu głagolicę. Jego teksty uznawane są za najstarsze wśród wszystkich języków słowiańskich.
Rościsław troszczył się także o bezpieczeństwo i administrację kraju. Na jego panowanie przypadł okres budowy licznych warowni, jak np. Dowina. Morawy stały się na tyle silne militarnie i ekonomicznie, by Rościsław mógł ingerować w wewnętrzne spory i walki zachodnich sąsiadów. Udzielał wsparcia synowi króla Ludwika – Karlomanowi w buncie przeciwko ojcu. W zamian otrzymał Księstwo Balatońskie w Dolnej Panonii po zabiciu księcia Pribiny przez Karlomana. Za panowania Rościsława doszło w 861 r. po raz pierwszy do najazdu plemion madziarskich. Rościsław podarował w apanaż swojemu bratankowi Świętopełkowi I księstwo Nitry. Ten jednak sprzymierzył się z Frankami i w 870 r. obalił rządy stryja. Początki panowania nowego władcy były burzliwe, bowiem jego sojusznicy odmówili opuszczenia zachodniej części Wielkich Moraw i doszło do walk. W 871 r. młody książę dostał się do niewoli frankijskiej, a podczas gdy w kraju wybuchło powstanie pod wodzą Sławomira. Ostatecznie Świętopełk został wypuszczony i przejął dowództwo nad powstańcami, usuwając Franków z Wielkich Moraw. W następnych latach skutecznie bronił niezależności państwa od Franków i podporządkował sobie wiele sąsiednich ziem, w tym w 874 r. m.in. Księstwo Błatneńskie. Za jego panowania Wielkie Morawy stały się znacznym państwem, osiągając w 880 r. największy zasięg terytorialny, obejmujący nie tylko Morawy i Słowację, ale także północ i centrum dzisiejszych Węgier, Dolną Austrię, Bohemię, Łużyce, Śląsk i Małopolskę, a także północną Serbię. Jednak dokładne granice państwa są przedmiotem dyskusji.
Świętopełk wytrzymał najazdy węgierskie i bułgarskie. Wielokrotnie sam wynajmował Madziarów, rozważając wszczęcie wojny z Frankami.
Około 869 r. zmarł Cyryl, a w 880 r. papież Jan VIII utworzył nową prowincję kościelną obejmującą Wielkie Morawy. Arcybiskupem Moraw został Metody, który mimo trudności prowadził dalszą owocną chrystianizację. Po raz pierwszy wprowadził on słowiański język do liturgii – jako czwarty po hebrajskim, grece i łacinie. Biskupstwo było ulokowane w Nitrze. Świętopełk był mniej przychylny Metodemu niżeli Rościsław, jednak to on całkowicie uniezależnił księstwo wielkomorawskie od wpływów niemieckich. W tym czasie kler bawarski, uważając Morawy za swoją strefę wpływów, oskarżał Metodego o herezję. W tych okolicznościach jego działalność zanikła, jednakże 20 lat jego pracy spowodowało, że mieszkańcy Wielkich Moraw oswoili się z nową religią. Metody zmarł w 885 roku. Rok później umarł Świętopełk.
W 906 r. Wielkie Morawy dotknął niszczący najazd Madziarów (którzy od 895 również tworzyli zręby własnej państwowości na południe od Moraw). Osłabione państwo wielkomorawskie, rozdarte wewnętrznymi walkami między synami Świętopełka, Mojmirem II i młodszym Świętopełkiem II wkrótce rozpadło się. Na gruzach Wielkich Moraw około roku 895 powstało pierwsze państwo czeskie, rządzone przez Spycigniewa I z lokalnej dynastii Przemyślidów, który uznał zwierzchnictwo Franków.
Państwo Przemyślidów thumb|Średniowieczna miniatura z Codeksu Gumpolda przedstawiającego Wacława, usiłującego schronić się przed oprawcami w kościele
W 925 r. nowy władca Czech Wacław I przyjął chrześcijaństwo z królestwa wschodniofrankijskiego. W 935 jego brat Bolesław dokonał przewrotu, w wyniku którego książę zginął, a Bolesław został władcą, zmieniając orientację polityczną: rozluźnił więzi z Frankami oraz zahamował działalność zachodnich misjonarzy. Władza Bolesława prócz Czech i Moraw sięgała Słowacji, Śląska i Małopolski.
W 965 r. córka Bolesława, Dobrawa została żoną księcia Polan, Mieszka I, pieczętując sojusz obu władców. Zabity Wacław został uznany za męczennika przez Kościół i wyniesiony na ołtarze, natomiast Bolesław zyskał przydomek „Srogi”. W 950 r. król niemiecki Otto I najechał na Czechy i wymógł na księciu hołd lenny. W 962 r. Otto I koronował się na cesarza Świętego Cesarstwa Rzymskiego, proklamując odbudowę cesarstwa na Zachodzie. Tym sposobem Czechy stały się lennem Cesarstwa i od tej pory ich losy toczyły się w orbicie Rzeszy. W 972 r. Bolesław I Srogi zmarł i na tron wstąpił jego syn Bolesław II Pobożny. Rok później w jego stolicy, Pradze powstało biskupstwo. Ponieważ biskup praski podlegał arcybiskupowi Moguncji, nie umniejszyło to uzależnienia kraju od Rzeszy.
W 990 r. Czechy prowadziły wojnę z sąsiednim państwem Mieszka I, w wyniku której utraciły Śląsk i (być może już w latach 986/7) Małopolskę. W 995 miał miejsce epizod rywalizacji dynastycznej – z przyzwoleniem władcy ród Wrszowców wymordował inny, opozycyjny wobec Przemyślidów ród Sławnikowiców. Bolesław Pobożny zmarł w 999 r., a na tron wstąpił jego syn Bolesław III Rudy. Rozpętał terror, a jego bracia w obawie przed zgładzeniem uciekli do Niemiec. W 1003 r. wyczerpany wewnętrznie kraj uległ najazdowi polskiego księcia, syna Mieszka i Dobrawy, Bolesława Chrobrego, który opanował cały kraj i ogłosił się jego księciem. Nieudolność osadzonego na tronie Władywoja zmusiła Chrobrego do samodzielnego objęcia rządów w latach 1003–1004. Rozszerzenia wpływów polskich nie chciał jednak zaakceptować król niemiecki Henryk II, któremu Bolesław odmówił hołdu lennego z Czech. W 1004 wojska niemieckie i powstanie czeskie obaliły rządy Bolesława w Pradze.
Nowym władcą został uległy wobec cesarza brat Bolesława Rudego – Jaromir. Jego władza ograniczała się tylko do Czech właściwych, gdyż Morawy i Słowacja pozostały pod kontrolą Chrobrego. W 1005 i 1007 r. wojska czeskie wspomagały wyprawy Henryka przeciwko Polsce. W 1012 r. Jaromir został obalony i wygnany z kraju. Na tron wstąpił jego młodszy brat – Oldrzych. Za jego panowania narastał konflikt pomiędzy księciem a rodem Wrszowców. W 1025 r. zmarł Bolesław Chrobry i nadarzyła się okazja odzyskania utraconych terenów. W 1031 r. Czechy odzyskały Morawy, jednakże Słowację zajęli Arpadowie. W 1033 r. wybuchła wojna domowa między stronnikami Jaromira i Oldrzycha. W jej wyniku na tron wrócił Jaromir, po roku jednak zginął zamordowany. Oldrzych zmarł w 1034 r.
Następnym władcą został syn Oldrzycha, Brzetysław I. W 1038 r. wykorzystując powstanie antychrześcijańskie i panujące w Polsce bezkrólewie, dokonał najazdu na Śląsk i Wielkopolskę. Zniszczył stolice biskupie w Poznaniu i Gnieźnie. Wraz z łupami wywiózł m.in. relikwie dawnego biskupa Pragi, św. Wojciecha, a w drodze powrotnej przyłączył do Czech Śląsk. Cesarz Henryk III, nie chcąc pozwolić na zbytnie wzmocnienie Czech, zaatakował Czechy w 1040 r., jednak poniósł klęskę. Rok później cesarz zmusił jednak Brzetysława do poddania i zwrócenia części Śląska. W 1050 r. polski książę, Kazimierz Odnowiciel zajął zbrojnie resztę Śląska, jednak władca czeski miał – zgodnie z ustaleniami ugody zawartej przed cesarzem w Quedlinburgu – odbierać z niego trybut. Graniczne wojny między Przemyślidami i Piastami trwały od tej pory aż do zawarcia pokoju kłodzkiego w 1137 r., który pozostawiał po czeskiej stronie ziemie kłodzką i opawską.