Cenzor (łac. censor – l.mn. censores) – urzędnik w republikańskim Rzymie.
Powołanie Urzędnika wybierano na to stanowisko wraz z drugą osobą (cenzorów było zawsze dwóch) na okres potrzebny do wykonania powierzonych funkcji, nie dłużej jednak niż na 18 miesięcy, raz na 5 lat przez komicja centurialne (comitia centuriata). Reelekcja była zabroniona. Urząd cenzorów stworzono w 443 r. p.n.e.; początkowo wybierano ich w nieregularnych odstępach wynoszących od trzech do dwunastu lat.
W pierwszym okresie istnienia urząd był zastrzeżony dla patrycjuszy, zaś pierwszym cenzorem pochodzącym z plebsu był Gaius Marcius Rutilus. Stan ten usankcjonowano w 339 r. p.n.e., gdy na wniosek Kwintusa Publiliusza Filona (Quintus Publilius Philo) uchwalono lex Publilia Philonis de censore plebeio creando, gdzie postanowiono, że przynajmniej jeden z cenzorów powinien być plebejuszem.
Z uwagi na wybitnie arbitralny charakter władzy, urzędników tych powoływano wyłącznie spośród osób, które przeszły cały cursus honorum, co stanowiło dowód uznania dla przymiotów charakteru. Cenzorzy należeli do tzw. magistratur kurulnych (magistratus curules), co oznacza, że podczas wykonywania swych funkcji mieli prawo używać krzesła kurulnego (sella curulis).
Kompetencje Cenzorzy byli jedynymi spośród wyższych magistratur, którzy nie posiadali imperium, wskutek czego nie mieli prawa do eskorty złożonej z liktorów. Tylko po śmierci mieli prawo do pochówku w purpurowej todze (oznaka władzy królewskiej).
Najstarszym i najważniejszym obowiązkiem cenzorów było sporządzenie spisu (census) obywateli rzymskich wraz z ich majątkiem (agere censum) oraz przypisanie ich do właściwego tribus, a także centurii. Dokonując spisu cenzorzy opierali się przede wszystkim na oświadczeniach składanych przez uprawnionych obywateli, którzy w tym celu wzywani byli do stawienia się na Polu Marsowym. Jednocześnie cenzorzy ustalali listę senatorów (lectio senatus) na następną kadencję. Stosownie do postanowień lex Ovinia (ok. 312 r. p.n.e.) powinni być na nią wpisywani tylko najgodniejsi mężowie wszelkiej rangi, co w praktyce oznaczało byłych urzędników. Prowadzili też spis majątków i kontrolowali wydatki państwa na cele publiczne, określali koszty prowadzenia wojen i rozbudowy armii. Ponadto ustalali listę ekwitów.
Drugim zakresem obowiązków cenzorów było tzw. cura morum, czyli czuwanie nad moralnością obywateli. Po stwierdzeniu negatywnego zachowania obywatela mogli poczynić przy jego nazwisku stosowną uwagę (nota censoria). Jedną z sankcji, jakie pociągała za sobą nota cenzorska było przeniesienie obywatela z tribus wiejskiej do jednej z 4 tribus miejskich. Skutkowało to faktycznym (choć nie prawnym) umniejszeniem czci przeniesionej osoby (do tribus miejskich zapisywano m.in. wszystkich wyzwoleńców). Utratę dotychczasowej pozycji pociągało za sobą także usunięcie z centurii jeźdźców i skreślenie z listy senatorów. W ostateczności cenzorzy mogli pozbawić obywatela jego praw politycznych (poprzez wykluczenie z udziału w komicjach trybusowych i centurialnych) – w takiej sytuacji nosili oni miano aerari. Od ich wyroków nie przysługiwało odwołanie. Jedyne zabezpieczenie dla osoby zagrożonej notą cenzorską stanowił wymóg, aby decyzję podjęło jednomyślnie obydwu cenzorów.
Cenzorzy zawierali również kontrakty, których przedmiotem były roboty publiczne (np. budowa dróg dla celów wojskowych).
Likwidacja urzędu W schyłkowym okresie republiki rzymskiej urząd cenzora stracił na znaczeniu (podczas dyktatury Sulli opisane wyżej uprawnienia cenzorów miały charakter pozorny), by zaniknąć całkowicie po utworzeniu cesarstwa. Dopiero cesarz Klaudiusz w pewnym stopniu przywrócił w 47 r. jego znaczenie, lecz jako dodatkowy atrybut władzy cesarskiej.
Lista cenzorów rzymskich 443 p.n.e. – Lucius Papirius Mugillanus i Lucius Sempronius Atratinus 435 p.n.e. – Gaius Furius Pacilus Fusus i Marcus Geganius Macerinus 430 p.n.e. – Lucius Papirius i Publius Pinarius 418 p.n.e. – Lucius Papirius Mugillanus i ? 403 p.n.e. – Marcus Furius Camillus i Marcus Postumius Albinus Regillensis 393 p.n.e. – Lucius Papirius Cursor, Gaius Iulius Iullus i Marcus Cornelius Maluginensis 389 p.n.e. – Marcus Furius Fussus i Lucius Papirius Mugillanus 380 p.n.e. – Spurius Postumius Albinus Regillensis i Gaius Sulpicius Camerinus 378 p.n.e. – Spurius Servilius Priscus i Quintus Cloelius Siculus 366 p.n.e. – Gaius Sulpicius Peticus i Postumius Regillensis Albinus 363 p.n.e. – Marcus Fabius Ambustus i Lucius Furius Medullinus 351 p.n.e. – Gnaeus Manlius Capitolinus Imperiosus i Gaius Marcius Rutilus 340 p.n.e. – Lucius Cornelius Scipio i Publius Cornelius Scipio 332 p.n.e. – Spurius Postumius Albinus Caudinus i Quintus Publilius Philo 319 p.n.e. – Gaius Sulpicius Longus i ? 318 p.n.e. – Lucius Papirius Crassus i Gaius Maenius 312 p.n.e. – Appius Claudius Caecus i Gaius Plautius Venox 307 p.n.e. – Marcus Valerius Maximus Corvinus i Gaius Iunius Bubulcus Brutus 304 p.n.e. – Quintus Fabius Maximus Rullianus i Publius Decius Mus 300 p.n.e. – Publius Sulpicius Saverrio i Publius Sempronius Sophus 293 p.n.e. – Publius Cornelius Arvina i Gaius Marcius Rutilus 280 p.n.e. – Lucius Cornelius Scipio Barbatus i Gnaeus Domitius Calvinus Maximus 275 p.n.e. – Quintus Aemlius Papus i Gaius Fabricius Luscinus 272 p.n.e. – Lucius Papirius Praerextatus i Manlius Curius Dentatus 269 p.n.e. – Lucius Aemilius Barbula i Quintus Marcius Philippus 265 p.n.e. – Gnaeus Cornelius Blasio i Gaius Marcius Rutilus Censorinus 258 p.n.e. – Lucius Cornelius Scipio i Gajusz Duiliusz 253 p.n.e. – Lucius Postumius i Decimus Iunius Pera 252 p.n.e. – Manlius Valerius Maximus Messalla i Publius Sempronius Sophus 247 p.n.e. – Aulus Manlius Torquatus i Aulus Atilius Calatinus 241 p.n.e. – Marcus Fabius Buteo i Gaius Aurelius Cotta 236 p.n.e. – Lucius Cornelius Lentulus Caudinus i Quintus Lutatius Cerco 234 p.n.e. – Aulus Postumiusz Albinus i Quintus Atilius Bulbus 231 p.n.e. – Titus Manlius Torquatus i Quintus Fulvius Flaccus 230 p.n.e. – Quintus Fabius Maximus Verrucosus i Marcus Sempronius Tuditanus 225 p.n.e. – Gaius Claudius Centho i Marcus Junius Pera 220 p.n.e. – Lucius Aemilius Papus i Gaius Flaminius 214 p.n.e. – Publius Furius Philus i Marcus Atilius Regilus 210 p.n.e. – Publius Licinius Crassus Dives i Lucius Veturius Philus 209 p.n.e. – Marcus Cornelius Cethegus i Publius Sempronius Tuditanus 204 p.n.e. – Gaius Claudius Nero i Marcus Livius Salinator 199 p.n.e. – Publius Cornelius Scipio Africanus i Publius Aelius Paetus 194 p.n.e. – Gaius Cornelius Cethegus i Sextus Aelius Paetus Catus 189 p.n.e. – Titus Quinctius Flaminius i Marcus Claudius Marcellus 184 p.n.e. – Lucius Valerius Flaccus i Marcus Porcius Cato 179 p.n.e. – Marcus Aemilius Lepidus i Marcus Fulvius Nobilior 174 p.n.e. – Aulus Postumiusz Albinus i Quintus Fulvius Flaccus 169 p.n.e. – Gaius Claudius Pulcher i Tiberius Sempronius Gracchus 164 p.n.e. – Lucius Aemilius Paullus Macedonicus i Quintus Marcius Philippus 159 p.n.e. – Publius Cornelius Scipio Nasica Corculum i Marcus Popillius Laenas 154 p.n.e. – Marcus Valerius Messalla i Gaius Cassius Longinus 147 p.n.e. – Lucius Cornelius Lentulus Lupus i Lucius Marcius Censorinus 142 p.n.e. – Publius Cornelius Scipio Aemilianus i Lucius Mummius Achaicus 136 p.n.e. – Appius Claudius Pulcher i Quintus Fulvius Nobilior 131 p.n.e. – Quintus Caecilius Metellus Macedonicus i Quintus Pompeius 125 p.n.e. – Gnaeus Servilius Caepio i Lucius Cassius Longinus Ravilla 120 p.n.e. – Quintus Caecilius Metellus Balearicus i Lucius Calpurnius Piso Frugi 115 p.n.e. – Lucius Caecilius Metellus Diadematus i Gnaeus Domitius Ahenobarbus 109 p.n.e. – Marcus Aemilius Scaurus i Marcus Livius Drusus 108 p.n.e. – Quintus Fabius Maximus Eburnus i Gaius Licinius Getha 102 p.n.e. – Gaius Caecilius Metellus Caprarius i Quintus Caecilius Metellus Numidicus 97 p.n.e. – Lucius Valerius Flaccus i Marcus Antonius Orator 92 p.n.e. – Gnaeus Domitius Ahenobarbus i Lucius Licinius Crassus 89 p.n.e. – Lucius Julius Caesar i Publius Licinius Crassus 86 p.n.e. – Lucius Marcius Philippus i Marcus Perperna 70 p.n.e. – Gnaeus Cornelius Lentulus Clodianus i Lucius Gellius Poplicola 65 p.n.e. – Marcus Licinius Crassus i Quintus Lutatius Catulus 64 p.n.e. – Lucius Aurelius Cotta i Manlius Torquatus 55 p.n.e. – Publius Servilius Vatia Isauricus i Marcus Valerius Messala Niger 50 p.n.e. – Appius Claudius Pulcher i Lucius Calpurnius Piso 42 p.n.e. – Publius Sulpicius Rufus i Gaius Antonius Hybrida 28 p.n.e. – Caesar Augustus i Marcus Vipsanius Agrippa 22 p.n.e. – Aemilius Lepidus Paullus i Lucius Munatius Plancus 8 p.n.e. – Caesar Augustus (jedyny cenzor) 14 – Caesar Augustus i Tiberius Iulius Caesar 47-48 – Tiberius Claudius Caesar Augustus i Lucius Vitellius 72-73 – Imperator Caesar Vespasianus Augustus i Titus Caesar Vespasianus 85-96 – Imperator Caesar Domitianus Augustus 251 – Publius Licinius Valerianus 333-337 – Flavius Dalmatius 464 – Flavius Severinus
Linki zewnętrzne
Prawne aspekty urzędu cenzora w starożytnym Rzymie
Kategoria:Tytuły w starożytnym Rzymie