Samuel Komitopul (bułg. Самуил Kомитопул, Samuił KomitopułImię rodowe cara Komitopul pochodzi od greckiego Κομητόπουλος Kometopoulos i zgodnie z zasadami spolszczania imion greckich powinno zostać przekształcone w Kometopul lub Komitopul. Lekcja imienia nie jest jednak w literaturze przedmiotu ustabilizowana można je spotkać zarówno w brzmieniu Komitopula (W. Giuzelew, Bułgaria, s. 55), jak i Komitopuli (W. Swoboda, Słownik starożytności słowiańskich, s. 41-42).; zm. 6 października 1014) – władca państwa bułgarskiego od 976, car Bułgarii w latach 997–1014.
Po klęsce carstwa bułgarskiego w 969 roku, objął wspólnie z braćmi rządy w zachodnich prowincjach państwa. Od śmierci braci w 976 roku rządził samodzielnie. W wyniku ofensywnych kampanii na terytorium Cesarstwa Bizantyńskiego poszerzył obszar swego państwa obejmującego pierwotnie teren Macedonii o Tesalię, Bułgarię naddunajską, Epir i Albanię. Po przywróceniu carstwa bułgarskiego w 986 roku, pełnił funkcje namiestnika i naczelnego dowódcy przy boku cara Romana. Po schwytaniu cara przez Bizantyńczyków, od 991 roku, ponownie sprawował władzę samodzielnie. W 997 roku po śmierci Romana koronował się na cara Bułgarów. Pod koniec X wieku podporządkował sobie leżące na zachodzie księstwa serbskie. Poczynając od 1001 roku przeszedł do obrony swych terytoriów przed kolejnymi kampaniami cesarza Bazylego II. Pomiędzy 1001 a 1005 rokiem utracił większość swoich wcześniejszych zdobyczy: Bułgarię naddunajską, Tesalię, północną część Macedonii, część Albanii. Zmarł w wyniku ataku apoplektycznego 6 października 1014 roku, dwa miesiące po klęsce w bitwie pod Klidion, prawdopodobnie spowodowanego widokiem tysięcy oślepionych jeńców bułgarskich, odesłanych przez bizantyjskiego cesarza Bazylego II.
Za panowania Samuela Bułgaria kontrolowała większą część Bałkanów, aż po południową Grecję. Samuel przeniósł stolicę państwa do Ochrydy, która stała się centrum kulturalnym i politycznym Bułgarii w tym czasie, a także stolicą patriarchatu bułgarskiego.
Związki rodzinne Najmłodszy syn komity Mikołaja i Ripsymii. Ojciec Samuela był przedstawicielem starobułgarskiej arystokracjiW starszych pracach np. u K. Zakrzewskiego (Historia Bizancjum, 1938) spotyka się identyfikację rodziny Mikołaja z bojarskim rodem Szyszmanidów. Obecnie już raczej zarzucona, koncepcja ta pochodzi od bułgarskiego uczonego Drinowa, który oparł się na liście carów bułgarskich zachowanej w Rejestrze Zorographusa, gdzie mówi się o jakimś Szyszmanie, który był ojcem Komitopulów. Za i zarządzał jednym z komitatów, prowincją Serdiki albo jedną z prowincji macedońskich. Komitowie ówcześni posiadali na prowincji sporą władzę wiernie służąc carowi. Matka była armeńską arystokratką, to ona nadała synom biblijne imiona: Dawid, Mojżesz, Aaron i Samuel. Ze względu na tytuł ojca synów nazywano Komitopulami (młodymi komitami) . Pochodzenie Komitopulów jest niejasne a świadectwa na ten temat nie są jednoznaczne. Stefan z Taron współczesny historyk armeński twierdzi, że Komitopulowie pochodzili z Armenii, jego informacje na temat Samuela roją się jednak od błędów. N. M. Błagojew utrzymuje z kolei, że zarówno Mikołaj jak i Ripsymia byli Bułgarami, przy czym Ripsymia miałaby być córką cara Symeona I (Bratjata Dawid, Mojsej, Aaron i Samuił, 1941–1942). Za .
Samuel był żonaty z Agatą, córkę Jana Chryzyliosa, protevona Drača. Z tego małżeństwa pochodzili: Gabriel Radomir, Teodora Kosara, żona Jana Włodzimierza, księcia Dukli, Mirosława, żona Aszota, syna Grzegorza Taronity.
Przypuszcza się, że miał jeszcze dwie córki, które źródła wymieniają przy okazji poddania się bułgarskiej rodziny carskiej cesarzowi Bazylemu II w Ochrydzie w 1018 roku.
Pojawiła się hipoteza, jednak bez jakiegokolwiek uzasadnienia czy podstawy źródłowej, jakoby Samuel miał jeszcze jedną córkę, wydaną rzekomo za Vazula, stryjecznego brata Stefana I Wielkiego, króla Węgierhttp://www.genealogy.euweb.cz/balkan/balkan8.html Uwaga: strona często nie rozróżnia hipotez od faktów i może zawierać błędy..
Drzewo rodziny Samuela komita Mikołaj Ripsymia Dawid Mojżesz Aaron Agatacórka Jana Chryzeliosa Samuel(zm. 6 października 1014, panował 997–6 października 1014) ? Gabriel Radomir(zm. 1015, panował 1014-1015) Teodora KosaraMirosława 2 nieznane córki
Tetrarcha 30 stycznia 969 roku w trakcie najazdu księcia kijowskiego Światosława zmarł car bułgarski Piotr I. Jego następca Borys II nie zdołał powstrzymać najazdu Światosława, który zajął stolicę państwa Presław. Ostatecznie Borys uznał jego zwierzchnictwo. Brak świadectw dotyczących działań wojennych na zachodnich krańcach państwa bułgarskiego skłania część historyków do przyjęcia, że w tym czasie bracia Komitopulowie utworzyli na odległych od terenu zmagań wojennych ziemiach macedońskich własne państwo. Światosław zajęty ekspansją w kierunku Konstantynopola, nie był zainteresowany wojną na zachodzie, jest więc możliwe, że ziemie zachodnie cieszyły się w tym czasie jakimś rodzajem niezależności. W 971 roku cesarz Jan I Tzimiskes rozpoczął kampanię przeciw Światosławowi i najpierw wyparł go z Presławia a następnie obległ w Drystrze. Komitopulowie zachowali neutralność, a po zwycięstwie cesarza uznali jego zwierzchnią władzę nad zachodnią Bułgarią Początki Samuelowego państwa są przedmiotem żywych sporów. Teoria M. Drinowa o utworzeniu przez Szyszmanidów już w 963 roku zachodniego państwa bułgarskiego została przez naukę odrzucona, nadal jednak utrzymuje się pogląd o oderwaniu w 969 roku przez Komitopulów zachodnich połaci państwa bułgarskiego. Dyskutowany jest zakres niezależności tego państwa. Pogląd ten reprezentują m.in. T. Wasilewski i I. Stwawowy-Kawka. Ścierający się z nim punkt widzenia przyjmuje, że dopiero powstanie Komitopulów w 976 roku wyzwoliło kraj i pozwoliło założyć nowe carstwo w Macedonii. Takie stanowisko reprezentowali m.in. G.Ostrogorski (Dzieje, s. 301), D. Lang Bułgarzy, s. 70), W. Giuzelew (Bułgaria, s. 55)
thumb|left|Zwycięstwo Jana Tzimiskesa nad wojskami Światosława Bułgaria została wcielona do Bizancjum. Najbardziej na północ i zachód wysunięte garnizony bizantyńskie, stanowiące jednocześnie ośrodki bizantyńskich temów, zostały ustanowione w Werroi, Wodenie i Strymonie. Położone na zachodzie: Sredec, Nisz, Skopje i Ochryda nie zostały najprawdopodobniej objęte okupacją wojskową. Do Sredca przeniósł się patriarcha bułgarski DamianZdaniem Giuzelewa to Sredec jako siedziba patriarchy stał się po 971 roku na kilka lat centrum politycznym Bułgarii (Bułgaria, s. 55). A Jan Tzimiskes zadowolił się uznaniem go przez braci Komitopulów za zwierzchniego władcę wszystkich ziem bułgarskich. Tymczasowo obie strony zaakceptowały to rozwiązanie. Tzimiskes z uwagi na prowadzoną na wschodzie wojnę z Arabami, komesi bułgarscy, by zyskać czas na przygotowania do walki z Bizancjum. Jakoż rzeczywiście w 973 roku stary cesarz rzymski Otto I przyjął w Kwedlinburgu posłów bułgarskich najprawdopodobniej szukających sprzymierzeńca przeciw Bizancjum. Jednakże Otto I zmarł jeszcze w tym samym roku, a jego syn w następnych latach całą swą uwagę musiał skupić na walce z opozycją wewnętrzną. Nie wiadomo jak bracia zorganizowali swe państwo. Niewątpliwie na podległych im ziemiach powstał rodzaj tetrarchii. Możliwe, że każdy władał jedną czwartą państwa uznając zwierzchnictwo najstarszego z braci Dawida .
10 stycznia 976 roku zmarł cesarz Jan Tzimiskes. Bizancjum na przeciąg trzech lat pogrążyło się w wojnie domowej. Dowódca cesarski Bardas Fokas został obwołany przez wojsko cesarzem i po opanowaniu Azji Mniejszej zaatakował Konstantynopol broniony w imieniu 18-letniego cesarza Bazylego II przez jego potężnego ministra parakojmomena Bazylego. Korzystając z zamętu w cesarstwie z niewoli zbiegli car Borys II i jego brat Roman. Samuel wraz z braćmi wzniecili w Sredcu powstanie w imię prawowitego władcy przeciw panowaniu bizantyńskiemu. Niestety Borys II na skutek tragicznej pomyłki został zabity podczas ucieczki przez bułgarskich wartowników. Do objętej powstaniem prowincji nie udało się dotrzeć również Romanowi, dotarł do Widynia, skąd musiał zawrócić do Konstantynopola. Jeszcze w 976 roku, na południu kraju, pomiędzy Kastorią a Prespą, zginął w lesie, zamordowany przez wołoskiego zbója, najstarszy z Komitopulów – Dawid. W 976 lub w 977 roku bracia najechali Trację i oblegli Serres. Podczas oblężenia zginął drugi z Komitopulów, Mojżesz ugodzony kamieniem zrzuconym z murów przez jednego z obrońców. Pozostali dwaj bracia stanęli do ostatecznej rozprawy. Aaron, szukając sprzymierzeńców zwrócił się o pomoc przeciw bratu do Bizancjum. Wspierany przez zwolenników wojny z Bizancjum Samuel nakazał zamordować brata wraz z całą rodziną pod zarzutem zdrady. Z rzezi w Razmetanicy ocalał jedynie syn Aarona Iwan Władysław, który znalazł schronienie u Gabriela Radomira, syna Samuela. Samuel został jedynym władcą państwa Z tym że Runciman uważa, że rozprawa pomiędzy Samuelem i Aaronem nastąpiła dopiero w 986 roku. Podobnie W. Swoboda (Mały słownik kultury dawnych Słowian, s. 179).
Jedynowładca Następne lata Samuel poświęcił konsolidacji państwa. Przywrócił też autorytet niezależnemu patriarsze bułgarskiemu. Następca patriarchy Damiana przeniósł się ze Sredca do Wodeny, a stamtąd do Prespy, prawdopodobnie w ślad za przesuwającym się centrum państwa Samuela, który początkowo rezydował w Wodenie, następnie przez dłuższy czas w Prespie, by ostatecznie przenieść się od Ochrydy. Następca Germana patriarcha Filip przeniósł ostatecznie stolicę patriarchatu do Ochrydy. Ochrydzie jako niezależnemu ośrodkowi kościelnemu sądzone było zresztą przetrwać upadek Samuelowego państwa. Pomimo silnych związków z hierarchią kościelną w okresie panowania Samuela nie zanotowano prześladowań bogomiłów. Być może, że na ziemiach macedońskich, stanowiących ośrodek państwa, gdzie nad rozwojem wiary chrześcijańskiej pracował Klemens z Ochrydy wpływy bogomilskie nie były wielkie. W ogóle w okresie jego panowania nie wiadomo nic o wewnętrznych sporach, tak gwałtownych za panowania cara Piotra. Możliwe że i tutaj istotne znaczenie miało przesunięcie punktu ciężkości państwa. Arystokracja na terenach macedońskich była niewątpliwie świeżej daty i być może bardziej słowiańska niż ściśle bułgarska Jakkolwiek do dziedzictwa po Samuelu zgłaszają dzisiaj pretensje zarówno Bułgarzy jak i Macedończycy uznając jego państwo za część swojej historii, należy zauważyć, że w X-XI wieku ludność słowiańska zamieszkująca Macedonię nie znała dla określenia siebie innej nazwy niż Bułgarzy. Ziem macedońskich od połowy IX wieku wchodzących w skład państwa bułgarskiego nie nazywano nawet Macedonią w sensie administracyjnym, na obszarach Macedonii utworzono bowiem prowincje: Kutmiczewicę i Strumicę. Niewątpliwie państwo Samuela jest jednak pierwszym w średniowieczu państwem słowiańskim z centrum w Macedonii. Dlatego w historiografii bułgarskiej państwo Komitopulów jest nazywane Carstwem Zachodniobułgarskim, Macedończycy nazywają je natomiast Carstwem Samuela i uznają za pierwsze państwo macedońskie. .
thumb|right|Ruiny Bazyliki św. Achillesa nad Jeziorem Prespańskim, ufundowanej przez Samuela