Przekształcenia własnościowe – ogół procesów dotyczących zmiany formy własności. Termin używany najczęściej w stosunku do przedsiębiorstw i nieruchomości.
W przypadku przekazania własności państwowej osobom prywatnym mówimy o prywatyzacji, a w odwrotnym przypadku o nacjonalizacji. Dodatkowo do tego można dodać przekształcenia, których nie można ze względu na ich istotę zaliczyć do żadnego z wyżej wymienionych procesów. Są to: komunalizacja – przekazanie własności podmiotów prywatnych (osób prawnych bądź fizycznych) albo własności Skarbu Państwa jednostkom samorządu terytorialnego; komercjalizacja – przekształcenie przedsiębiorstwa państwowego w jednoosobową spółkę Skarbu Państwa. Zmiana formy gospodarowania nie pociąga tu za sobą zmiany właściciela, a ma na celu przekształcenie w podmioty rynkowe przez zasadnicze zmiany systemu zarządzania i może być etapem pośrednim przed prywatyzacją.
W przypadku przeprowadzonej po II wojnie światowej w krajach komunistycznych kolektywizacji rolnictwa możemy mówić o nacjonalizacji ukrytej pod pretekstem tworzenia spółdzielni rolniczych (spółdzielnie nosiły niektóre znamiona własności prywatnej, ale zawsze – także pod względem formalno-prawnym – traktowane jednak były jako tzw. jednostki gospodarki uspołecznionej).
Przekazanie praw własności można przeprowadzić przy zastosowaniu następujących metod: publiczna sprzedaż akcji, umowa menedżerska, sprzedaż całości przedsiębiorstwa jednemu lub grupie inwestorów, prawna likwidacja przedsiębiorstwa i sprzedaż jego majątku, podział przedsiębiorstwa, a następnie sprzedaż jego poszczególnych części, modyfikacja charakteru przedsiębiorstwa z państwowego na prywatno-państwowe bądź państwowo-prywatne, wykup przedsiębiorstwa przez zarząd, akcjonariat pracowniczy, komercjalizacja przedsiębiorstw państwowych, emisja bezpłatnych bonów prywatyzacyjnych.
Przekształcenia własnościowe w Polsce po 1989 r.
W latach 1990–2015 przekształceniami własnościowymi objęto w Polsce 6003 przedsiębiorstwa państwowe, w tymRaport o ekonomicznych, finansowych i społecznych skutkach prywatyzacji w roku 2015, s. 5–6.: skomercjalizowano 1756 przedsiębiorstw państwowych (29,25% przekształconych przedsiębiorstw), zaakceptowano 2308 wniosków o prywatyzację bezpośrednią (38,45% przekształconych przedsiębiorstw), nie wyrażono sprzeciwu wobec 1939 wniosków o likwidację z powodu złej kondycji finansowej w trybie art. 19 ustawy o przedsiębiorstwach państwowych (32,30% przekształconych przedsiębiorstw).
Formy prywatyzacji Prywatyzacja kapitałowa Prywatyzacja kapitałowa polega na przekształceniu przedsiębiorstwa państwowego w jednoosobową spółkę skarbu państwa. Sposób ten dotyczy głównie dużych przedsiębiorstw działalności nierolniczej. Mogą brać w niej udział pracownicy, menedżerowie, krajowi i zagraniczni inwestorzy oraz wszyscy kupujący akcje oferowane do publicznej sprzedaży.
Prywatyzacja bezpośrednia Prywatyzacja bezpośrednia jest to sprzedaż przedsiębiorstwa, wniesienie go do powstającej spółki lub oddanie w leasing. Metoda ta stosowana jest w przypadku małych i średnich przedsiębiorstw o złej kondycji.
Likwidacja przedsiębiorstw państwowych gospodarki rolnej Polega na przejęciu ich majątku przez Agencję Własności Rolnej Skarbu Państwa. Celem jest restrukturyzacja i prywatyzacja w trybie sprzedaży, wniesienie do spółki lub oddanie w odpłatne użytkowanie. Budżet państwa w tym przypadku nie osiąga żadnych przychodów.
Program Powszechnej Prywatyzacji Program Powszechnej Prywatyzacji (PPP) – była to prywatyzacja przedsiębiorstw przemysłowych w celu dostosowania ich do zasad gospodarki rynkowej. Realizacja programu polegała na: wyborze przedsiębiorstwa wyborze metody przetargu wyborze członków rad nadzorczych NFI druku i dystrybucji świadectw udziałowych zamianie świadectw udziałowych na akcje NFI dematerializacji świadectw udziałowych dopuszczeniu NFI do obrotu publicznego przez Komisję Papierów Wartościowych organizacji obrotu papierami wartościowymi wprowadzonymi przez PPP uporządkowaniu, uzupełnianiu i bieżącej aktualizacji aktów prawnych i przepisów wykonawczych regulujących procesy prywatyzacji
Program Komercjalizacji Przedsiębiorstw Państwowych Program ten polegał na przekształceniu przedsiębiorstw w jednoosobowe spółki skarbu państwa. Miejsce miały następujące zmiany: zmiany prawne – funkcje dotychczasowych organów założycielskich przechodziły na skarb państwa ekonomiczne – pobudzenie do prorynkowej restrukturyzacji; odchodzenie od branżowego modelu gospodarki państwowej organizacyjne – usprawnienie systemu zarządzania i kontroli w tych jednostkach
Program Stabilizacja-Restrukturyzacja-Prywatyzacja Program Stabilizacja-Restrukturyzacja-Prywatyzacja dotyczy przedsiębiorstw w złej kondycji finansowej. Stabilizacja to wsparcie finansowe przedsiębiorstw; Restrukturyzacja – zmiany zarządzania i finansów. Program ten jest inspirowany przez Europejski Bank Odbudowy i Rozwoju.
Prywatyzacja założycielska Prywatyzacja założycielska jest to tworzenie nowych prywatnych podmiotów gospodarczych. Związana jest głównie z przedsiębiorstwami handlowymi, usługowymi i drobną wytwórczością.
Reprywatyzacja Reprywatyzacja jest to ostatnim elementem procesów przekształcenia struktury własnościowej. Przejście przedsiębiorstw w ręce dawnych właścicieli.
Przypisy
Bibliografia B. Winiarski: Polityka gospodarcza.