Rękopisy z Qumran

thumb|200px|Grota 4 z Qumran. Fragment znalezionych rękopisów eksponowany w Muzeum Archeologicznym, Amman, Jordania.|thumb|200px Rękopisy z Qumran (niektóre inne stosowane nazwy: zwoje znad Morza Martwego, rękopisy znad Morza Martwego i manuskrypty znad Morza Martwego) – zbiór dokumentów spisanych po hebrajsku, aramejsku i grecku, znalezionych w latach 1946–1956 w 11 grotach niedaleko ruin Kumran na Zachodnim Brzegu. W szerszym znaczeniu termin „Zwoje znad Morza Martwego” oznacza również manuskrypty znalezione w Wadi Murabba’at, Masadzie, Hyrkanium, Nachal Ce’elim i Nachal Chewer.

Pochodzenie Przeprowadzone badania archeologiczne i metodą radiowęglową 14C pozwalają datować rękopisy na okres od II wieku p.n.e. do I wieku n.e. Dzięki badaniom paleograficznym zwojów wiadomo, że najstarsze z nich powstawały nawet od połowy III wieku p.n.e. (4QJer, 4QEx i 4QSam), na długo przed zasiedleniem Qumran. Teksty te należały najprawdopodobniej do esseńczyków (lub jakiegoś ich odłamu), którzy zamieszkiwali Qumran pomiędzy 125 rokiem p.n.e. a 68 rokiem n.e. W 11 grotach znaleziono około 900 rękopisów w tym 233 manuskrypty biblijne. Datuje się je na okres od III wieku p.n.e. po I wiek n.e.

Około 60% rękopisów biblijnych zawiera tekst zgodny z tekstem masoreckim, około 5% manuskryptów zgadza się z tekstem Septuaginty, 5% potwierdza Pentateuch samarytański, a 20% przekazuje tekst charakterystyczny wyłącznie dla wspólnoty z Qumran. Pozostałe 10% manuskryptów biblijnych z Qumran nie daje się przyporządkować do żadnego wariantu świadków tekstu biblijnego.

Historia odkrycia Grota 1 W 1946 roku trzech beduińskich chłopców udawało się ze stadem owiec i kóz do oazy Ain Feszcha. Gdy okazało się, że jedna z kóz zaginęła, jeden z nich udał się na poszukiwania. Przypadkowo natrafił na nieznaną sobie wcześniej jaskinię. Rzucił do jaskini kamień i usłyszał dźwięk tłuczonego dzbana. Następnego dnia postanowił wrócić w to samo miejsce zabierając ze sobą kolegę, Muhammada ed-Diba. Jak się później okazało Muhammad ed-Dib natrafił na jaskinię, w której znajdowały się ukryte w dzbanie hebrajskie zwoje sprzed blisko dwóch tysięcy lat. W dzbanie tym znajdowało się siedem dużych, w miarę dobrze zachowanych zwojów. Odkrycie to rozłożone w czasie pociągnęło za sobą następne co spowodowało w końcu odnalezienie w tym regionie 11 jaskiń zawierających zwoje oraz współczesną im osadę. Z czasem teren ten został dokładnie przeszukany a sama osada całkowicie przekopana.

Odnalezione przez Beduinów zwoje zostały pocięte na kawałki i wystawione na sprzedaż głównie dla turystów na jerozolimskich bazarach. Jeden z tych fragmentów trafił do rąk Khalila Eskandra Shahina zwanego Kando, handlarza antyków z Betlejem. Handlarz ten skontaktował się z prof. Eleazarem Sukenikiem z Uniwersytetu Hebrajskiego z prośbą o ocenę, czy fragmenty są wartościowe, czy też są to falsyfikaty. Profesor szybko zorientował się, że ma przed sobą coś niezwykłego, i poprosił o dostarczenie większej liczby fragmentów znaleziska. Handlarz dostarczył więc Sukenikowi trzy kompletne, jeszcze nie rozwinięte zwoje skórzane, zapisane pismem paleohebrajskim.

Po wytargowaniu ceny profesor odkupił rękopisy z zamiarem dokładnej ich analizy. Po niezwykle ostrożnym rozwinięciu zwojów okazało się, że pierwszy zawierał tekst biblijnej Księgi Izajasza 1QIsab, drugi to komentarz (hebr. peszarim פשר, interpretacje, komentarze) do proroczej Księgi Habakuka oznaczony 1QpHab a trzeci to nieznany wcześniej Zwój Wojny oznaczony 1QM opisujący apokaliptyczną wizję wojny zagadkowych Synów Światłości z Synami Ciemności. Sukenik doszedł więc do wniosku, że ten trzeci zwój jest dziełem nieznanej bliżej historykom żydowskiej sekty odłączonej od głównego nurtu judaizmu.

Po nabyciu trzech pierwszych zwojów profesor Sukenik zaczął poszukiwać informacji skąd one pochodzą oraz wyraził chęć nabycia kolejnych gdyby tylko takie się pojawiły. Już wkrótce zaoferowano mu cztery kolejne zwoje pochodzące z tej samej groty. Tym razem jednak cena była zbyt wysoka i profesor nie był w stanie zgromadzić w krótkim czasie żądanej kwoty. Działo się to w bardzo burzliwym dla tego regionu okresie gdy mandat rządów brytyjskich w Palestynie dobiegał końca, Organizacja Narodów Zjednoczonych bezskutecznie próbowała podzielić kraj pomiędzy zwaśnionych Żydów i Arabów, a obie strony już szykowały się do wojny.

Wkrótce potem Palestyna pogrążyła się w chaosie wojennym, co w efekcie doprowadziło do przegrodzenia Jerozolimy drutami kolczastymi i polami minowymi na strefę żydowską i arabską. Oznaczało to zerwanie kontaktu pomiędzy profesorem Sukenikiem a znajomymi mu handlarzami oraz utratę szansy na kupno tych czterech zwojów.

Kupno zwojów zaproponowano Anastazemu Samuelowi, metropolicie syryjskiego Kościoła prawosławnego, rezydującemu we Wschodniej Jerozolimie w syryjskim monasterze św. Marka. Aby zorientować się jaka jest wartość zwojów, metropolita zasięgnął opinii amerykańskich biblistów, którzy ocenili wiek zwojów na prawie dwa tysiące lat i poradzili wysłać je do Stanów Zjednoczonych, gdzie według nich łatwiej można znaleźć kupca. W ten sposób w ręce metropolity trafiły Zwój Księgi Izajasza oznaczony 1QIsaa, Zwój Dziękczynny oznaczony 1QH, Kodeks Gminny oznaczony 1QS oraz Apokryfy Genesis w języku aramejskim oznaczony 1QapGen. Te cztery zwoje Samuel drogą lotniczą wywiózł do Stanów Zjednoczonych. Trzy z nich zostały przez naukowców rozwinięte, sfotografowane i opublikowane w formie mikrofilmów. Treść czwartego zwoju pozostawała nieznana.

Publikacja trzech zwojów i publiczny do nich dostęp przyczynił się do gwałtownego spadku ich wartości rynkowej. Z tego powodu metropolita zakazał otwierania i odczytania czwartego zwoju, by nie obniżyć jego wartości. Ogłosił również, że wszystkie cztery zwoje zostaną sprzedane jednocześnie i jeśli ktoś chce nabyć ten nieodczytany zwój, musi także nabyć trzy pierwsze. Mimo to znalezienie kupca było kłopotliwe.

Gdy po pięciu latach Mar Samuel nie znalazł kupca, opublikował 1 czerwca 1954 roku ogłoszenie w The Wall Street Journal, w którym pomiędzy ofertami sprzedaży domów oferował sprzedaż czterech zwojów znad Morza Martwego. Na to ogłoszenie ktoś zwrócił uwagę przebywającemu wówczas w Stanach Zjednoczonych Jigaelowi Jadinowi, który był synem prof. Sukenika, nabywcy trzech pierwszych zwojów. W końcu zwój Izajasza wraz z trzema innymi dzięki pomocy handlarzy został w 1954 roku zakupiony za sumę 250 000 dolarów przez izraelskiego archeologa Jigaela Jadina, który przywiózł je z powrotem do Izraela. Zwoje, których nie udało się nabyć Eleazarowi Sukenikowi, nabył jego syn. Żądaną kwotę zgromadzono dzięki darowiźnie D.S. Gottesmana, jednego z bogatych nowojorskich Żydów. W ten sposób wszystkie zwoje znalezione w 1947 roku w grocie 1 zostały nabyte przez państwo Izrael. Anastazy Samuel zaś otrzymane pieniądze przeznaczył na remont monasteru św. Marka w Jerozolimie oraz na potrzeby syryjskich wiernych w Palestynie.

Kolejne groty W lutym 1952 roku gdy zespół Rolanda de Vaux pracował na miejscu osady Qumran Beduini odkryli kolejną jaskinię zawierającą starożytne zwoje. Nazwano ją później Grotą 2. Znajdowała się ona w pobliżu Qumran jednak Beduini i tak wynosili z niej zwoje.

Gdy wiadomość o kolejnym odkryciu stała się ogólnie znana, świat nauki zorganizował akcję poszukiwania kolejnych jaskiń przeprowadzoną na wielką skalę. W marcu 1952 roku metodycznie przeszukano około 200 jaskiń w pobliżu Morza Martwego. Gdy wydawało się, że praca przeprowadzona z wielkim poświęceniem pójdzie na marne, w ostatnim dniu wyprawy przeprowadzono ostatnie poszukiwania. Natrafiono w ten sposób na Grotę 3, w której znaleziono fragmenty Księgi Psalmów, Księgi Ezechiela i Zwoju Jubileuszy. Na skalnej półce znaleziono też Zwój Miedziany (3Q15), opisujący miejsca w których ukryto 4630 talentów złota i srebra. Odkrycie to było o tyle ważne, gdyż uczeni zauważyli, że wszystkie znalezione dotychczas zwoje pochodzą z jaskiń wapiennych, więc nie tracili czasu na poszukiwania w jaskiniach marglowych. Beduini zaś nie posiadający tej wiedzy przeczesywali jaskinie zupełnie przypadkowo. Dzięki temu odkryto kilka kolejnych jaskiń, w których ukryte były zwoje.

Niektóre z jaskiń jak Grota 4 i 11 położone są zaledwie setki metrów od Qumran. Grota 4 położona tylko 200 metrów od stanowiska Chirbet Qumran okazała się zbiorem ponad 500 manuskryptów, niestety zachowanych tylko w małych fragmentach. Gdy uczeni zorientowali się, że fragmenty, za które muszą sporo płacić pochodzą właśnie z Groty 4, pozostały tam już tylko resztki manuskryptów.

W pobliżu Groty 4 archeolodzy odkryli Grotę 5, kilkadziesiąt metrów dalej Beduini natrafili na Grotę 6. Groty numerowane od 7 do 10 znaleziono wiosną 1955 roku tym razem w skale marglowej. Ostatnią Grotę 11 odkryto w roku 1956. Zachowało się w niej kilka długich i świetnie zachowanych zwojów, w tym zbiór psalmów 11Q5, Zwój Świątynny (11Q19) i Targum Hioba (11Q10).

Po 60 latach odkryto 12 grotę. Grota ta została splądrowana przez Beduinów w połowie XX wieku.

Zespół badaczy W latach pięćdziesiątych do Palestyńskiego Muzeum Archeologicznego trafiły już tysiące skrawków zwojów z Qumran. W miarę ich napływu umieszczano je pod szkłem w długiej sali, którą wkrótce nazwano zwojownią. Było więc wiadomo, że do pracy nad taką ilością materiału trzeba powołać zespół uczonych. Zadanie skompletowania tego zespołu powierzono dyrektorowi Palestyńskiego Muzeum Archeologicznego dominikaninowi Rolandowi de Vaux. Za pośrednictwem zagranicznych placówek w Jerozolimie wysłano informacje do uczonych we Francji, Anglii, Stanów Zjednoczonych, Niemiec i innych krajów o poszukiwaniu młodych badaczy do pracy nad skrawkami rękopisów.

Latem 1953 roku jako pierwszy przybył do Jerozolimy Amerykanin Frank Cross. Jesienią powrócił nominowany przez Francję, Polak mieszkający w Paryżu, ksiądz Józef Tadeusz Milik, który już wcześniej pracował nad urywkami rękopisów z groty 1. Z Anglii przybyło dwóch młodych oksfordczyków: John Allegro, ateista oraz John Strugnell, który później przyjął chrześcijaństwo. W kolejnym roku do zespołu dołączyło dwóch katolickich księży. Byli to Jean Starcky z Francji i Patrick Skehan z Catholic University of America w Waszyngtonie. Skład zespołu badaczy uzupełnił jeszcze niemiecki luteranin Claus-Hunno Hunzinger, który jednak szybko zrezygnował i został zastąpiony przez francuskiego księdza Maurice Bailleta.

W ten sposób utworzono ośmioosobowy zespół. Co jednak znamienne, mimo że zwoje były żydowskimi dokumentami religijnymi, w zespole nie znalazł się ani jeden Żyd. Roland de Vaux chciał stworzyć zespół prawdziwie reprezentatywny dla różnych narodów i wiar działających na polu biblistyki, jednak z jednym ważnym wyjątkiem: nie chciał do niego włączyć żadnych Żydów ani Izraelczyków. Wiadomo, że jak wielu innych uczonych był on stanowczo przeciwny utworzeniu państwa Izrael. Należy jednak też pamiętać, że działając z ramienia rządu jordańskiego, de Vaux – nawet gdyby chciał – i tak nie mógłby włączyć do zespołu żadnych Żydów ani Izraelczyków.

Qumrańskie groty

Na rękopisy z Qumran składają się zwoje znalezione w jedenastu grotach. Niektóre z nich były w jakimś okresie zamieszkane, inne służyły tylko jako ukryta biblioteka.

Grota 1 Grota ta została odkryta jako pierwsza w 1947 roku. Prawdopodobnie nie była nigdy zamieszkana, lecz służyła wyłącznie jako magazyn. Znajdujące się w niej zwoje były owinięte w płótna i złożone w dzbanach. Znaleziono w niej siedem głównych zwojów, do których należą Wielki Zwój Izajasza oznaczony 1QIsaa, Zwój Księgi Izajasza oznaczony 1QIsab, komentarz dwóch rozdziałów Księgi Habakuka oznaczany 1QpHab, Zwój Dziękczynny oznaczony 1QH, Kodeks Gminny oznaczony 1QS, Zwój Wojny oznaczony 1QM oraz Apokryfy Genesis w języku aramejskim oznaczony 1QapGen. Te siedem zwojów znajdowało się w jednym dzbanie.