Stanisław Kostka Potocki

thumb|Stanisław Kostka Potocki jako generał artylerii koronnej w 1792 roku thumb|Jacques-Louis David, Portret konny Stanisława Kostki Potockiego (1780) Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie thumb|Mauzoleum Stanisława Kostki i Aleksandry Potockich w Wilanowie thumb|Mauzoleum w Wilanowie Stanisław Kostka Potocki herbu Pilawa, pseud. i krypt. Autor „Świstka krytycznego”; Jan Wit...; N. P. W. M. B. S. P.; S. P.; Un Polonais; W. (Wieśniak), (ur. w listopadzie 1755 w Lublinie, zm. 14 września 1821 w Wilanowie) – polski polityk, głośny mówca i krytyk literacki, publicysta, historyk kultury, pamiętnikarz, poeta, dramatopisarz i tłumacz, hrabia w Królestwie Kongresowym w 1820 rokuKuryer Litewski, nr 130, 29 października 1820 roku, [b.n.s.], senator-wojewoda Księstwa Warszawskiego w 1807 rokuAndrzej Biernat, Ireneusz Ihnatowicz, Vademecum do badań nad historią XIX i XX wieku, Warszawa 2003, s. 458., asesor sejmiku powiatowego warszawskiego w 1809 rokuGazeta Warszawska 24 stycznia 1809, nr 7, s. 119., członek Izby Edukacyjnej Księstwa Warszawskiego w 1808 rokuKalendarzyk Polityczny, Chronologiczny i Historyczny na Rok Panski 1808. Z niektoremi dodatkami i Magistraturami kraiowemi, Warszawa, s. 84., generał major artylerii koronnej w latach 1790–1792, poseł, członek Stronnictwa Patriotycznego na Sejmie Czteroletnim, działacz oświatowy, wolnomularz, prezes Rady Stanu i Rady Ministrów Księstwa Warszawskiego, prezes Senatu Królestwa Polskiego w latach 1818–1821, minister prezydujący w Komisji Rządowej Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego Królestwa Polskiego od grudnia 1815 roku do grudnia 1820 rokuAndrzej Biernat , Ireneusz Ihnatowicz , Vademecum do badań nad historią XIX i XX wieku, Warszawa 2003, s. 572., kawaler Orderu Orła Białego.

Życiorys Młodość Pochodził z rodziny szlacheckiej pieczętującej się herbem Pilawa. Był synem Eustachego, cześnika koronnego (późniejszego generała artylerii litewskiej), i Marianny Kątskiej (Konckiej lub Kąckiej), herbu Brochwicz, bratem Ignacego Potockiego. Po utracie rodziców w 1768 dostał się pod opiekę ciotki Katarzyny Kossakowskej.

Ukończył pijarskie Collegium Nobilium, w którym podjął naukę w roku 1762. W latach 1772–1775 wiele podróżował po Europie, odwiedzając Włochy, Francję, Szwajcarię i Niemcy, interesując się głównie architekturą i sztuką, co zaowocowało wielokrotnymi powrotami (m.in. w latach: 1777, 1779–1780, 1783, 1785–1786 i 1796–1797). W roku 1774 rozpoczął studia i dokładniejsze zwiedzanie Włoch. Małżeństwo zawarte w 1776 z Aleksandrą z Lubomirskich, marszałkówną wielką koronną, pozwoliło mu na związanie się z opozycyjną wówczas Familią. W roku 1777 został kawalerem Orderu Świętego StanisławaZbigniew Dunin-Wilczyński, Order Św. Stanisława, Warszawa 2006 s. 184..

Działalność polityczna do 1795 Działalność polityczną rozpoczął w 1778 jako poseł z województwa lubelskiego. W latach ponownie 1779–1780 przebywał we Włoszech i w Szwajcarii. w latach 1781–1784. W roku 1781 odznaczony Orderem Orła Białego. Od 1782 był posłem na sejmy z województwa lubelskiego, odznaczającym się jako krasomówca. W 1782 odbył pierwszą zagraniczną misję polityczną, prezentując w Wiedniu papieżowi sprawę biskupa Kajetana Sołtyka z punktu widzenia opozycji. Od roku 1782 był członkiem Rady Nieustającej, z której działalności złożył sprawozdanie na sejmie grodzieńskim 1784 roku. Od 1780 roku był jednym z pierwszych i najgorliwszych wolnomularzy polskich (w 1812 roku został wielkim mistrzem Wielkiego Wschodu Narodowego Polski). Członek Departamentu Skarbowego Rady Nieustającej w 1783 rokuKolęda warszawska na rok przybyszowy 1783, Warszawa 1783, [b.n.s]. Był wielkim mówcą Wielkiego Wschodu Narodowego Polski w 1784 rokuStanisław Małachowski-Łempicki, Wykaz polskich lóż wolnomularskich oraz ich członków w latach 1738–1821, w: Archiwum Komisji Historycznej, t. XIV, Kraków 1930, s. 136.. W roku 1784 wygłosił w loży pierwsze swoje pozasejmowe przemówienie, będące zarazem pierwszym jego występem literackim. 3 czerwca 1784 otrzymał w Galicji austriacki tytuł hrabiowski. Po niechlubnym udziale w aferze Dogrumowej w 1785 wyjechał ponownie do Włoch, wracając do kraju na sejm 1786. W latach 1787–1788 przebywał w towarzystwie J.U. Niemcewicza w Paryżu i w Londynie.

W roku 1788 aktywnie wiąże się z opozycją (stronnictwo patriotyczne – należał do jego najlepszych mówców), zostając posłem na Sejm Czteroletni z województwa lubelskiego, odgrywając na nim ważną rolę obok swego brata Ignacego. W tym samym roku został mianowany posłem ekstraordynaryjnym do Paryża. W 1789 skutecznie dążył do zniesienia Rady Nieustającej i wielokrotnie zabierał głos w sprawach dotyczących zabezpieczenia finansowego wojska, negocjował także w imieniu króla ze stronnictwem hetmańskim. Przez 9 miesięcy (od 5 maja 1789 do 2 lutego 1790) był szefem 14. regimentu piechoty im. Potockich (stanowisko to objął po Stanisławie Szczęsnym Potockim). W styczniu 1791 otrzymał patent na generała-majora artylerii wojsk koronnych, kilkanaście miesięcy później (1792) został mianowany generałem artylerii koronnej (po Stanisławie Szczęsnym Potockim) i objął stanowisko szefa 5. regimentu fizylierów. W roku 1791 wziął znaczący udział w wydarzeniach, które doprowadziły do uchwalenia Konstytucji 3 Maja, której był jednym z sygnatariuszyVolumina Legum, t. IX, Kraków 1889, s. 225.. 29 kwietnia 1791 roku przyjął obywatelstwo miejskie w ratuszu Starej WarszawyLeon Potocki, Wincenty Wilczek i pięciu jego synów, dwa tomy w jednym, Poznań 1859, s. 143.. 2 maja 1791 roku podpisał asekurację, w której zobowiązał się do popierania projektu Ustawy RządowejBronisław Dembiński, W przededniu 3-maja 1791 roku, w: Tygodnik Ilustrowany, nr 1 13 stycznia 1906 roku, s. 10.. Był także jednym z założycieli, członkiem Zgromadzenia Przyjaciół Konstytucji Rządowej, przyjął prawo miejskieAdam Skałkowski, Towarzystwo przyjaciół konstytucji 3 maja, Kórnik, 1930, s. 77..

Już w maju 1791 posłował w imieniu króla do Elektoratu Saksonii i Prus, a w ciągu tego roku i na początku roku 1792 bezskutecznie negocjował ze Szczęsnym Potockim. W maju (lub czerwcu) 1792 wszedł do Rady Wojennej przy królu, biorąc jako jego delegat czynny udział w wojnie polsko-rosyjskiej. Na polu bitwy nie miał jednak sukcesów, przyczyniając się do klęski pod Mirem. Wobec nieudolnego dowodzenia (nie znał się na artylerii), faktyczne dowództwo z jego rąk przejął major Jan Kanty Gembarzewski. Po przystąpieniu króla do konfederacji targowickiej wyemigrował wraz z Ignacym Potockim do Saksonii (Lipsk i Drezno), gdzie uczestniczył w przygotowaniach do insurekcji. Pozostał tam także podczas powstania 1794, aż do czasu wydalenia z niej w lipcu 1794, co umożliwiło aresztowanie go i więzienie przez władze austriackie (początkowo w Josephstadt, a następnie internowanie w Pradze).

Po III rozbiorze Po uwolnieniu wyjechał do Włoch (1796), wracając do rodzinnych dóbr kurowskich w roku 1797. Osiadł w Wilanowie, który na własność otrzymała w roku 1799 jego żona Aleksandra od matki Izabeli Lubomirskiej, poświęcając się przywróceniu świetności pałacowi wilanowskiemu jako mauzoleum chwały króla Jana III i gromadzeniu w niej kolekcji sztuki i starożytności, która została udostępniona publiczności w roku 1805 oraz prowadzeniu studiów nad językiem polskim, literaturą i sztuką. Od roku 1800 jeden z najczynniejszych członków warszawskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, w którym przewodniczył Wydziałowi Nauk; stał się wtedy powagą rozstrzygającą w sprawach literackich, ale sam pisał stylem zawiłym i nie bez błędów.

W styczniu 1807 wszedł do Komisji Rządzącej, w lutym tego roku obejmując stanowisko Prezesa Izby Edukacyjnej i utrzymując je w Komisji Rządzącej Księstwa Warszawskiego, od 1810 jako dyrektor Edukacji Narodowej. W 1808 wraz z Ksawerym Działyńskim i Piotrem Bielińskim brał udział w negocjacjach, które doprowadziły do konwencji obejmującej tzw. sumy bajońskie. Wiosną 1809 został prezesem Rady Stanu i Rady Ministrów przechodząc zwycięsko trudną próbę kierowania tymi ciałami w czasie wojny 1809, pozostając pod presją dyrektyw francuskich i opozycji jakobińskiej. W 1812 roku przystąpił do Konfederacji Generalnej Królestwa PolskiegoDziennik Konfederacyi Jeneralnej Królestwa Polskiego. 1812, nr 1, s. 4.. Wtedy też spowodował mianowanie swego syna Aleksandra członkiem tymczasowego rządu litewskiego. W czasie odwrotu Napoleona spod Moskwy ewakuował się za Fryderykiem Augustem do Drezna.

Po bitwie pod Lipskiem (1813) został aresztowany przez Rosjan, do Wilanowa wrócił w 1814. W 1815 brał udział w redagowaniu tekstu Konstytucji Królestwa Polskiego i przyjął kierownictwo Wydziału Oświecenia Narodowego Rządu Tymczasowego (później Komisji Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego). Na tym stanowisku dążył do rozwoju szkolnictwa elementarnego. Przyczynił się także do utworzenia Uniwersytetu Warszawskiego. W lipcu 1818 został prezesem Senatu, popadając w czasie pełnienia tej funkcji w konflikt z sejmową opozycją kaliską. W 1820 popadł również w konflikt z polskim episkopatem na tle antyklerykalnej publikacji Podróż do Ciemnogrodu (1820). Po interwencji polskich biskupów katolickich u króla Aleksandra I Romanowa został zdymisjonowany 9 grudnia 1820 ze stanowiska ministra Wyznań Religijnych i Oświecenia PublicznegoHalina Winnicka, Wizerunki oświeconych. Państwowe Zakłady Wydawnictw Szkolnych Warszawa 1972, s. 114,115.. Niemniej w czasie urzędowania brał w opiekę księży którzy dopuścili się przestępstw, przewidując trzymanie ich oddzielnie od kryminalistów aż do wydania wyroku sądowego, usuwającego ich ze stanu duchownegoWładysław Rostocki, Jan Skarbek, Jan Ziółek: Duchowieństwo a powstanie listopadowe (Postawa patriotyczna i życie religijne). Wydawnictwo Towarzystwa Naukowego KUL Lublin 1980, s. 19.. W niespełna rok później – 14 września 1821 – Stanisław Kostka Potocki zmarł. Został pochowany na cmentarzu w Wilanowie.

Był odznaczony Orderem Orła Białego, Orderem Narodowym Legii Honoru, Orderem Świętego Stanisława i Orderem Świętego Ludwika.

Jego żoną była Aleksandra, córka Izabeli Lubomirskiej z Czartoryskich. Jego jedynym synem był Aleksander Stanisław Potocki.

Twórczość

Miłośnik, znawca i mecenas sztuk pięknych, kolekcjoner. Propagator klasycyzmu. Architekt amator – wraz z Piotrem Aignerem w roku 1788 zaprojektował fasadę kościoła św. Anny w Warszawie, następnie wnętrza pałacu Potockich w Natolinie i pałac w Olesinie; ponadto park angielski w Wilanowie. Pionier historii sztuki i archeologii w Polsce. Autor dzieła w trzech tomach O sztuce u dawnych czyli Winkelman polski (1815) wzorowanego na dziele J.J.Winckelmanna. Prowadził wykopaliska archeologiczne we Włoszech, m.in. w Nola i zlecił rekonstrukcję rysunkową Villi Laurentiny według opisu Pliniusza Młodszego. Swoją kolekcję dzieł sztuki zgromadzoną w pałacu w Wilanowie udostępnił w 1805 publiczności, tworząc jedno z pierwszych muzeów w Polsce.

Pisał felietony zatytułowane Świstek krytyczny do miesięcznika Towarzystwa Przyjaciół Nauk Pamiętnik Warszawski. Oprócz oddzielnie lub w czasopismach drukowanych mów politycznych, szkolnych, wolnomularskich i innych, pochwał i rozpraw w Towarzystwa Przyjaciół Nauk, artykułów krytycznych, wydał: „O sztuce u dawnych czyli Winkelman polski” (1815, 3 t.), „O wymowie i stylu” 1815, 4 t., główne jego dzieło, mało samodzielne i jednostronne, ale zawierające wiele trafnych zdań i poglądów), „Pochwały, mowy i rozprawy” (1816, 2 t.), „Podróż do Ciemnogrodu” (1820, 4 cz.) przeciw obskurantyzmowi (za dzieło to na żądanie duchowieństwa usunięty ze stanowiska ministra wyznań rel. i ośw. publ.).

Tłumacz Podróży sentymentalnej Laurence’a Sterne'a.

Potocki jako historyk i teoretyk sztuki

Historyk